Premiere Liefde - Is de wereld nog te redden?

Commentaren

Transcriptie

Premiere Liefde - Is de wereld nog te redden?
IS DE WERELD
NOG TE REDDEN?
SOFIE MULDERS IN GESPREK MET PETER VERHELST OVER ‘LIEFDE’,
DE NIEUWE VOORSTELLING DIE HIJ MAAKT MET ELS DOTTERMANS EN AN MILLER.
Er komt veel op ons af, zegt Verhelst. Er zijn de vluchtelingen. Er is de gruwel van IS. Er zijn economische
en klimatologische problemen, politieke impasses.
Bovenal is er het gevoel dat we een kritisch punt
overschreden hebben. Dat er een verandering aan de
gang is waarvan we nog niet weten wat het zal worden,
maar waarvan we wel weten dat de wereld die we kenden er fundamenteel door veranderd wordt.
Konden we enkele decennia geleden nog een vrij rustig, luxueus leven leiden, dan wordt de wereld heel
complex. Het zorgt ervoor dat onze ideologische basis
– de Verlichting met haar vrijheid, gelijkheid en broederschap – wankel wordt. Aan de ene kant worden
de verlichtingswaarden voortdurend gebruikt om het
verschil te maken tussen 'ons' en 'de anderen'. Aan de
andere kant ben je in enkele jaren tijd een Gutmensch
geworden als je mededogen en solidariteit vertoont.
Ben je dus een naïeve debiel als je nog gelooft in die
ideologische basis van de Verlichting.
Ook mijn kinderen zijn opgevoed met die idealen. Met
andere woorden: ze hebben een opvoeding gekregen
die zo soft is als een zachtgekookt ei. En dan komen
ze in de wereld terecht. En schrikken ze van de kille
wetten van de wereld, van hoe mensen met elkaar omgaan. Dan denk ik: shit, ik heb het verkeerd gedaan.
Ik heb ze opgevoed in een luxepositie, met het idee
dat ze vooral aardig moeten zijn. Misschien had ik hen
beter weerbaar gemaakt. Misschien waren ze beter
strijdvaardige soldaten geweest, die hard zijn, en bovenal beschermen wat 'wij' hebben tegenover wat 'de
anderen' komen afpakken. Dat is het uitgangspunt van
Liefde geworden.
30
PREMIÈRE LIEFDE
Geloven je kinderen zelf nog in die idealen?
PV
Ik hou ervan dat ze blijven vasthouden aan het
idee dat respect de basis is van menselijke verhoudingen, en dat vooroordelen tegenover mensen of groepen
niet constructief zijn. Ze gaan ook duidelijk in tegen
wat ze om zich heen horen. Tegen vrienden die plots
een andere kant kiezen. Die ruwer worden, banger
worden, ervan overtuigd zijn dat de apocalyps is aangebroken. En voor alle duidelijkheid: ik snap die angst.
My children have also been brought up with these
ideals. In other words, they have had an upbringing that is as soft as a lightly boiled egg. And then
they find themselves in the world. And they are taken aback by the bleak laws of this world, by the
way people interact with one another. Then I think:
shit, I did it all wrong. I have brought them up in
a pampered setting, with the idea that they must
above all be nice. Perhaps I should have made them
more resilient.
Angst die misschien te vaak meewarig wordt
onthaald.
PV
Absoluut. Het getuigt van pretentie om ermee
te lachen. Want er zijn wel wat zaken om ongerust
over te zijn.
Verhelst woont in Brugge, dicht bij Sijsele, en
daar zijn in september vorig jaar vijfhonderd
vluchtelingen aangekomen.
PV
Het is moeilijk. Wat logisch is. Als de gemeente op donderdag te horen krijgt dat er op maandag vijfhonderd mensen zullen aankomen, dan weet je dat het
praktisch gezien onmogelijk is om daar gepast op in te
spelen. Want er komen veel problemen bij kijken. Veel
vluchtelingen zijn getraumatiseerd en beschadigd. Er
zijn veel jonge mannen bij. Het enige wat in principe
aangeboden wordt, is eten en een bed.”
Samen met zijn vriendin heeft Verhelst de Facebookpagina Shelter Sijsele opgericht, om voorstellen van vrijwilligers te kanaliseren.
