Open pdf - vakbladvitruvius.nl

Commentaren

Transcriptie

Open pdf - vakbladvitruvius.nl
ZATERDAG 8 SEPTEMBER
ZONDAG 9 SEPTEMBER 2012
Amersfoort
GRATIS
M40
50
5
0
TR
150
15
5 mtr
50
mtr
t
.
100
10
00
SS
JER
WI
0
AT
TR A
VOS
FLE
W
EG
M37
OLIEMOLEN
K WA
W A RT
RTIER
Hogeschool
H
ogeeschool
oges
vvan
aan UUtrecht
treecht
tr
CConferentiecentrum
on
o fer
ereentie
ieceentrum
AM
ST
ER
DA
MS
E
RAAT
ANT
SEST
BRAB
.
TR
RS
OO
SP
TR
SS
ION
T
STA
T
AA
EIN
E
TR
OO
ST
AN
KO
PP
GR
OT
E
W
I JK
OO
GA
RT
SL
A
EP
BBioscoop
iiooscooop
EU
W
NI
KL
M38
DE V E
EE
M
M
ST
KO
PP
EL
R.
SN
OU
CKA
E RT
EEemhuis
eemhuis
EEMPLEIN
(in aanbouw)
ST
ER
PR
OE
F
KOP
PEL
WE
G
KSTRAAT
TSTRAAT
WID
M36
LAA
N
Ee
ha
2
m
ve
n
WO
LLE
DR
WE
AP
VE
IER
RS
SG
GIL
ILD
DE
E
DE
G
I
LD D
EN E
PL
AA
TS
KOP
K
OPPEL
OPP
EELWE
W G
DE
21
10
SINT
R.
8
M1
3
M34
M35
.
ST R
JO R I S
TR.
MOLENSST
TOR
ENS
T
C
M5
IN
E
M4
KL
E
TER
ACH HOF
IDS
DAV
SStadhuis
taadh
dhuuis
1
3
S
M3
5
G
AN
ERG
DD
RID
T
TRAA
TSES
ECH
UTR
DS
1
M7
9
A6
M6
4
17
6
Bee
EW
EG
10
M32
A5
M31
M33
KOE
S
T
TRA
A
18
7
F
OEN
NTS
11
M11
7
M9
Lieve
Vrouwe
Lie
ve Vr
rouw
uwe
KKerkhof
eerkh
rkh
khof
ER - .
PAT ERSTR
ST
NO
VIIK
HAV
MUURHUIZEN
'T
'T ZAND
2
M8
PLA
ORD
NO
M10
Jooddse
Joodse
Jo
BBegraafplaats
Beg
raaafplaats
t
N
VA
BOLD
ERS
HO
8
-ZU
ID
DE
NCKK A
PENNI
MMEELL
SCHIIM
k
AT
STRA
INCK
ENN
P
L
ME
IM
CH
HI
RU
RG
I
JN
SG
ILD
E
Koppelpoort
Kooppel
opppe
opp
oppelp
pelp
elpooort
M2 Ko
F
LEE
RB
RIE
AD
NP
ME
DIE
L
4
M25
OE
NM
R.
UIZEEN
MUURH
M23
M22
9
RA
AT
NG
LA
16
15
20
M28
ST
OV
ES
TR
AA
T
NI
EU
W
ST
M15
IN
GE
L
MU
UR
HU
IZE
WEV
ERS
S
12
FFlint
llint
M21
M24
R.
EST
M19
M20
ER
LIK STRAAT
P1
HE
RE
NS
TR
.
CELZUSTE
ME T
AT
H OR S T S TRA
M18
GEL
NGE
SCHELTUSSIN
MP
ISSKA
KRU
RAAT
ENST
GAL
T
TEUT
TEU
VAN
12
TE
GR
AC
HT
M26
KO
R
M27
ST
IER
11
M30
M13
6
M29
19
GR
APP
APPE
APPELLMARKT
M
ARKT
M12
Sint
Joriskerk
Joriske
kerkk
M14
HOF
O
MO
D A L S E S TR .
