Klik hier - pharma.be | MedDb.be

Commentaren

Transcriptie

Klik hier - pharma.be | MedDb.be
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 1
Biomedisch onderzoek
en dierproeven
pharma be
agim - avgi
vragen en antwoorden
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 2
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 3
Biomedisch onderzoek
en dierproeven
vragen en antwoorden
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 4
BIOMEDISCH ONDERZOEK EN DIERPROEVEN
4
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 5
VOORWOORD
De medische en farmacologische wetenschap evolueren voortdurend, in een moeizame
zoektocht naar nieuwe, betere geneesmiddelen en vaccins.
Dat wetenschappelijk onderzoek gaat gepaard met intensieve studies naar effecten en
nevenwerkingen. Voorafgaand aan de klinische studies op personen zijn testen nodig op
andere levende organismen, de zogenaamde dierproeven.
Dergelijke proeven worden verricht binnen een streng geregeld kader, op speciaal daarvoor
gekweekte dieren; het aantal dierproeven wordt zo beperkt als mogelijk gehouden, onder
meer ingevolge de toepassing van het « principe van de 3 V’s » 1 : de Vervanging van dierproeven door alternatieve methoden, de Vermindering van het aantal per test ingezette
dieren, en de Verfijning van de testprocedures om het lijden van de dieren te voorkomen of
te verminderen.
Laboratoriumdieren worden op een zeer selectieve, gerichte wijze gebruikt, en alleen
wanneer er geen alternatieve onderzoeksmethode bestaat; de kweek en de inzet van laboratoriumdieren zijn strikt gereglementeerd en gecontroleerd.
Zonder dierproeven zou de vooruitgang van de medische en farmacologische wetenschap
sterk worden afgeremd; zij blijven noodzakelijk voor de vooruitgang van de wetenschap en
de ontwikkeling van nieuwe, betere geneesmiddelen en vaccins.
Deze brochure informeert u over de vele aspecten van de biomedische proeven die soms op
dieren worden uitgevoerd in het kader van het medisch en farmacologisch onderzoek.
5
pharma be
1. Zie vraag 6.1
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 6
BIOMEDISCH ONDERZOEK EN DIERPROEVEN
6
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 7
Vragen
over dierproeven
1. Waarom dient men dieren te gebruiken
voor het biologisch en medisch onderzoek?
1.1 Welke zijn de belangrijkste vernieuwingen in de humane en
veterinaire geneeskunde die mogelijk werden dankzij dierproeven?
2. Welke diersoorten worden gebruikt voor het
biomedisch onderzoek?
2.1 Waarom verkiezen vorsers een beroep te doen op dieren uit
gespecialiseerde en officieel erkende kwekerijen?
2.2 Hoe kan men zeker zijn dat voor het biomedisch onderzoek
geen gestolen of verloren gelopen dieren worden gebruikt?
2.3 Wat zijn transgene dieren en waarom worden zij gebruikt
voor het biomedisch onderzoek?
3. Lijden de dieren tijdens de proeven?
3.1
3.2
3.3
3.4
Wat geeft ons het recht om proeven op dieren te verrichten?
Welke opleidingen moeten mensen die proeven uitvoeren hebben gevolgd?
Beïnvloedt de stress van de dieren de resultaten van de experimenten?
Wat gebeurt er met de dieren na afloop van de proeven?
4. In welke mate kan men de resultaten bekomen
bij dieren extrapoleren naar de mens?
4.1 Waarom is het belangrijk om de veiligheid van geneesmiddelen
uit te testen via proeven op dieren?
4.2 Waarom stelt men bij geneesmiddelen die grondig bij dieren
werden uitgetest toch nog bepaalde nevenwerkingen vast?
4.3 Doet de geschiedenis van thalidomide geen vragen rijzen over
de prognosewaarde voor de mens van resultaten bekomen bij dieren?
9
10
13
13
13
14
15
15
15
16
16
7
17
17
17
18
5. Welke zijn de voordelen van dierproeven
voor het dier zelf?
19
6. Bestaan er alternatieven voor proeven op dieren?
21
6.1 Wat doet men in België ter bevordering van de alternatieven?
6.2 Wat zou er gebeuren indien alle proeven op dieren zouden
worden stopgezet?
7. Zijn er nog niet genoeg geneesmiddelen?
7.1 Is het herhalen van proeven op dieren aan het afnemen?
21
22
23
23
8. Bestaat er een reglementering voor dierproeven?
25
Nuttige adressen
Interessante websites
26
27
Biomedisch onderzoek en dierproeven
pharma be
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 8
8
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 9
Waarom dieren gebruiken?
1. Waarom dient men dieren te gebruiken voor het biologisch en
medisch onderzoek?
