resumen - FlacsoAndes

Commentaren

Transcriptie

resumen - FlacsoAndes
RESUMEN
Esta disertacion es resultado del estudio de la relacion entre las
migraciones intraregionales y el regionalismo en America Central. EI
regionalismo es entendido como un proceso de cohesion socio­
economica, politica y organizacional de construccion regional. El objeto
de investigacion son los efectos sociales y territoriales de las migraciones
de trabajadores y trabajadoras sobre la regionalidad centroamericana,
durante la etapa posterior a la crisis politica y a los conflictos armados,
entre 1990 y 2005. La regionalidad proporciona una comprension sobre el
estado y las fases de la regionalizacion, dentro de la region transfronteriza
comprendida por el istmo geografico de America Central.
Las preguntas que han orientado el trabajo son las siguientes:
l,Como se manifiestan las migraciones intraregionales dentro de la
dinamica territorial centroamericana?
l,Cuales son las caracteristicas y los cambios de las migraciones en las
diferentes etapas del regionalismo y cual ha sido su evolucion historica?
l,CUliles son las caracteristicas y las manifestaciones socio­
territoriales de las migraciones en la etapa de transnacionalizacion de la
fuerza de trabajo?
l,Cuales efectos tiene la migracion sobre la regionalidad, sobre el
nuevo regionalismo y sobre las dimensiones sociales y politicas de la
ciudadania?
369
ABELARDO MORALES GAMBOA
El estudio se desarrolla en cuatro dimensiones: la primera se ocupa de
los vinculos entre las migraciones intraregionales y la integraci6n
regional; la segunda explora la formacion de un sistema regional de fuerza
de trabajo migrante producido por la articulacion entre las migraciones
intra-regionales y otros desplazamientos -intemos y extrarregionales; la
tercera analiza la interdependencia territorial tejida por las migraciones.
Finalmente, la cuarta, trata sobre la cohesion social y territorial que surge
como una nueva arena para la ciudadania regional.
Las migraciones son analizadas en el contexto de dos procesos
regionales: (a) el de la transici6n sociopolitica del autoritarismo hacia la
democracia y la lucha por la ciudadania y, (b) e1 de los efectos de la
globalizacion, expresados en los ajustes, la apertura y privatizacion de la
economia, asi como en los cambios en los mercados de trabajo de las
sociedades centroamericanas.
Las caracteristicas de las migraciones se explican a partir los
siguientes variables: (a) su relaci6n con las nuevas dinamicas espaciales,
(b) el perfil de los sujetos involucrados y (c) e1 tipo de encadenamientos
que se producen entre los distintos movirnientos y situaciones espaciales.
Como resultado de la interaccion migratoria se estudian tres realidades
socio-espaciales: (a) la aparicion de enclaves de fuerza de trabajo
migrante, (b) los espacios transfronterizos y (c) e1 espacio urbano; todas
ellas como parte de una division y fragmentacion territorial entre enclaves
economicos y enclaves laborales.
Constituidas como uno de los ejes de las transformaciones
economicas, sociales y culturales de la posguerra rna en Centroamerica,
las migraciones se analizan en una regionalidad fragmentada. El ajuste de
los mercados de trabajo, la flexibilizaci6n laboral y la declinacion del
empleo formal condujeron a la adopci6n de una variedad de estrategias de
sobrevivencia y, como resultado de ellas, a la transnacionalizacion de las
l6gicas de reproduccion social.
Los diversos tipos de migraci6n se han conectado mediante la creaci6n
de una oferta flexible de empleo para mercados laborales diversificados
sectorial y territorialmente, y segmentados en razon de la competencia
econ6mica, de los mecanismos de regulacion y de los estigrnas culturales
sobre los oficios laborales de migrantes y trabajadores locales. Esos
encadenamientos son notorios segun un conjunto de interacciones
territoriales a diferente escala, y producen una fragmentaci6n espacial, una
competencia entre localidades y el deterioro de la cohesion territorial. Eso
conduce a un debilitamiento de la regionalidad centroamericana.
370
RESUMEN
La transnacionalizacion de las estrategias de reproduccion social,
entre ellas las migraciones, impone una contradiccion a la funcion social
del sujeto migrante: de una parte, este se integra de forma precaria a la
fuerza laboral y se convierte en un generador de ingreso por la via de las
remesas pero, por otra parte, queda excluido socialmente por las
condiciones mismas de su insercion laboral, por su deshabilitacion juridica
para el reclamo de derechos formales, ademas de la estigmatizacion social,
del rechazo social 0 xenofobia social e institucional.