A7
M39
PIJPERS
STR
AA
T
PIETE
PI
ETTER
R
LE
PA
D
SM
AL
SM
ALL
EPA
D
LA
AN
VA
N
SM
BR ALL
UG E
SOEN
-WE
ST
PLAN
T
WA
BR
B
REED
DEST.
ND
EL
DE
IER
SC
H
U
TS
PA
TR
OO
N
NW
IJC
ASC
H VA
PIE
IET MO
NDRIA
ANLAA
N
SER
W L
OUNNE
R
B U
T
BU
RG
.D
E
B
.
TR
SS
ER
UW
O
R
R.
R.
RAA
T
BREEST
KR
ELLE OMME
BOO
GST
EL
ING
IN
STS
MSE
ST
WE
NH
E
E RSSTR
TR.
BO
LD
T
ES
EL
14
T.
E S R.
EIN ST
KL ANS
J
T
HS
POT
5
M16
REN
STR
AA
T
SIN
Be
ND
RI
ES
ST
R
AA
T
MP
KA
A
PL
13
DE
PU
KE
YS
E
LL
ST
RA
AT
DE
DE
MP
KA
V.
VL
IJT
ST
RA
AT
HE
RS
T
R.
LE
MA
IRE
ST
RA
AT
.
TR
RS
VE
M17
OE
UD
GO
RAAT
ST
EN
G
O
LO
ER
HT
AC
AT
TRA
EN
NN
BI
RK
DI
ek
AN
NA
ST
RA
AT
STRA
AT
ASSE
NRA
AD
VAN
ROCHUSST. RO
AT
RAAT
SSTRAA
ST
DE
HO
U
T
MA
NS
TR
.
SY
V.
AR
E L S T R.
E ND
AV
P
SPIERIIN
NGST.
K S TR
.
K ER
BL
OE
ME
N
EP
ER
ST
R.
ST
E
BLO
BIN EMEN
N
EN DAL
PO SE
OR
T
NG
.
ESTR
O UW
LA
NG
SRI
AD
ST
R.
IN
LE
ING
ISP
E VR
IDS
LIIEEV
ZU
STA D H U
VE
CHT
GRA
DE
LANGE
MM
ILI
GE
NB
ER
GE
RW
EG
.
TR
LS
EE
R
BO
.
TR
AS
M
A
TZ
DE
O
KR
.
TR
ES
OE
NO
EG
ER
NT
S
JV
S
VI
KT
AR
ST
AD
EW
N
R.
.
STR
DSE
LAN
HOL
UW
WA
LTO
RE
N
2
UI
SP UI
SP
ST.
TE .
GRONSSTR
JA
ON
HO
OP
ST
TRAAT
CONINCKSSTRAAT
CONINCK
OS
T
E
OT
GR
NIE
.
STR
P EL
G
EL
.
HASTR
AGAT
INT
SIN
G
S TE E
U
KRE
RI
N
TA
S
M
AN
ST
R.
EE
AB
EL
OG
HO
N
LA
VA
V
GO
AN
A
N
U DOEVERS
T R.
YVE AT
STU TSTRA
SAN
OLIEE
DR
KA
ES LEIN
P
F
T HO
A
SINERK
T
SK
IN
N
S
JA
G
NG
RIN
DSSRI
TAD
SSTA
3
Stadhuisplein 7
Stadscafé De Observant
ZA & ZO
Kleine Spui De Koppelpoort
NIET OPEN
Grote Spui 11 Beiaardschool
ZA & ZO
Kleine Spui 18
Brouwerij De Drie Ringen
ZA & ZO
Westsingel 47 Mannenzaal en
kapel open 13-16.30 u.