Men heeft reeds vele dierproeven kunnen vervangen door testen waar geen dieren aan te pas
komen, bijvoorbeeld dankzij de ontwikkeling van celculturen en van moleculaire biologie,
mathematische modellen en moderne fysico-chemische methoden. Maar helemaal zonder dierproeven gaat het niet, en wel om vier fundamentele redenen:
•
alternatieve methoden leveren in bepaalde gevallen slechts een beperkt antwoord op en kunnen in geen geval dienen ter vervanging van een levend wezen dat veel complexer is;
•
het rechtstreeks op de mens uitvoeren van proeven, zonder te beschikken over voorafgaande informatie uit dierproeven, is niet te verdedigen vanuit ethisch, wettelijk en wetenschappelijk oogpunt;
•
door dieren te gebruiken zijn in het verleden reeds talrijke ontdekkingen gedaan. Vandaag is
die methode nog steeds essentieel om nog meer vooruitgang te boeken en ziekten beter te
kunnen omschrijven en efficiënter te behandelen. Volgens een onderzoek onder winnaars
van de Nobelprijs voor Geneeskunde of Fysiologie2 zijn dierproeven van vitaal belang voor
de ontwikkeling van de kennis inzake fysiologie en geneeskunde.
•
dierproeven zijn ook noodzakelijk in het kader van onderzoek naar aangepaste geneesmiddelen voor de dieren zelf (veterinaire geneeskunde).
9
pharma be
2. Bron: Centenary Survey of Nobel Laureates in Physiology or Medicine, Seriously Ill For Medical Research (SIMR),
PO Box 504, Dunstable, Bedfordshire LU6 2LU, UK, website: www.simr.org.uk/pages/nobel
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 10
1.1 Welke zijn de belangrijkste vernieuwingen in de humane en veterinaire geneeskunde
die mogelijk werden dankzij dierproeven?
Wij beperken ons hier tot enkele voorbeelden uit een hele lange lijst:
10
•
de ontdekking van de rol van insuline bij suikerziekte en van de rol van cholesterol bij harten vaatziekten, het aantonen van het oorzakelijk verband tussen asbest en kanker;
•
de ontwikkeling van talloze geneesmiddelen op het gebied van hart- en vaatziekten, ziekten
van het centrale zenuwstelsel, kanker, suikerziekte, aids, ... ;
•
de ontwikkeling van talrijke vaccins voor de mens (hondsdolheid, polio, difterie, rodehond,
pokken, bof, mazelen, hepatitis A en B, meningitis) en voor tal van diersoorten. Voor de honden en katten (hondsdolheid, hondenziekte, leptospirose, ...); voor de grotere dieren: paarden, runderen en varkens (vaccins tegen aandoeningen van de luchtwegen, herpesaandoeningen, varkenspest, ...). En niet te vergeten, de talloze vaccins voor pluimvee (pseudopest,
difterie, bronchitis, ...);
•
de beheersing van chirurgische technieken (zoals openhartoperaties) of orgaantransplantaties (nieren, hart, lever, alvleesklier, ...).
Al deze doorbraken in de menselijke geneeskunde hebben bijgedragen tot een daling van de
kindersterfte, de verlichting van de pijn bij ziekte en de verlenging van de levensverwachting.
Het belang van proeven op dieren kan o.a. worden geïllustreerd door de verwezenlijkingen van
een groot aantal laureaten van de Nobelprijs voor Geneeskunde of Fysiologie. Tussen 1901 en
2002 werd de Nobelprijs voor Geneeskunde of Fysiologie 68 keer toegekend aan wetenschappers
die tijdens hun onderzoek een beroep deden op dierproeven, hetgeen geleid heeft tot belangrijke
ontdekkingen (zie tabel hiernaast).
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 11
De Nobelprijzen voor Geneeskunde of Fysiologie: enkele voorbeelden3
Jaar
Naam van de
wetenschapper
Gebruikt dier
Verwezenlijking
1905
Koch
koe, schaap
studie over de oorsprong
en de ontwikkeling van
tuberculose
1919
Bordet
cavia, paard, konijn
studie van de afweermechanismen
1932
Sherrington, Adrian
hond, kat
studie van de functie van
neuronen
1938
Heymans
hond
studie van het
functioneren van de regeling van de ademhaling
1945
Fleming, Chain,
Florey
muis
ontdekking van de penicilline en zijn therapeutische
werking op verschillende
infectieziekten
1964
Block, Lynen
rat
regeling van het metabolisme van cholesterol en
vetzuren
1974
de Duve, Palade, Claude
kip, cavia, rat
structurele en
functionele organisatie van
de cel
1997
Prusiner
muis, hamster
ontdekking van de prionen, een nieuw biologisch
principe van infectie
1998
Furchgott, Ignarro, Murad
konijn
regeling van de bloeddruk
door stikstofmonoxide
(NO)
2000
Carlsson, Greengard,
Kandel
muis
studie van het functioneren
van de hersenen en het
ontstaan van neurologische
en psychiatrische ziekten
2002
Brenner, Horvitz, Sulston
worm
ontdekkingen betreffende
de genetische regulering
van de ontwikkeling van
organen en de afbraak
van cellen
11
pharma be
3. Bron: The Use of Animals in Biomedical Research: Animal Roles in Medical Discoveries, American Association
for Laboratory Animal Science (AALAS), 9190 Crestwyn Hills Drive, Memphis, TN 38125, USA.