PV
Meer niet. Het Rode Kruis beslist wat met
die voorstellen gebeurt. Alleen al puur pragmatisch
gezien is zo’n pagina nodig. De vluchtelingen zijn er,
omdat er internationale verdragen moeten worden nageleefd. Zo simpel is het. Dan moet je ervoor zorgen
dat het zo gesmeerd mogelijk verloopt.
De mensen in Sijsele zijn bang. Wat ik dan niet begrijp,
is hoe de politiek reageert. We hebben behoefte aan
iemand die leiderschap tentoonspreidt, een draagvlak
creëert en zegt: 'Het gaat moeilijk worden, maar we
moeten ervoor gaan.' Maar dat gebeurt niet. Niet federaal, niet regionaal, niet lokaal.
Mensen die rechtstreeks met de vluchtelingenproblematiek te maken hebben zijn verbijsterd. Er is geen
visie, zeggen zij, er is geen constructief beleid. Noch
links, noch rechts snapt blijkbaar dat er nood is aan
een duurzame langetermijnvisie. Niemand slaagt erin
over electorale belangen heen te stappen en te kijken
PREMIÈRE LIEFDE
31
naar de feiten. En daar constructief iets mee te doen.
MENSEN DIE RECHTSTREEKS MET DE
VLUCHTELINGENPROBLEMATIEK TE MAKEN
HEBBEN ZIJN VERBIJSTERD. ER IS GEEN VISIE, ZEGGEN ZIJ, ER IS GEEN CONSTRUCTIEF
BELEID.
liefde voor haar kind. Om haar weerbaar te leren worden. Het stuk gaat dus over onze ethiek. Over wat wij als
leidraad in ons leven nemen om een goed mens te zijn.
Is het bewust dat je met twee vrouwen werkt en
dat de man buiten beeld blijft?
Heel bewust. Omdat de dader niet de focus is.
En omdat Els Dottermans en An Miller een krachtige
combinatie vormen. Ik vind vrouwenrollen interessant
om daar als man over na te denken. Want ik blijf het
moeilijk vinden om de verschillen tussen mannen en
vrouwen te zien.
PV
Er wordt vooral ingespeeld op sentimenten, ter
linker- en ter rechterzijde?
PV
Inderdaad. Pas op, ik heb er zelf ook aan meegedaan. Toen de Syrische kleuter Aylan aanspoelde
aan de kust van Turkije, heb ik er een gedicht over
geschreven. Het hangt hier aan de muur van NTGent.
Het was wel het zoveelste kind dat is gestorven. Sentimenten verwoorden is misschien te gemakkelijk. Er
moet meer zijn.
Liefde is dus gebaseerd op het twijfelen over
wat je je kinderen best meegeeft in deze wereld?
Ik schrijf een verhaal over een vrouw, een
PV
man, en een dochter. De echtgenoot is een soldaat en
hij komt terug van een oorlog. Uiteraard heeft hij bloed
aan zijn handen. Dat is wat soldaten nu eenmaal doen:
vechten. Maar wat doe je ermee als partner? Je kent die
handen omdat ze je hebben vastgepakt, en nu weet je
dat ze iemand gedood hebben. Dat moet een schok zijn.
En wat als die man niet alleen vermoord heeft, maar
misschien ook verkracht? Iedereen zal tegen die vrouw
zeggen: gooi hem buiten. Maar ze doet het niet. Uit liefde. Niet noodzakelijk uit liefde voor die man, maar uit
32
PREMIÈRE LIEFDE
HOE KAN IK ERVOOR ZORGEN DAT MIJN
DOCHTER STERKER IS IN DEZE HARDE
WERELD?
Maar dochters blijven kwetsbaar, natuurlijk. Dat zie
ik ook bij mijn eigen kinderen. Mijn zoon kan boksen.
Mijn dochter is frêler, puur omdat ze de lichaamskenmerken heeft van een vrouw.
Ik sta ook versteld van wat ik naar aanleiding van Keulen nu allemaal hoor. De verhalen die mijn vriendin en
mijn dochter vertellen, ik val ervan achterover. Dat
gaat niet over vluchtelingen. Dat gaat over werk, reizen, uitgaan, op straat lopen. Blijkbaar zit er een diepe
vrouwenhaat in onze wereld. Veel vrouwen krijgen dagelijks te maken met geweld, van stomme seksistische
moppen tot structureel geweld. Ik heb dat eigenlijk
nooit zo duidelijk beseft. Nog een reden waarom ik
kies voor een moeder die denkt: hoe kan ik ervoor zor-
gen dat mijn dochter sterker is in deze harde wereld?