ZA & ZO
Westsingel 50 Museum Flehite
ZA & ZO ’t Zand 37 Sint-Aegtenkapel
ZA
’t Zand 31
Sint-Franciscus Xaverius
ZA
’t Zand 13 Oud-Katholieke Kerk
van de Heilige Georgius
ZO
Bloemendalsestraat
Joodse Begraafplaats
ZO
Havik 37A
IQ Kunstuitleen & verkoop
ZA
Hof 1 Sint-Joriskerk
ZA & ZO
Hof 39 Logement de Gaaper
ZA & ZO
Hof 31 Eetcafe Vroeger
ZA & ZO
Muurhuizen 104 Stad van Cahen
ZA
Pothstraat Hofje De Armen
de Poth – St Rochuskapel
ZA
Achter de Kamp
Stadsmuur en torens
ZA & ZO
Coninckstraat 15-13
Logies de Tabaksplant
NIET OPEN
Kamperbinnenpoort
ZO
Muurhuizen 97 Dieventoren
ZA & ZO
Plantsoen-Oost 2
Monnikendam
ZA
ZA
ZA
ZA & ZO
ZA
ZA & ZO
ZA
ZA
ZA & ZO
ZA & ZO
t/m
ZA & ZO
ZA & ZO
ZA & ZO
ZA
Van Persijnstraat 9
Logegebouw Jacob van Campen
Kleine Koppel 36
Eten bij de Vereeniging
Kade Eemhaven
Varend Erfgoed
Kleine Koppel 40 hoek Gelderse
straat voormalige verffabriek
Warner Jenkinson
Zie kaartje op pagina 24
Wagenwerkplaats
Open tot 16 uur Belgenlaan 9
Belgenmonument
Daam Fockemalaan 22
Vm. kloostercomplex O.L.Vrouwe
ter Eem (alleen terrein en kapel)
Utrechtseweg 375
Rietveldvilla
Coelhorsterweg 35
Kapel van Coelhorst
Hamseweg 40
Kerkgebouw De Inham
Jacob Catslaan 28
Sint-Ansfriduskerk
pagina 24 t/m 28
pagina 21 t/m 23
pagina 12 t/m 20
pagina 10 t/m 11
pagina 6 t/m 8
OPEN MONUMENTEN 2012
ZA
ZA
ZA
ZA & ZO
ZA & ZO
ZA
ZA & ZO
ZO
ZA & ZO
ZA & ZO
ZO
ZA & ZO
Mariënhof
Open 13-16.30 uur Zuidsingel 25
Burgerweeshuis
Zuidsingel 38
Huis met de Paarse Ruiten
ingang Muurhuizen 1-3
Muziekschool
Drieringensteeg 2 Synagoge
Kortegracht 11 Mondriaanhuis
Muurhuizen 33A
Voormalig St Elisabethgasthuis
Langestraat 61 Ev. Lutherse Kerk
Langestraat 63
Grand Café Hemels
Krommestraat
Opstapplaats Waterlijn
Langegracht 11 Arch. Centrum
Lieve Vrouwekerkhof
Onze-Lieve-Vrouwetoren
Krankeledenstraat 11 Kapelhuis
Westsingel 30 Johanneskerk
Westsingel 43 - Stadhuisplein 5
Oude Stadhuis
ZA & ZO Open 12-17 uur Kleine Haag 2
De monumenten zijn open
ZATERDAG 10 – 17 uur
ZONDAG 12 – 17 uur of op beide dagen.
Let goed op andere openingstijden bij
de beschrijving van het Open Monument!
U zult met deze uitgave in de hand ontdekken hoe groen Amersfoort is en hoe veel
Groen van Toen nog aanwezig is. In en rondom de binnenstad staan monumentale,
soms eeuwenoude bomen met een bijzonder verhaal. Park Schothorst geeft haar
geheimen prijs in een artikel van stadsecologe Renée van Assema en met een wandeling
o.l.v. landschapsarchitect Willem Oxener. Deze wandeling is slechts één van de vele
activiteiten. Een overzicht van alle activiteiten vindt u op de volgende pagina’s.
Maar de basis van de Open Monumentendagen zijn toch ieder jaar weer de monumenten,
die hun deuren speciaal dit weekend openen voor publiek. Een unieke gelegenheid om
binnen te kijken in bijvoorbeeld de Dieventoren of de Kapel van Coelhorst, plekken
waar u anders niet kunt komen.