A pesar de la centralidad de las migraciones en el orden socio­
economico regional, su existencia plantea una ruptura con el orden
nonnativo y con las formas de regulacion de la vida social. Ademas, deja
al descubierto nuevas contradicciones y conflictos en la esfera de la
ciudadania. Aparte de las limitaciones en las virtudes de la justicia, la
igualdad y la libertad, esa ruptura se expresa en la aplicacion de politicas
de inmigracion, basadas en criterios de la seguridad nacional y
distanciadas de las nonnas intemacionales de proteccion a las personas
migrantes. Esa es la expresion juridica de las fracturas de la regionalidad:
entre la democracia como mecanismo de gobiemo y la democracia
ejercida como sistema de derechos; entre los principios y la practica de la
ciudadania; entre la vida social y el territorio; entre el estado nacional y
las logicas de reproduccion social.
En resumen, la combinacion entre la globalizacion economica y la
transnacionalizacion de la vida social se ha traducido en un debilitamiento
de la cohesion regional en Centroamerica. Si bien las migraciones
producen una nueva interdependencia social y territorial, esta produce
tambien nuevas fragmentaciones sociales, culturales y politicas que
neutralizan los avances en la construccion de una nueva regionalidad. Esas
fragmentaciones son fuertes limitantes para la construccion de la
ciudadania, pues ellas derivan en una mayor precarizacion social y juridica
o en su extremo: la desciudadanizacion (la perdida 0 negacion de la
condicion de la ciudadania para la persona migrante).
Ese proceso no ha acabado en Centroamerica. Un conjunto de
transfonnaciones macro estructurales derivadas, sin duda, de los grandes
proyectos hegemonicos de regionalizacion, como el Plan Puebla Panama
y el Tratado de Libre Comercio con los Estados Unidos, suscitan nuevas
preguntas de investigacion en tomo a sus consecuencias sobre los
mercados de trabajo y, por ende, sobre las migraciones; asi como otras
interrogantes sobre las nuevas territorialidades del conflicto social y sus
implicaciones para la empresa de nuevas batallas por la ciudadania.
371
SUMMARY
This dissertation is a result of a study related to the analytical relation
between the intra-region labor migration and the regionalism.
Regionalism understood as a process of the social-economic, political,
and organizational cohesion of region building. This research is aimed to
study the labor migration effects over the social and territorial regionness,
after the political crisis and the war conflicts, a period between the years
1990 to 2005. The regionness provides an understanding about the states
or phases of the regionalization within the trans-border region comprised
by the geographic isthmus of Central America.
The research questions guiding the rationale for this work are as
follow:
How does the intra-regional labor migration manifest itself within
the Central American territorial dynamics?
Which are the characteristics and changes of the labor migration
before, during and after de warfare conflicts in the region?
Which are the territorial and social manifestations of the labor
migration in the period of trans-nationalization of the labor force?
Which effects does migration cause to the regionnes, or the scales of
regional interdependency, to the new regionalism and to the political and
social dimensions of citizenship?
Hence, migration becomes an explanatory starting point of the
regionalism. As a result, the regionalization process could go in both
directions, i.e., towards increasing or decreasing regionness. In the midst
of migration and regionalism, the link is presented by the issues of
citizenship and territory as a new sphere of social conflict.
373
ABELARDO MORALES GAMBOA
This study unfolds in four dimensions: firstly, the relation between
intra-regional migrations and the regional integration are studied.
Secondly, it explores the formation of a regional labor supply-system
produced by the articulation between intra-regional labor migration and
other types of mobility -internal and extra-regional. A third dimension
addresses to the territorial interdependency woven by the effects of
migration. Finally, the last dimension looks at the territorial and social
cohesiveness that rises as a new arena for a regional citizenship.
Migration is analyzed in the context of two regional processes: (a)
the socio political transition from authoritarianism to democracy and the
struggle for citizenship, and (b) the effects of globalization, expressed
through out the adjustments, the opening up and privatization of the
economy, and the changes in the labor markets of the Central American
societies as well.