Website: www.kids4research.org
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 12
12
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 13
Welke dieren?
2. Welke diersoorten worden gebruikt voor het biomedisch
onderzoek?
Voor het biomedisch onderzoek worden vooral knaagdieren (ratten en muizen), konijnen en koudbloedige dieren (vissen, reptielen) gebruikt. In 2001 vertegenwoordigden deze diersoorten 96%
van het totale aantal dieren gebruikt voor biologisch en geneeskundig onderzoek. De andere dieren zijn vogels, katten en honden, hoefdieren en apen4.
Deze dieren zijn afkomstig uit gespecialiseerde kwekerijen die officieel zijn erkend door de minister bevoegd voor dierenwelzijn en die door hem of haar zijn goedgekeurd. Deze kweekcentra staan
onder toezicht van dit ministerie.
2.1 Waarom verkiezen vorsers een beroep te doen op dieren uit gespecialiseerde en officieel
erkende kwekerijen?
Het betreft een wettelijke verplichting. Voor muizen, ratten, cavia's, hamsters, konijnen, kwartels, katten, honden en apen, schrijft de Belgische wet voor dat de voor experimentele doeleinden gebruikte dieren moeten worden gekweekt in erkende instellingen. Heel uitzonderlijk kunnen echter wel afwijkingen worden toegestaan. Dieren uit gespecialiseerde kwekerijen voldoen
aan welbepaalde genetische en gezondheidsvoorschriften. Op die manier kunnen de vorsers
beschikken over homogene groepen met hoogkwalitatieve dieren, wat hen de mogelijkheid biedt
om nauwkeuriger en betrouwbaarder wetenschappelijke resultaten te verkrijgen. Dit voorkomt
dat proeven herhaald moeten worden en beperkt uiteindelijk het aantal betrokken dieren. Dat
deze kwekerijen officieel erkend zijn, houdt voor de vorsers een waarborg in op het vlak van
transparantie en controle op de kweekprocedures (leveranciers, personeel, officiële registers, ...).
13
2.2 Hoe kan men zeker zijn dat voor het biomedisch onderzoek geen gestolen of verloren
gelopen dieren worden gebruikt?
De wet verplicht de laboratoria om zich te bevoorraden bij de kweekcentra of bij, door de minister die bevoegd is voor dierenwelzijn, erkende en gecontroleerde leveranciers.
De honden, katten en primaten moeten aan de hand van een individuele en blijvende markering
geïdentificeerd worden vanaf het spenen. Na hun aankomst in het laboratorium worden de
dieren ingeschreven in een speciaal daartoe bestemd register, waarin de herkomst en alle bewegingen permanent worden bijgehouden. Deze registers mogen op elk moment gecontroleerd
worden. De laboratoria moeten zich, op straffe van zware sancties, strikt houden aan deze reglementaire voorschriften.
pharma be
4. Bronnen: Ministerie van Consumentenbescherming, Volksgezondheid en Leefmilieu, 2002 (op basis van vraag nr.
453, gesteld in de Kamer van volksvertegenwoordigers op 10 mei 2002).
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 14
2.3 Wat zijn transgene dieren en waarom worden zij gebruikt voor het biomedisch onderzoek?
Transgene dieren zijn dieren waarvan de genetische eigenschappen werden gewijzigd, dit om
hen specifieke eigenschappen te bezorgen zoals de capaciteit om bepaalde ziektesymptomen bij
de mens te reproduceren. Merken we op dat wijzigingen van de genen zich eveneens permanent
en op volkomen natuurlijke wijze voordoen in alle levende soorten en dit zonder de minste
menselijke tussenkomst. Zij liggen ten grondslag aan de evolutie van de soorten. De gebruikte
technieken voor de productie van transgene dieren zijn gebaseerd op introductie van DNA (genetisch materiaal) in bevruchte eicellen (pre-embryonaal stadium) of op doelgerichte wijziging van
een gen teneinde er de activiteit van te kunnen bepalen. Aangezien deze wijzigingen ingebakken
zijn in de genen van de embryonale stamcellen van de individuele wezens, zijn zij erfelijk.
Hierdoor kan men de eigenlijke manipulaties beperken tot één voortbrenger van wie de afstammelingen de gezochte kenmerken zullen vertonen vanaf hun geboorte.
95% van de voor experimentele doeleinden gebruikte transgene dieren zijn muizen. Deze dieren
maken het mogelijk om op nauwkeurige wijze tal van menselijke ziekten te bestuderen en het
gebruik van andere laboratoriumdieren zoals apen, honden of varkens te verminderen of te vermijden. De transgene dieren moeten dezelfde zorgen genieten als de andere laboratoriumdieren.
14
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 15
Lijden de dieren?
3. Lijden de dieren tijdens de proeven?
De wetgeving schrijft voor dat de proeven zó ontworpen moeten zijn dat de gebruikte dieren elke
angst, pijn of nutteloos lijden wordt bespaard.