2-3 BINNENSTADSPLATTEGROND
Bijzonder is de Dag van de Amateurkunst, met
concerten en optredens van amateurgezelschappen,
met muziek, zang en theater in een monumentaal
decor.
De Open Monumentendagen zijn alleen mogelijk
met de inzet van vele vrijwilligers en gidsen. Ik
wil hen daarvoor hartelijk bedanken, evenals de
sponsors die dit evenement en deze uitgave
mogelijk hebben gemaakt.
5
VOORWOORD
6
ACTIVITEITEN
Paul David Tigelaar
25 PARKEN VAN AMERSFOORT
Voorzitter Comité Open Monumentendag Amersfoort
Directeur VVV Amersfoort
30 PARK SCHOTHORST
10 DAG VAN DE
AMATEURKUNST
12 OPEN MONUMENTEN
21 MONUMENTALE BOMEN
24 STADSPLATTEGROND
COLOFON
Het Comité Open Monumentendag is een samenwerkingsverband van VVV Amersfoort, Museum Flehite, Gilde Amersfoort,
Stadsherstel Midden-Nederland, Uitgeverij Educom BV, Bureau
Kunsteducatie, Siesta en Gemeente Amersfoort: Archief Eemland,
Afdeling Ruimtelijke Ontwikkeling/Monumentenzorg en
Bureau Toerisme, Recreatie en Sport.
De dagelijkse organisatie van de Open Monumentendagen 2012
is in handen van Rianne Griede en Hetty van Oel.
Paul David Tigelaar, VVV Amersfoort / voorzitter
Rob Blaauw
Martin Boswinkel Stadsherstel Midden-Nederland
Lisette Breedveld Stadsherstel Midden-Nederland
Janneke van Brussel Logement De Gaaper
Robert Diederiks Uitgeverij Educom BV
Lydia Edelkoort Museum Flehite
Rianne Griede VVV Amersfoort
Henny Groenland gemeente Amersfoort / Toerisme
Anton Groot Scholen in de Kunst / Bureau AkvA
Jos Heukelom Scholen in de Kunst / Bureau AkvA
Marjan Kuiper gemeente Amersfoort
Paul Laumans Siesta
Hetty van Oel Gilde Amersfoort
Hans Walstra Gilde Amersfoort
Foto’s Cor van den Braber, afdeling RO/ Monumentenzorg, Lydia
Edelkoort, Henry Krul, Museum Flehite, Historische Kring Leusden
(pag. 28), Johan Evers (pag. 25), Ard Frie (pag. 28). Met speciale dank
aan Archief Eemland voor het beschikbaar stellen van fotomateriaal.
INHOUD
Let goed op: sommige monumenten zijn alleen
op zaterdag of alleen op zondag geopend!
VOORWOORD
O
p 8 en 9 september, tijdens de Open Monumentendagen,
openen in heel Nederland talloze monumenten hun deuren.
Niet alleen monumenten die het hele jaar door te bezoeken zijn,
maar ook verborgen parels die anders niet voor publiek toegankelijk zijn.
Ook in Amersfoort is weer veel bijzonders te zien, waarbij het landelijke
thema ‘Groen van Toen’ Amersfoort op het lijf is geschreven.
Hoofd- en eindredactie Lydia Edelkoort en Robert Diederiks.
Tekstbijdragen Renée van Assema, Lisette Breedveld, Max Cramer,
Lydia Edelkoort, Jos Heukelom, Joke Sickmann en Paul David Tigelaar.
Sponsors Deze speciale uitgave werd mogelijk door een financiële
bijdrage van de gemeente Amersfoort en van Stadsherstel MiddenNederland, Bouw- en Restauratiebedrijf Van de Burgt & Strooij,
Grolsch en Woningcorporatie Portaal.
Vormgeving en productie Uitgeverij Educom BV, Rotterdam
www.uitgeverijeducom.nl
© Copyright september 2012 – Uitgeverij Educom BV
www.openmonumentendag.nl
5
ACTIVITEITEN
ACTIVITEITEN zaterdag 8 en zondag 9 september
Zie de plattegrond op pagina 2 en 24.