The explanation about the characteristics of the migration stem from
the following variables: (a) its relationship with the new spatial
dynamics, (b) the profile of the people involved, and (c) the type of
linkages produced among the different types of human mobility and
spatial situations. As a result of the migratory interactions, three spatial
realities are studied: (a) the rise of migrant workforce enclaves. (b) trans­
border spaces and (c) the urban space, all three parts of a territorial
division and fragmentation in both economic and labor enclaves.
Composed as one of the axes of economic, social and cultural
transformation of the post cold war in Central America, migration is
studied within a fragmented regionness. The labor market adjustments,
the flexible labor-regime and the decline of the formal labor lead to the
adoption of a variety of survival strategies, and also as a result, to the
trans-nationalization of the social reproduction rationale.
The variety of types of migration have been linked together through
a flexible labor-supply system created for diversified labor markets ­
sectorally and territorially-, segmented by the economic competition, the
regularization mechanisms and the cultural stigmas over immigrant labor
jobs. These linkages are notorious according to a number of territorial
interactions at different scales which produce spatial fragmentation,
competition between localities and deterioration of the territorial
cohesion. All these lead to the weakening of the Central American
regionness.
The trans-nationalization of social reproduction strategies, such as
migration phenomena itself, poses a contradiction in the social function
374
SUMMARY
of the migrant person: in one hand, they obtain a precarious integration to
the labor force, becoming an income generator through remittances. On
the other hand, immigrants are socially excluded by the same conditions
of their labor insertion, their legal disability in claiming formal rights,
without mentioning the affectation produced by social stigma, rejection
or xenophobia, both social and institutional.
Despite of the centrality of migration in the regional socio ­
economic order, its existence poses a breaking point in the legal order and
in other forms of social life regulation. It reveals new contradictions and
conflicts in the sphere of citizenship as well. In addition to the limitations
on the virtues of justice, equality and liberty, this rupture is expressed by
the implementation of immigration policies, based on national security
criteria, and setting distances from the international norms of protection
for migrant people. This is the juridical expression of the fracture of the
regionness: between democracy, (understood as a government
mechanism) and the implemented system of rights; between the
citizenship principles and citizenship practices; between social life and
social territory, between the national state and the rationale of social
reproduction.
In summary, the combination of economic globalization and trans­
nationalization of the social life has weakened the regional cohesion in
Central America. Considering that migration produces new social and
territorial inter dependencies, these in tum produce new social cultural
and political fragmentations that neutralize any advancement in building
a new regionness. These fragmentations constitute strong limitations on
building citizenship, since they derive in greater social and juridical
precariousness, or in its extreme case in non citizenshipness (the loss or
neglect of the condition of citizenship for the immigrant person.)
This process is far from ending in Central America. A group of macro
structural transformations, derived without doubts from the larger
hegemonic projects of regionnness -such as Plan Puebla Panama and
CAFTA trade agreements with the US- provoke new research questions
around the consequences on labor markets and therefore, over labor
migrations. At the same time, there is a room for other inquiries over new
territorialities of the social conflict and its implications for the upcoming
battles on citizenship.
375
SAMENVATTING
Deze dissertatie is het resultaat van de studie naar de relatie tussen
intraregionale migratie en regionalisme in Centraal Amerika, het proces
van sociaal-economische, politieke en organisatorische cohesie bij de
regionale vormgeving. Ret centrale thema van de studie is een onderzoek
naar de sociale en territoriale effecten van arbeidersmigratie op de
Centraalamerikaanse regionaliteit tussen 1990 en 2005, de periode na de
politieke crisissen en de gewapende conflicten in de jaren zeventig en
tachtig. In de studie wordt inzicht verkregen in de situatie en de fases van
regionalisering binnen de grenzenoverschrijdende regio die de
geografische landengte, Centraal Amerika, behelst.
De vragen die aan het onderzoek ten grondslag liggen zijn:
Roe manifesteert de intraregionale migratie zich binnen de
Centraalamerikaanse territoriale dynamiek?
Wat zijn de kenmerken van en veranderingen in de migratie
gedurende de verschillende fases van het regionalisme en hoe is deze
geevolueerd?
Wat zijn de kenmerken en sociaalterritoriale uitingen van de migratie
in de periode van de transnationalisering van arbeidskrachten?
Welke effecten heeft migratie op regionaliteit, het nieuw
regionalisme en de sociale en politieke dimensies van staatsburgerschap?