Is dat haar enige drijfveer? Ze doet het niet om
haar man bij haar te houden? Omdat ze bang is
om hem te verliezen?
PV
Dat kan zeker ook een van de redenen zijn.
Wat is het verschil soms tussen liefde en angst? Er zijn
zoveel vormen van liefde. De mens is een meester in
het vinden van excuses waarmee we onszelf kunnen
wijsmaken dat we niet ongelukkig zijn.
Maar het stuk gaat dus niet over de daden van
de soldaat?
Nee, de reden waarom hij moordt en verkracht
PV
is niet de focus. Hoe meer je leest over geweld, hoe
meer je beseft dat het grootste kwaad niet in enkele
gestoorden zit, maar in onszelf, 'normalen'. De banaliteit van het kwaad, weet je wel. Die schuldvraag is een
andere thematiek dan die ik in dit stuk wil behandelen.
(glimlacht) Het zal iets voor een volgend stuk zijn.
Twintig jaar geleden zei je in een interview: 'Geëngageerd schrijven is niks voor mij'. Dat lijkt
me veranderd te zijn.
PV
Ik heb dat toen, in 1996, gezegd omdat de affaire-Dutroux was losgebarsten net voor het verschijnen van mijn roman De kleurenvanger. Die bevatte
toevallig een passage waar er kinderen onder de grond
zaten, en ik wilde niet geassocieerd worden met geëngageerd schrijven.
Maar ik had een enge definitie van engagement. Voor
mij betekende het slechte boeken die even snel verdampen als de situatie waarover ze gaan. Ondertussen
weet ik dat alles wat je doet een soort van engagement
is. Omdat je per definitie iets zegt over je verhouding
met de wereld waarin je je bevindt. (glimlacht) Dommerik dat ik was.
Mes dix premiers livres parlent de gens qui tendent jusqu’à l’extrême, jusqu’en en mourir, vers
la perfection. Ils sont à l’image d’Icare en quelque
sorte. Ce thème continue de me fasciner, mais ce
qui m’intéresse plus encore, c’est la vulnérabilité.
Plus on vit, plus on devient la somme de nos échecs
et de nos blessures. Ce qui n’est pas grave. Nous
n’en devenons que plus humains, plus disposés et
capables de pitié.
Serieus, ik heb veel bijgeleerd. De wereld is spectaculair veranderd sinds 1996. Hoewel het altijd mijn
eerste ambitie blijft om iets te maken dat goed is, is
mijn werk opener dan vroeger. Mijn eerste tien boeken
gaan over mensen die tot in het extreme, tot ze eraan
ten onder gaan, de volmaaktheid nastreven. Als een
soort van Icarus. Het blijft me fascineren, maar wat me
nu nog meer interesseert, is kwetsbaarheid.
Hoe langer je leeft, hoe meer je doorhebt dat je een
optelsom bent van falen en kwetsuren. Wat niet erg is.
Het maakt je menselijker, het stelt je in staat tot mededogen. Niks mooier dan de arrogantie van de jeugd,
die zonder verpinken absolute stellingen kan poneren.
PREMIÈRE LIEFDE
33
Maar als je ouder wordt, besef je dat je ondertussen
dingen gedaan hebt die je vroeger niet had kunnen bedenken. Het doet je genadevoller in het leven staan.
Niet uit naïviteit, maar gewoon omdat het een realistische manier is om te kijken naar mensen.
En toch denk ik dat engagement zich niet noodzakelijk het beste uit in kunst, maar gewoon in het leven.
Behalve onze betrokkenheid in Sijsele hebben we ook
een project in Zuid-Afrika, en op vlak van engagement
is dat nog altijd veel sterker dan de romans, gedichten
of toneelstukken die ik schrijf.
Erinnern Sie sich noch an den Moment, als Obama an die Macht kam? Es war ein Moment der
Hoffnung. Fast hätte man das Wort „Messias”
benutzen wollen. Plötzlich dachte jeder: Sollte es
wirklich wahr sein? Aber einen Monat später war
mir schon klar: offensichtlich nicht. Und jetzt denke ich: Er hat viel zerstört. Denn eins hat er deutlich gemacht: dass es unmöglich scheint. Der große
Traum, eine menschenwürdige Gesellschaft, ist
zum Scheitern verurteilt.