*Opgeven vóór vrijdag 7 september 12 uur bij
VVV Amersfoort 0900 - 11 22 364 (d 0,50 per gesprek)
of [email protected]
MAANDAG 3 SEPTEMBER
Architectuurcafé / De Eigentijdse Buitenplaats –
de weg naar een vitaal landschap.
Aanvang 20 uur, open 19.30 uur
Bijzondere locatie: ’t Raboes 3, 3755 MS Eemnes.
Voor bustransfer zie www.fasade.nl.
Zijn eigentijdse landgoederen en buitenplaatsen
een manier om het landschap levend en betaalbaar
te houden? Welke rol hadden ze vroeger? Welke
rol kunnen ze spelen in de huidige tijd? Deze en
andere vragen staan centraal tijdens dit Architectuurcafé. M.m.v. architect Jo van den Berghe,
landschapsarchitect Adriaan Geuze, Kirsten
Kersten en David van Severen van Office en
In Arcadië, onderzoekscentrum en planbureau
voor groen erfgoed in Amersfoort.
ZATERDAG 11 UUR
*Excursie over Het Werk aan de Glashut
door Grebbelinie-kenner Bert Rietberg
Verzamelen bij Kanovereniging Keistad, Stuw.
Omsloten door verkeerswegen en de rivier de Eem,
ligt het voormalig Werk aan de Glashut uit 1799. Het
‘fort’ bewaakte een zwakke plek van de Grebbelinie,
met smalle inundaties en een uitwateringssluis.
Sinds begin 19de eeuw is het particulier bezit.
Het gebied met een bunker uit 1939-1940 is
slechts zelden toegankelijk.
ZATERDAG 13.30 UUR
Lezing over tuinarchitect Hartogh Heys van
Zouteveen in Amersfoort door Patricia Debie,
tuinarchitect en architectuurhistorica.
Sint Ansfriduskerk, Jacob Catslaan
Eind 19de eeuw was de spraakmakende Amersfoortse Monumentenzorg niet alleen op de monumentale bebouwing gericht. De Amersfoortse
tuinarchitect Hendrik François Hartogh Heys van
Zouteveen (1870-1943) en zijn oom August Marie
Tromp van Holst (1854-1920) voeren één van de
eerste Nederlandse tuinrestauraties uit waarbij een
opmerkelijke 17de-eeuwse tuin werd gerestaureerd.
Beide heren hebben een aanzienlijke rol gespeeld
in de ontwikkeling en het aanzien van de stad
Amersfoort.
ZATERDAG & ZONDAG 14 UUR
*Wandeling door Schothorst onder leiding van
Willem Oxener, landschapsarchitect gemeente
Amersfoort. Verzamelen bij leslokaal CNME
Schothorst, max. 25 personen.
De rondleiding geeft een beeld van het veranderingsproces van een particulier landgoed naar een
publiek park met nieuwe gebruikers. Na een korte
beeldpresentatie volgt de wandeling. Er is aandacht
voor de landschappelijke opzet rond de villa, de
aanleg van de landschapstuinen, het beheer van
het bos- en weidegebied, het Middeleeuws Erf
en de verschillende verenigingen op het terrein.
6
ZATERDAG & ZONDAG 14 UUR
Kinderspeurtocht Bijen op Schothorst
Gratis af te halen bij het CNME Schothorst
Een rondwandeling met opdrachten waarbij je van
alles te weten komt over bijen. Over honingbijen,
ZATERDAG 10-17 UUR
Expositie over het 17de-eeuwse buitenhuis
Huize Emiclaer
Centrum voor Archeologie, Langegracht 11
Waar nu winkelcentrum Emiclaer is, stond eens
boerderij Emiclaer. Op oude kaarten lag er een
gracht om de boerderij. Bij archeologisch onderzoek bleek dat die gracht het restant was van een
17de-eeuwse buitenplaats. Huize Emiclaer was bewoond door een welgestelde Amersfoortse familie,
gezien de resten van het huis en de rijke vondsten.