Indien mogelijk krijgen de dieren pijnstillers en/of anesthetica toegediend. Verdoving wordt niet
toegepast indien de toediening ervan door het dier als meer traumatisch wordt ervaren dan de
proef zelf of wanneer zij onverenigbaar is met de doelstellingen van de proef.
Er bestaan schalen van pijnclassificatie en methoden voor het opstellen van een index van pijnintensiteit5. Binnen de onderzoeksinstellingen zien ethische commissies erop toe dat alles in het
werk wordt gesteld om dieren in laboratoria niet nodeloos te laten lijden.
Volgens de resultaten van een onderzoek dat in 20006 werd uitgevoerd in de Verenigde Staten,
ondergaan de meeste dieren waarop proeven worden uitgevoerd niet de minste pijn of ondervinden zij een ongemak dat niet erger is dan wat wij voelen bij een inspuiting of een bloedafname.
In een klein aantal gevallen kunnen de dieren pijn hebben omdat de studie juist over pijn gaat,
of omdat het gebruik van verdovende middelen de resultaten zou kunnen vervormen.
3.1 Wat geeft ons het recht om proeven op dieren te verrichten?
We hebben de plicht om zieke mensen en dieren zo goed mogelijk te helpen en te verzorgen. Dat
kan alleen als we onze kennis van de biologie en van de humane en diergeneeskunde voortdurend bijschaven. En als er geen alternatieve onderzoeksmethoden zijn, moet men zijn toevlucht
nemen tot proeven op dieren. Iedereen die biologische experimenten uitvoert, moet er zich echter
van bewust zijn dat dieren wezens zijn met een gevoeligheid en een geheugen, die kunnen lijden
en niet in staat zijn aan pijn te ontsnappen. Vanuit moreel standpunt moeten dieren gerespecteerd
worden en mogen ze niet nodeloos lijden.
15
3.2 Welke opleidingen moeten mensen die proeven uitvoeren hebben gevolgd?
De personen die rechtstreeks te maken hebben met dierproeven moeten een adequate opleiding
en vorming volgen.
Er bestaan vier soorten opleidingen7, afhankelijk van de verantwoordelijkheden van de betrokkenen:
1. de personen die instaan voor het verblijf, het onderhoud en de verzorging van de dieren;
2. de personen die rechtstreeks aan de experimenten meewerken;
3. de personen die de rechtstreekse wetenschappelijke verantwoordelijkheid dragen voor het
experiment;
4. de specialisten van de wetenschap en de praktijk van het laboratoriumdier.
De eerste twee opleidingen worden gegeven door de BCLAS (Belgian Council for Laboratory
Animal Science) en de laatste twee door de diergeneeskundige faculteiten van de universiteiten
van Gent en Luik.
pharma be
5. Zie bijvoorbeeld de volgende website: http://www.ccac.ca/english/gui_pol/policies/categ.htm
6. Bron: Onderzoek door het Landbouwministerie van de Verenigde Staten, 2000. US Department of Agriculture,
Washington, D.C. 20250, USA.
7. FELASA recommandations for the education and training of persons involved in animal experiments. Laboratory animals,
1995, Vol. 29, p. 121-131; 1999, Vol. 33, p. 1-5; 2000, Vol. 34, p. 229-235
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 16
3.3 Beïnvloedt de stress van de dieren de resultaten van de experimenten?
Het is bekend dat stress de fysiologie en het gedrag van dieren en mensen kan veranderen.
Overdreven stress kan zelfs leiden tot een echte pathologische toestand. Daarom moet de vorser
alles doen om die stress te verminderen of zelfs weg te werken. Daarom zal hij alles in het werk
stellen om het comfort van de laboratoriumdieren te verbeteren en om de dieren te laten wennen
aan het contact met de mens en aan de handelingen die eigen zijn aan het experiment in kwestie.
Om deze redenen, die zowel van wetenschappelijke als van ethische aard zijn, houden alle
reglementen rekening met het belang van het dierenwelzijn en stellen ze maatregelen voor ter
vermindering van stressfactoren zoals pijn, geluidshinder of felle verlichting en ter optimalisering van de omgevingsomstandigheden (temperatuur, relatieve vochtigheid, geur) en het verblijf
(het model en de afmetingen van de kooien of de lokalen alsook hun uitrusting).
3.4 Wat gebeurt er met de dieren na afloop van de proeven?
In de meeste gevallen wordt er na afloop van de studie euthanasie toegepast, meestal na verdoving en steeds volgens welomschreven procedures.
16
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 17
Resultaten extrapoleren?
4. In welke mate kan men de resultaten bekomen bij dieren
extrapoleren naar de mens?
Er bestaan heel wat gelijkenissen tussen mensen en dieren. Alles wat wij weten over ons afweersysteem bijvoorbeeld, komt uit kennis die we vergaard hebben bij muizen. De genen van de muis
zijn voor meer dan 80% identiek aan die van de mens. De prognosewaarde van proeven op
dieren is dermate groot dat we de voor- en nadelen bij de mens voldoende kunnen inschatten.