377
ABELARDO MORALES GAMBOA
De studie ontwikkelt zich in vier dimensies: de eerste houdt zich bezig
met de relatie tussen intraregionale migratie en regionale integratie; de
tweede onderzoekt de formatie van een regionaal aanbodsysteem van
arbeidskrachten veroorzaakt door de koppeling van intraregionale migratie
met andere -interne en extraregionale- mobiliteiten; de derde analyseert de
territoriale wederzijdse afhankelijkheid die migratie veroorzaakt; en de
vierde en laatste dimensie behandelt de sociale en territoriale cohesie die
ontstaat als een nieuw podium voor regionaal staatsburgerschap.
Migratie wordt geanalyseerd in de context van twee regionale
processen: (a) de sociaal-politieke overgang van een autoritair bewind
naar een democratie en de strijd voor staatsburgerschap; en (b) de effecten
van globalisering die tot uitdrukking komen in de liberalisering,
aanpassingen en privatisering van de economie en in de veranderingen
van arbeidsmarkten in Centraalamerikaanse maatschappijen.
De kenmerken van migratie worden uitgelegd aan de hand van de
volgende variabelen: (a) de relatie tot nieuwe ruimtelijke dynamiek, (b) het
profiel van de betrokken subjecten en (c) de soorten aaneenschakelingen
die ontstaan tussen de verschillende vormen van menselijke mobiliteit en
ruimtelijke situaties. Drie sociaalruimtelijke realiteiten worden onderzocht
als resultaat van de migratie-interactie: (a) het opkomen van enclaves van
arbeidsmigranten, (b) grensoverschrijdende ruimtes en (c) de stedelijke
ruimte. AIle drie worden bestudeerd als onderdeel van een territoriale
versplintering en verdeling tussen economische - en arbeidsenclaves.
Migratie, ontstaan als belangrijke factor van economische, sociale en
culturele veranderingen in de tijd na de koude oorlog in Centraal Amerika,
wordt geanalyseerd in een versplinterde regionaliteit. De aanpassingen in de
arbeidsmarkten, de arbeidsflexibilisering en de achteruitgang van formele
arbeid, leidden tot het aannemen van een verscheidenheid aan
overlevingsstrategieen en, als resultaat hiervan, tot de transnationalisering
van de logica van sociale reproductie.
De verschillende soorten migratie zijn verbonden door de oprichting
van een flexibel aanbodsysteem van arbeid voor sectoraal en territoriaal
gediversifieerde arbeidsmarkten, die gesegmenteerd worden door de
economische concurrentie, de reguleringsmechanismen en de culturele
stigma's op banen van immigranten en lokale arbeiders. Deze verbindingen
zijn notoir volgens een geheel van territoriale interacties op verschillende
niveaus en produceren een ruimtelijke versplintering, concurrentie tussen
lokaliteiten en een verslechtering van de territoriale cohesie. Dit alles leidt
tot een verzwakking van de Centraalamerikaanse regionaliteit.
378
SAMENVATIING
De transnationalisering van sociale reproductie strategieen, zoals
migratie, leidt tot een tegenstrijdigheid in de sociale functie van de
immigrant als persoon: aan de ene kant integreert deze zich op precaire
wijze in de arbeidsmarkt en verandert zo in een inkomensgenerator door
middel van geldovermakingen (remittances). Aan de andere kant wordt de
immigrant sociaal uitgesloten op basis van dezelfde omstandigheden die
zijn arbeidsintegratie mogelijk maken, door juridische onbekwaamheid in
het reclameren van formele rechten, en door sociale stigrnatisering, sociale
afwijzing of sociale en institutionele xenofobie.
Ondanks de centrale rol van migratie in de sociaal-economische
regionale orde, veroorzaakt zijn bestaan een breuk in het geheel van
normen en andere aspecten die het sociale leven reguleren. Bovendien
legt het nieuwe tegenstellingen en conflicten in de sfeer van het
staatsburgerschap bloot. Deze breuk uit zich niet aIleen in beperkingen op
het gebied van deugden als gerechtigheid, gelijkheid en vrijheid, maar
ook in de toepassing van irnmigratiebeleid gebaseerd op criteria van
nationale veiligheid en ver verwijderd van intemationale normen
betreffende de bescherming van irnmigranten. Dit is de juridisch
uitdrukking van de breuken in regionaliteit: tussen democratie als
regeringsmechanisme en democratie als rechtensysteem; tussen de
principes van het staatsburgerschap en hoe deze in de praktijk tot uiting
komen; tussen het sociale leven en het grondgebied; tussen de nationale
staat en de logica van sociale reproductie.