ZATERDAG 10-17 UUR / ZONDAG 12-17 UUR
Expositie over Eemlandse Buitenplaatsen
Museum Flehite, Westsingel 50 / Breestraat 80
50% korting op entreeprijs
In het Jaar van de Buitenplaatsen toont het museum
voorwerpen, kaarten, schilderijen en tekeningen van
buitenplaatsen in en rond Amersfoort. Speciale aandacht voor het kasteel Stoutenburg, het Huis Randenbroek van Jacob van Campen, jachtslot Soestdijk
en kasteel Groeneveld in Baarn en de buitenhuizen,
later stadsparken Birkhoven en Schothorst.
ZONDAG 13 UUR
Fietstocht langs het Groen van Toen van
Vathorst (ca 1,5 uur) Verzamelen bij het
Informatiecentrum, Veenslagen 2
Een tocht langs bestaande slootjes, houtwallen en
oude bomen, die zijn ingepast in de nieuwbouw-
ZONDAG 13-17 UUR
Levende historie ‘Bomen van Park Schothorst’
Middeleeuws Erf, Park Schothorst
Middeleeuws Erf ‘De Bergkamp’ ligt verscholen in
de natuur van landgoed Schothorst. Door dieren,
gebouwen en akkers komen de vroege Middeleeuwen, rond het jaar 800 na Christus, tot leven.
Zondag wordt de Bergkamp bewoond door de
familie, de sibbe. Zij dragen zelfgemaakte kleding
en beoefenen de ambachten van die tijd. Het
thema is ‘Bomen op de Schothorst en hun nut’.
ZONDAG 16 UUR
Lezing over historische watersystemen
door landschapsfilosoof Eric Brinckmann
Kleine Koppel 40 (gebouw Spullenmannen,
voormalige fabriek Warner Jenkinson)
Vergeten historische watersystemen zijn nog
steeds overal in het landschap terug te vinden.
Hoe kun je deze vloeiweidenstelsels in de
Eem- en Gelderse vallei op het spoor komen
en hoe leer je kansvolle locaties inventariseren.
Zie www.studiumgeneraleamersfoort.nl;
www.dewar.nl; www.stromendlandschap.nl.
SIESTA BRENGT KWARTETSPEL UIT
MET INDUSTRIËLE MONUMENTEN
KORTINGSBON
ZATERDAG 11 & 15 UUR /
ZONDAG 11 & 15 UUR
*Wandeling door het landgoedbos Nimmerdor
(ca 1 uur) door Juliet Oldenburger of Jan de Groot
Verzamelen op parkeerplaats Keesomstraat,
max. 25 personen.
Met de 17de-eeuwse plattegrond van Nimmerdor
in de hand gaan we op zoek naar sporen van deze
buitenplaats, die Everard Meyster in ca 1660 liet
aanleggen. In de 18de eeuw werd het landgoed o.a.
uitgebreid met een zichtlaan en een sterrenbos.
Oude eikenstoven herinneren aan het gebruik als
hakhoutplantage. Weer 100 jaar later werd het
landgoed verrijkt met romantische wandelpaden,
terwijl het ook in gebruik was als productiebos.
plannen. Reserveren tot vrijdag 7 september 12 uur:
[email protected], tel. 033-451 1012.
Meer activiteiten zie www.vathorst.nl/events.
ACTIVITEITEN
maar ook over andere soorten bijen en beestjes
die op bijen lijken. Wist je dat er in Nederland meer
dan 340 soorten bijen leven? De opdrachten zijn
voor jonge en oudere kinderen en de route is ook
geschikt voor rolstoelen.
Tegen inlevering van deze bon, ontvangt u
het KWARTETSPEL INDUSTRIEEL ERFGOED
AMERSFOORT voor maar € 2,50
In te leveren bij: VVV, Gilde, Waterlijn, Museum
Flehite, Wijkmuseum Soesterkwartier.
naam:
e-mail:
Graag ontvang ik de digitale
nieuwsbrief van SIESTA.
nu
*
voor € 2,504,00
ijs €
verkoopspr
€vo1ord,5ee0
l
*LEES MEER OVER HET KWARTET ELDERS IN DIT BLAD
7
ACTIVITEITEN
Wat is er nog meer te doen op de Open Monumentendagen 2012 ?