Dit is van het grootste belang wanneer een nieuw geneesmiddel voor de eerste keer bij mensen
wordt gebruikt.
4.1 Waarom is het belangrijk om de veiligheid van geneesmiddelen uit te testen via
proeven op dieren?
Via zijn beroepsbezigheden, zijn voeding, zijn gezinsleven en de bekommernis over zijn
gezondheid, komt de mens in contact met ontelbare producten van allerlei aard. Om wetenschappelijke, ethische en gezondheidsredenen is het noodzakelijk zich ervan te vergewissen dat
deze producten veilig kunnen worden gebruikt. Proeven op dieren blijven de sleutel om de
gebruiksveiligheid van geneesmiddelen te evalueren, omdat dieren voor de mens nog altijd het
meest betrouwbare, geïntegreerde model vormen. Ondanks bepaalde verschillen staat de biologie
van het dier immers erg dicht bij die van de mens.
17
4.2 Waarom stelt men bij geneesmiddelen die grondig bij dieren werden uitgetest toch nog
bepaalde nevenwerkingen vast?
Wanneer een geneesmiddel aan de mens wordt toegediend, heeft het strenge reglementaire tests
ondergaan bij dieren. Toch kunnen nevenwerkingen die niet bij dieren werden vastgesteld, zich
alsnog bij de mens voordoen en wel om verschillende redenen:
•
nevenwerkingen die specifiek zijn voor de mens, bijvoorbeeld psychologische stoornissen
die bij dieren niet kunnen opgespoord worden...;
•
uiterst zeldzame nevenwerkingen die bijvoorbeeld vastgesteld worden bij één op miljoenen
patiënten. Het is dus pas na vele jaren van gebruik bij de mens dat dergelijke nevenwerkingen aan het licht komen;
•
oneigenlijk gebruik van het geneesmiddel of interactie tussen geneesmiddelen in
niet-geteste combinaties.
Deze beperkingen zijn echter geen reden om het fundamenteel belang van studies op dieren in
vraag te stellen.
pharma be
Biomedisch onderzoek en dierproeven
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 18
4.3 Doet de geschiedenis van thalidomide geen vragen rijzen over de prognosewaarde voor
de mens van resultaten bekomen bij dieren?
Integendeel, het geval van thalidomide heeft mensen doen inzien hoe belangrijk studies op
dieren zijn met het oog op de controle van de veiligheid van nieuwe producten bij de mens.
Bij het begin van de jaren 1960 heeft het gebruik van thalidomide geleid tot gevallen van zware
misvormingen van ledematen bij pasgeborenen, waarvan de moeder tijdens haar zwangerschap
met dit geneesmiddel werd behandeld (teratogeen effect8).
Op dat moment werd slechts één diersoort, de rat, gebruikt voor teratologische studies. Dat was
onvoldoende, aangezien ratten een stuk minder gevoelig bleken dan de mens voor dit schadelijk
effect van thalidomide. De evaluatie van thalidomide bij een tweede diersoort zoals het konijn
had dit drama kunnen voorkomen. Daarom moeten deze proeven tegenwoordig systematisch
worden uitgevoerd op minstens twee diersoorten.
18
8. teratologie: leer van de misvormingen in de dieren- en plantenwereld
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 19
Voordelen voor het dier?
5. Welke zijn de voordelen van dierproeven voor het dier zelf?
Van bij het begin heeft de diergeneeskunde voordeel gehaald uit de medische en chirurgische
ontdekkingen die in eerste instantie de verbetering van de menselijke gezondheid beoogden.
Mens en dier hebben immers heel wat ziekten gemeen. Veel moleculen die in de humane geneeskunde worden gebruikt, worden evenzeer gebruikt in de diergeneeskunde (met name antibiotica,
pijnstillers, ontstekingsremmende geneesmiddelen). Momenteel halen huisdieren het meeste
voordeel uit de technische vooruitgang van de humane geneeskunde.
Proeven op dieren spelen een even belangrijke rol bij de ontwikkeling van diergeneesmiddelen
als bij de ontwikkeling van geneesmiddelen voor humaan gebruik. Zo hebben geneesmiddelen
voor specifiek veterinair gebruik ons in staat gesteld om verschillende ziekten bij dieren te
behandelen en te voorkomen die voorheen rampzalige gevolgen hadden.
19
pharma be
Biomedisch onderzoek en dierproeven
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 20
20
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 21
Alternatieven
6. Bestaan er alternatieven voor proeven op dieren?
In de loop van de laatste decennia hebben opmerkelijke ontwikkelingen ervoor gezorgd dat tal
van dierproeven konden worden vervangen door alternatieve methoden. Deze maken gebruik
van celculturen, fysico-chemische methoden of mathematische modellen.