Maar in deze tijd, een tijd waarin de wereld fundamenteel aan het veranderen is, kun je niet anders dan
daarover nadenken. Ik kan alleen maar hopen dat het
relevant is. Voor hetzelfde geld is het gezwets. Ik weet
het niet. Maar ik probeer tenminste.
Bekijk je de toekomst optimistisch?
PV
34
Ik ben niet zo apocalyptisch ingesteld. Ik ben
PREMIÈRE LIEFDE
vooral zeer benieuwd. Maar vrolijk word ik niet van
wat er gebeurt. (denkt na) Herinner je je het moment
waarop Obama aan de macht kwam? Het was een moment van hoop. Het woord 'messias' werd net niet gebruikt. Plots dacht iedereen: zou het dan toch waar
zijn? Maar een maand later wist je al: blijkbaar niet. En
nu denk je: hij heeft veel kapotgemaakt. Want als er
iets is wat hij heeft duidelijk gemaakt, dan is het wel
dat het onmogelijk lijkt. De grote droom, een menswaardige maatschappij, is gedoemd om te mislukken.
De onontkoombaarheid van de dingen, zo zou je het
ook kunnen noemen.
Waarom heb je dan toch voor de titel Liefde gekozen?
Omdat het de motor is van alle goed en kwaad.
PV
De grootste rampen, de grootste extases zijn allemaal
ontstaan uit liefde.
Laat het wel duidelijk zijn dat het geen 'well made
play' wordt. Het zullen ruwe brokken zijn. Geen afgebakende tekst die netjes van voor naar achter wordt
gespeeld. Geen verhaaltje. Het kan niet anders dan
een strijd zijn voor de moeder en de dochter om die
angst en die liefde te overwinnen. Het zullen dus tientallen gulpen zijn. Gulp. Stop. Volgende gulp.
Zoals het leven ook geen mooi afgebakende vertelling is, maar zich slechts in brokken aandient?
PV
Exact. Ik lees ze ook, van die boeken die in enkele honderden pagina's een heel leven lineair weergeven. Ik word er nerveus van, maar ik ben er ook jaloers
op. Prachtig, zo'n mooi geordend leven. (lacht) Zelfs
een mus die van het dak valt, heeft betekenis. Maar
jongens toch, mijn leven zit vol met vallende mussen
die geen enkele betekenis hebben. Met doodlopende
straten ook, met flarden van dingen die geen einde
kennen, of geen betekenis lijken te hebben.
SOFIE MULDERS
Sofie Mulders studeerde Germaanse filologie aan de
KU Leuven. Als journalist schrijft ze over cultuur,
mens en maatschappij, hoofdzakelijk voor De Morgen. DE GROOTSTE RAMPEN, DE GROOTSTE
EXTASES ZIJN ALLEMAAL ONTSTAAN UIT
LIEFDE.
Het leven is vreemd. Hoe die moeder en die dochter
samen iets proberen te maken dat steek houdt. Zodat
ze overeind kunnen blijven in een storm van willekeur.
Wat wij allemaal moeten doen. Elk leven is een storm
van willekeur. Maar dat is mooi. En troostend. Dat we
een speelbal zijn van dingen die niet noodzakelijk een
afgeronde betekenis hebben. Want net die willekeur
is het zinvolle.
Dat is moeilijk om te aanvaarden.
Klopt. Om het te kunnen aanvaarden moet je
PV
heel stevige fundamenten hebben. En maar heel weinig mensen hebben dat. (denkt na) Het stuk had dus
evengoed Angst kunnen heten. Want dagelijks word
je overvallen door twijfels, door het besef dat het misschien niet meer goed afloopt. En toch heb ik het Liefde genoemd. Uit een daad van optimisme, zou je kunnen zeggen. Maar ik bekijk het eerder als een poging
tot constructief zijn. Misschien lukt het niet. Maar het
is tenminste een keuze.
Op di 22, wo 23 en do 24/03 hernemen we ook
AFRICA, de voorstelling die Peter Verhelst in
2013 met Oscar Van Rompay maakte, maar daarvoor zijn alle tickets intussen de deur uit. De data
voor de hernemingen in volgend seizoen liggen nog
niet vast.
PREMIÈRE LIEFDE
35

Vergelijkbare documenten