ZATERDAG 11.00 UUR
Kranslegging bij Johan van Oldenbarnevelt
Zuidsingel
Het is 465 jaar geleden dat Johan van Oldenbarnevelt in Amersfoort werd geboren en 355
jaar geleden dat Jacob van Campen op ‘Randenbroek’ overleed. Daarom worden op zaterdag 8
september 2012 zij met een kranslegging geëerd.
Daarnaast is er een wandel/fietsroute, gratis
af te halen bij de VVV en Museum Flehite.
ZATERDAG & ZONDAG e 4 per persoon
Heiligenbergerbeekroute
Krommestraat / Opstapplaats 13 en 14.45 uur
Kinderboerderij De Vosheuvel 13.45 en 15.30 uur
De Heiligenbergerbeekroute: de beek en het dal
zijn een belangrijke ecologische verbindingszone
tussen verschillende natuurgebieden in de
omgeving van Amersfoort. De vaarroute voert
onder andere langs Park Randenbroek.
ZATERDAG & ZONDAG
Open Huis en activiteiten van bedrijven/
organisaties op het Wagenwerkplaats-terrein
Voor actuele informatie:
www.openmonumentendag.nl
ZONDAG 11-17 UUR
Europese Dag van het Joods Cultureel Erfgoed,
thema Joodse Humor
Drieringensteeg 2 / Synagoge
Zie www.joodserfgoed.nl.
ZATERDAG & ZONDAG
Opening museumwoning Soesterkwartier
Bonifaciusstraat 61
Zie advertentie Portaal op de
pagina hiernaast.
Portaal heeft een uniek
aanbod voor starters
op de woningmarkt.
U kunt nú een woning
kopen mét de Starters
Renteregeling. Koopt u met
deze regeling, dan schiet
Portaal minimaal 10 jaar
en maximaal 30 jaar lang
20% van de hypotheekrente
voor. Hierdoor ligt een
koopwoning mogelijk
binnen uw bereik.
Uniek aanbod voor starters
Koopwoning mogelijk toch binnen uw bereik
Kijk op:
Kijk
portaalopentdeuren.nl
op: portaalopentdeuren.nl
of bel of
0800-767
bel 0800-767
82 25. 82 25.
Honderd jaar sociale woningbouw
Portaal Eemland bestaat in 2012 honderd jaar. Onze oudste rechtsvoorganger
in Amersfoort, bouwvereniging Sint Bonifacius, werd in 1912 opgericht. Tussen
1912 en 1922 verrezen in Amersfoort 115 eengezinswoningen aan de Bonifacius- en de Willibrordusstraat. Om te laten zien hoe arbeiders 100 jaar geleden
woonden herstellen we Bonifaciusstraat 61 zoveel mogelijk in oude staat.
De woon- en leefomstandigheden rond 1900 waren slecht. Gezinnen woonden
opeengepakt in benarde ruimten, krotten en klamme kelderwoningen waar
de zon geen toegang had. Licht, lucht, een deugdelijke watervoorziening en
riolering ontbraken vaak.
Sociaal bewogen
Vijf sociaal bewogen heren vonden dat er nodig iets moest worden gedaan
aan de huisvesting van arbeiders. De initiatiefnemers verklaarden hun betrokkenheid met deze woorden: “Wij allen kunnen medewerken, en wij zullen het
ook, wanneer onze harten niet van steen zijn.” In 1912 startten zij de Roomsch
Katholieke Vereniging tot verbetering der Volkshuisvesting Sint Bonifacius. De
voorloper van het huidige Portaal.
Onderdak voor het wijkmuseum
De woningen die werden gebouwd, hadden voor die tijd een hoge kwaliteit.
Dat blijkt ook wel uit het feit dat ze nu nog fier overeind staan. Na een eeuw
is het goed om terug te kijken en de geschiedenis letterlijk te laten zien.