Hoe gesofisticeerd deze alternatieve methoden, die geen gebruik maken van proefdieren, ook
zijn, zij kunnen niet altijd het organisme in al zijn complexiteit nabootsen. Evenmin zullen zij
ooit kunnen waarborgen dat alle functies en alle interacties van het organisme naar behoren
onderzocht worden. Op een bepaald ogenblik in het onderzoek zal het altijd noodzakelijk zijn
om het levende wezen in zijn totaliteit te bestuderen, en om dus, zelfs in beperkte mate, een
beroep te doen op dierproeven. Alleen op die manier heeft men maximale waarborgen alvorens
men overgaat tot toepassing op de mens.
Volgens de wetgeving die van kracht is in België en elders in Europa, mogen dierproeven enkel
plaatsvinden indien er geen redelijke en praktische mogelijkheid bestaat om het beoogde
resultaat te bekomen door een beroep te doen op een andere wetenschappelijk aanvaardbare
methode zonder gebruik van een dier.
6.1 Wat doet men in België ter bevordering van de alternatieven?
De ontwikkeling en de toepassing van alternatieven voor dierproeven worden aangemoedigd
door het Belgisch Platform voor Alternatieve Methoden voor Dierproeven (BPAM), wetenschappelijk departement van de Stichting Prins Laurent. Het platform werd opgericht in 1999 en
bestaat uit alle betrokken partijen: vertegenwoordigers van de farmaceutische onderzoeksindustrie, de dierenbescherming, de overheid en de universiteiten.
De doelstellingen van het BPAM zijn de volgende:
•
bevorderen van de validatie van alternatieve methoden;
•
bevorderen van het wetenschappelijk onderzoek naar alternatieve proefmethoden;
•
bevorderen van het aanleren van de alternatieve methoden binnen de universiteiten;
•
bekendmaken van de vooruitgang inzake alternatieve methoden.
21
Het Belgisch Platform voor Alternatieve Methoden sluit zich ten volle aan bij de «3 R’s» die in
19599 werden voorgesteld door Russell en Burch: Replacement, Reduction, Refinement (in het
Nederlands spreekt men van de «3 V’s»: Vervanging, Vermindering, Verfijning).
Het BPAM pleit dus voor de Vervanging van dierproeven door alternatieve, goedgekeurde onderzoeksmethoden, de Vermindering van het aantal dieren per proef, en de Verfijning van de experimentele procedures met het oog op het welzijn van de betrokken dieren.
Het BPAM wordt gefinancierd door de in België gevestigde farmaceutische onderzoekslabo’s,
door leden van de dierenbeschermingsorganisaties en door de overheid.
pharma be
9. W.M.S. Russell en R.L. Burch: «The Principles of Humane Experimental Technique», 1959.
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 22
6.2 Wat zou er gebeuren indien alle proeven op dieren zouden worden stopgezet?
Dierproeven blijven onmisbaar voor de vooruitgang in het humane en veterinaire biomedische
onderzoek. Bijgevolg is het uitgesloten om op korte of op middellange termijn alle proeven op
dieren volledig stop te zetten. Dit zou immers niet alleen de wetenschappelijke vooruitgang
volledig lamleggen, maar zou ook de volgende nadelige gevolgen hebben:
•
het zou onmogelijk worden om bepaalde diagnosen te stellen van talloze ziekten bij mens en
dier;
•
het zou onmogelijk worden om nieuwe geneesmiddelen en andere biologische en chemische
stoffen te ontdekken en studies te maken over de doeltreffendheid, de aard en de graad van
toxiciteit van vele stoffen voor mens en dier alsook de weerslag ervan op het milieu;
•
de productie en de verkoop van vaccins die doeltreffend zijn tegen talloze ziekten bij mens en
dier, zouden moeten worden stopgezet, aangezien het op de markt brengen van de meeste
van deze producten het gebruik vereist van dierproeven ter verzekering van de veiligheid of
doeltreffendheid.
De stopzetting van dierproeven zou bijna onmiddellijk leiden tot een verslechtering van de
gezondheid van mens en dier.
22
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 23
Genoeg geneesmiddelen?
7. Zijn er nog niet genoeg geneesmiddelen?
Neen. Van alle gekende ziekten kunnen we ongeveer een derde behandelen. Bepaalde ziekten
zijn zeer goed onder controle dankzij de bestaande geneesmiddelen en vaccins (bijvoorbeeld
polio, een groot aantal bacteriële infecties waaronder longontsteking, maagzweren, diabetes,…)
Toch blijft het onderzoek naar nieuwe geneesmiddelen en vaccins van essentieel belang, en wel
om verschillende redenen:
•
bepaalde infecties worden resistent tegen de bestaande geneesmiddelen: bekende voorbeelden
zijn tuberculose en andere bacteriële infecties, waarvoor een permanent zoeken naar
nieuwe antibiotica is vereist;
•
nieuwe ziekten duiken op: aids, de ziekte van Creutzfeld-Jacob, Ebola, SARS,… ;
•
bestaande, maar tot nog toe veeleer zeldzame ziekten rukken op door de vergrijzing van de
bevolking: bijvoorbeeld de ziekte van Alzheimer;
•
ondanks doorgedreven onderzoek zijn bepaalde ziekten nog niet goed gekend of onder
controle: astma, epilepsie, spierziekten, kanker, artritis, multiple sclerose, hart- en vaatziekten en heel wat parasitaire aandoeningen in subtropische streken zoals malaria, dat
jaarlijks minstens 1 miljoen personen treft, waarvan 90 % in Afrika ten zuiden van de Sahara10;
•
de bestaande geneesmiddelen zijn vaak verre van optimaal, behandelen niet noodzakelijk
alle vormen van eenzelfde ziekte en zijn niet altijd geschikt voor alle patiënten.