Samengevat: de combinatie van economische globalisering en de
transnationalisering van het sociale leven heeft zich vertaald in een
verzwakking van de regionale cohesie in Centraal Amerika. Aangezien
migratie een nieuwe sociaal en territoriale wederzijdse afhankelijkheid
creeert, produceren deze op hun beurt nieuwe sociale, culturele en politieke
versplinteringen die elke vooruitgang in de constructie van een nieuwe
regionaliteit neutraliseren. Deze versplinteringen vormen sterke
belernmeringen voor de constructie van het staatsburgerschap, aangezien zij
leiden tot een sociale en juridische verpaupering, of in het extreemste geval:
tot een ont-burgering (bet verlies of de ontkenning van burgerschap voor de
immigrant).
Dit proces is nog niet afgelopen in Centraal Amerika. Een geheel van
macrostructureIe veranderingen, zonder twijfel afgeleid van grote
overheersende regionaliseringprojecten als Plan Puebla Panama en het
vrijhandelsverdrag met de Verenigde Staten, roepen nieuwe
onderzoeksvragen op omtrent de consequenties voor arbeidsmarkten en
379
AaELARDO MORALES GAMBOA
daarmee voor migratie. Tegelijkertijd wekt het vraagtekens op betreffende
de nieuwe territorialiteiten van het sociaal conflict en de implicaties voor
nieuwe gevechten om staatsburgerschap.
380
CURRICULUM VITAE
Nacio en 1958 en Paraiso, Costa Rica. Es Bachiller en Sociologia y
en Ciencias de la Comunicacion Colectiva de la Universidad de Costa
Rica, y tiene la Maestria en Relaciones Internacionales y Diplomacia de
la Universidad Nacional de Costa Rica. Desde 1989 ha sido profesor­
investigador de la FLACSO donde actualmente tiene el cargo de
Coordinador Academico de FLACSO Costa Rica. Ha investigado y
publicado sobre los conflictos politicos y los procesos de paz en America
Central, la democratizacion y la construccion de la sociedad civil en la
region y, finalmente, sobre la regionalidad transfronteriza y las
migraciones laborales, con enfasis en la subregion Nicaragua - Costa
Rica. Sus trabajos de investigacion desde 1995 se han enfocado en el
analisis de las migraciones transfronterizas y las dinamicas socio­
territoriales en Centroamerica. Anteriormente trabajo como periodista en
revistas y otros medios periodicos en Costa Rica y en el resto de
Centroamerica, en los que se especializo en los problemas de los
conflictos y los procesos de paz en la region. Actualmente tambien es
profesor de la Escuela de Relaciones Internacionales de la Universidad
Nacional de Costa Rica, de la Maestria de Ciencias Politicas de la
Universidad de Costa Rica y ha sido profesor invitado de varias
universidades en la region.
381
ABELARDO MORALES GAMBOA
He was born in April 1958 on Paraiso, Costa Rica. He has a Bachelor
Degree in Sociology and in Sciences of Communication from the
Universidad de Costa Rica and a MA in International Relations and
Diplomacy from the Universidad Nacional de Costa Rica. As a researcher
with FLACSO Costa Rica since 1989, where he has held the position of
Academic Coordinator, his research and publications focus on the
conflicts and the peace making in Central America, the regional
democratization and civil society building and the trans-border
regionness and labor migration, with emphasis in the Nicaraguan-Costa
Rican territories. During the 1995-2005 period he has focused on the
intra-regional labor migration and social and territorial dynamics. He has
previously worked as a journalist with non-systemic magazines and
periodicals in Costa Rica and the rest of Central America where he has
wrote on topics related to conflicts and peace-making. In his current
capacity he is also professor ofInternational Relations at the Universidad
Nacional de Costa Rica, of Political Sciences at the Universidad de Costa
Rica and visiting professor in universities across the region.
382
Impresos en los Talleres
utogrMIcos de
Lara Segura & ABoc.
(506)~1664
San Jos6. Costa RIca.
Febrero. 2007.

Vergelijkbare documenten