23
Men schat het aantal tot op vandaag geregistreerde ziekten op 30 000. De bestaande geneesmiddelen
en vaccins behandelen slechts een derde van dit aantal11. De zoektocht naar nieuwe geneesmiddelen
en vaccins is dus nog lang niet afgelopen. Integendeel, dankzij de studie van het menselijke genoom
en de ontwikkeling van de moderne biotechnologie staan we voor een merkwaardige revolutie in de
ontwikkeling van nieuwe en veilige geneesmiddelen.
7.1 Is het herhalen van proeven op dieren aan het afnemen?
Ja. Al vele jaren worden er op internationaal vlak inspanningen geleverd om onnodige herhaling
van gelijkaardige experimenten te beperken12. Deze inspanningen hebben geleid tot een harmonisering van de Europese, Amerikaanse en Japanse wetgeving inzake de studies die vereist zijn
vóór het op de markt brengen van nieuwe geneesmiddelen.
De optimalisering van de proefomstandigheden door de verbetering van de gezondheids-,
kweek- en verblijfsomstandigheden van de dieren, de invoering van procedures van Goede
Laboratoriumprakrijken (GLP) en een betere opleiding van het personeel dragen eveneens bij tot
het vermijden van de nutteloze herhaling van deze tests.
Specifiek om nodeloze dierproeven te vermijden werden er ethische commissies opgericht, die
geval per geval moeten uitmaken of het herhalen van een proef verantwoord is.
pharma be
10. Bron: The Africa Malaria Report, World Health Organization en Unicef, april 2003.
11. Bron: EFPIA, The Year in Review, blz. 15, oktober 2001.
12. Het Koninklijk Besluit van 24 mei 2000, dat het Koninklijk Besluit van 14 november 1993 wijzigt, voorziet het
verbod op de dierproeven wanneer er terzake geldige gegevens van een andere Lidstaat van de Europese Unie
beschikbaar zijn.
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 24
24
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 25
Reglementering
8. Bestaat er een reglementering voor dierproeven?
Er bestaan meerdere wetten en reglementeringen voor dierproeven, zowel op nationaal als op
Europees vlak.13, 14, 15, 16
Grosso modo berusten zij op de volgende vier principes:
•
proeven op levende dieren dienen in de mate van het mogelijke vervangen te worden door
methoden die geen dieren gebruiken;
•
het aantal dieren dat in studies betrokken wordt, dient tot het strikt noodzakelijke beperkt
te worden;
•
de kweek- en verblijfsomstandigheden van de dieren moeten worden verbeterd en gecontroleerd met het oog op hun welzijn en het voorkomen van elk mogelijk leed;
•
de onderzoekers dienen de vereiste opleiding te hebben met het oog op een goede kennis
van dieren en hun behoeften.
Voortdurend worden er nieuwe wetteksten opgesteld om de omstandigheden van de proefdieren
zo goed mogelijk te reglementeren.
In België bepalen deze teksten ondermeer de goedkeuringsvoorwaarden van de laboratoria, de
verplichting voor het bijhouden van een register met inventaris van alle dieren, de te leveren statistieken betreffende het aantal gebruikte dieren, de oprichting van een ethische commissie binnen het laboratorium en de opleiding van het personeel.
25
pharma be
13. Wet van 14 augustus 1986 over de bescherming en het welzijn van dieren en het Koninklijk Besluit van 14 november 1993 betreffende de bescherming van proefdieren. Deze regelgeving is in overeenstemming met de Europese wetgeving terzake (Richtlijn 86/609/EEG van 24/11/86).
14. Koninklijk Besluit van 15 mei 2001, dat het Koninklijk Besluit van 14 november 1993 wijzigt, verduidelijkt de samenstelling en werking van de ethische commissies
van de laboratoria die de gewervelde dieren houden met het oog op het verrichten van proeven die pijn, lijden of letsel kunnen veroorzaken. De rol van de ethische commissies bestaat erin controle uit te oefenen op de protocollen en procedures van de proeven.
15. Koninklijk Besluit van 26 juni 2001, dat eveneens het Koninklijk Besluit van 14 november 1993 wijzigt, heeft tot doel het vermijden van het gebruik van dieren die niet
werden gekweekt specifiek met het oog op de proefnemingen.
16. Koninklijk Besluit van 30 november 2001 heeft tot doel het verbod van het gebruik van dieren voor proeven voor de evaluatie van huidcorrosiviteit en fototoxiciteit.
Verschillende alternatieve tests werden goedgekeurd door het Europese Centrum voor de Validatie van de Alternatieve Methoden (ECVAM) en zijn nu verplicht in België.
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 26
Nuttige adressen
26
pharma.be
(AVGI - Algemene Vereniging van de
Geneesmiddelenindustrie vzw)
Maria-Louizasquare 49
B-1000 Brussel
Tel. 02 238 99 76
Fax 02 231 11 64
E-mail: [email protected]
Website: www.pharma.be
FELASA
Federation of European Laboratory
Animal Science Associations
58 Great Marlborough Street
UK-London W1 1PD
United Kingdom
Website: www.felasa.org
BCLAS
Belgian Council for Laboratory Animal
Science
P/a Secrétariat
Faculté vétérinaire de l’Université
de Liège
Bd. Colonster 20 B44
B-4000 Liège
Tel. 04 366 42 36
Fax 04 366 42 31
Website: www.ulg.ac.be/fmv/BCLAS
GIRCOR
Groupe Interprofessionnel de Réflexion
et de Communication sur la Recherche
Rue Rieux 15
F-92100 Boulogne
France
Tel. +33 (0) 1 41 31 45 10
Fax +33 (0) 1 41 31 45 10
Website: www.gircor.net
BPAM
Belgisch Platform voor Alternatieve
Methoden voor Dierproeven
Paul Deschanellaan 36-38
B-1030 Brussel
Tel. 02 244 97 05
Fax 02 243 09 47
RDS
Research Defense Society
58 Great Marlborough Street
UK-London W1F 7JY
United Kingdom
Tel. + 44 20 7287 28 18 ext. 206
Fax + 44 20 7287 26 27
E-mail: [email protected]
Website: www.rds-online.org.uk
EFPIA
European Federation of Pharmaceutical
Industries and Associations
Leopold Plaza Building
Troonstraat 108
B-1050 Brussel
Tel. 02 626 25 55
Fax 02 626 25 66
Website: www.efpia.org
Biomedisch onderzoek en dierproeven
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 27
Interessante websites
Alternatives to Animal Testing on the web :
http://altweb.jhsph.edu/education/FAQs.htm
European Science Foundation; Use of Animals in Research :
http://www.esf.org/publication/115/ESPB15.pdf
Fund for the Replacement of Animals in Medical Experiments :
www.frame.org.uk
incurably ill For Animal Research :
www.iifar.org
Kids 4 Research :
www.kids4research.org
Netherlands Centre Alternatives to Animal Use :
www.nca-nl.org
Research Defense Society Leaflet :
www.rds-online.org.uk/upload/docs/rds-leaflet.pdf
Seriously Ill for Medical Research :
www.simr.org.uk
27
pharma be
Biomedisch onderzoek en dierproeven
agim - avgi
030480 Pharma • Dierenproeven-N
26-11-2003
16:07
Pagina 28
pharma.be
(AVGI - Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie vzw)
pharma.be is de nationale beroepsvereniging van de farmaceutische bedrijven. Zij vertegenwoordigt 135 in België gevestigde bedrijven, wat ongeveer 95 % van de geneesmiddelenindustrie in België betekent.
pharma.be is een partner in de gezondheidszorg, ten bate van de patiënten; zij legt de klemtoon op innovatieve geneesmiddelen. Zij wil de snelle toegang tot de nieuwe geneesmiddelen
voor alle patiënten in correcte voorwaarden verzekeren. pharma.be is de spreekbuis van de
farmaceutische industrie ten aanzien van alle partners in de gezondheidszorg en de gesprekspartner van het publiek en van het beleid over geneesmiddelen.
pharma.be zet zich met fierheid in voor de dynamische, innovatieve en verantwoordelijke
sector die de farmaceutische industrie is. Ze benadrukt de bijdrage die de sector levert tot de
volksgezondheid en tot de nationale economie dankzij het onderzoek naar en de ontwikkeling
van nieuwe en veilige geneesmiddelen en vaccins.
De bedrijven die aangesloten zijn bij pharma.be zijn voornamelijk actief in de sector van de
humane geneesmiddelen, zowel voorschriftplichtige als vrij verkrijgbare, en ook de bedrijven
die actief zijn in de sector van de diergeneesmiddelen en de in vitro diagnostica maken deel
uit van pharma.be
pharma be
agim - avgi
Een uitgave van pharma.be (AVGI - Algemene Vereniging van de Geneesmiddelenindustrie vzw)
Maria-Louiza Square 49 - B-1000 Brussel • Tel. 02 238 99 76 • Fax 02 231 11 64
www.pharma.be • [email protected]
Verantwoordelijke uitgever: Leo Neels - Rozenlaan 57 - 2970 ’s Gravenwezel
oktober 2003 • D/2003/4021/1
Version française sur demande.

Vergelijkbare documenten

Kan het ook anders?

Kan het ook anders? Waarom dieren gebruiken? 1. Waarom dient men dieren te gebruiken voor het biologisch en medisch onderzoek? Men heeft reeds vele dierproeven kunnen vervangen door testen waar geen dieren aan te pas ...

Nadere informatie