We doen dat door Bonifaciusstraat 61 zoveel mogelijk te herstellen in de
oorspronkelijke staat. In de woning komt het wijkmuseum van het Soesterkwartier www.wijkmuseumsoesterkwartier.nl. Zo kan iedereen zien hoe onze
huurders vroeger leefden.
E
T
Voor
NO
N O
- nummers, zie de plattegrond op pagina 2.
NO
Amersfoort heeft een bruisend amateurkunstleven. Op zaterdag 8 september openen de amateurkunstverenigingen het nieuwe seizoen met
een openbare presentatie ‘de Dag van de Amateurkunst’. Op 13 locaties
rond de binnenstad worden kleine optredens verzorgd. Deze dag wordt
in samenwerking met het comité van de Open Monumentendag georga-
ST. AEGTENKAPEL
ZATERDAG 8 SEPTEMBER
11.00 – 11.30
11.30 – 11.55
11.55 – 12.20
12.20 – 12.45
Kozakkenkoor
Vocalgroup Akkoord
Smartofore
Tourdion Petitfour
12.45 – 13.10
Amersfoorts Vocaal
Ensemble
Popstones
Capricciosa
Jammin’
13.10 – 13.35
13.35 – 14.00
14.00 – 14.25
14.25 – 14.50
14.50 – 15.15
15.15 – 15.40
15.40 – 16.05
16.05 – 16.30
16.30 – 16.55
16.55 – 17.20
Amer Consort
Vocalgroup
GeweldigGeNoten
Totaal
Klein Amersfoorts Koor
Cantiamo
Swing Close
Rozen en Gladiolen
DE OBSERVANT
ST. FRANCISCUS
XAVERIUSKERK
T.D.K. Eigenwijs
Het Hallehuiskoor
Amersfoorts
Mannenkoor
Blokfluitensemble
Smartofore
Pauze
Orkest Vereniging
Amersfoort
Toonkunst Plus
Sjofar
TEJATERTHUIS
ZONDAG 9 SEPTEMBER
11.00 – 11.30
11.30 – 11.55
11.55 – 12.20
12.20 – 12.45
12.45 – 13.10
13.10 – 13.35
Duo Spielerei
Shantykoor Ahoy
13.35 – 14.00
ZILT
Punt
Toneelscène Sterk
14.00 – 14.25
14.25 - 14.50
Popstones
Punt
Toneelscène Sterk
14.50 – 15.15
The Basics
15.15 – 15.40
Rozen en Gladiolen
16.30 – 16.55
Amersfoorts Mannenkoor
Allégresse
Shantykoor Ahoy
Vocalgroup Akkoord
Vocalgroup
GeweldigGeNoten
Chantatouille
KIX
Het Hallehuiskoor
Pauze
Basic & Full Colour
Tourdion
Amer Consort
ST. JORISPLEIN
Wilskracht
Punt
Toneelscène Sterk
15.40 – 16.05
10
JOHANNESKERK
Punt
Toneelscène Sterk
Wilskracht
Terpsichore
Folklor Dansensemble
Amersfoort
Cheek2Cheek
Mallet en Percussion
Ensemble
Mallet en Percussion
Ensemble
MUZIEKSCHOOL
MUURHUIZEN
ST. ROCHUSKAPEL
meren over de mogelijkheden zich aan te sluiten. Op de
dag zelf is er bij o.a. het VVV gratis een plattegrond met
alle locatieplaatsen en het totale programma verkrijgbaar.
Zie ook www.scholenindekunst.nl. Informatie en organisatie:
Scholen in de Kunst, Bureau AkvA: 033-4798023
[email protected]
EVANGELISCH
LUTHERSE KERK
OUD-KATH. KERK
ZILT
Duo Spielerei
Popstones
Kozakkenkoor
da Capo
Het Hallehuiskoor
DAG VAN DE AMATEURKUNST
niseerd. Amersfoort herbergt ruim 70 koren, 14 korpsen,
5 orkesten, 5 volksdansverenigingen, 20 toneelverenigingen, 4 fotoclubs en 1 filmclub binnen haar stadsmuren.
Op de Dag van de Amateurkunst bieden de verenigingen
in optredens van ca. 25 minuten een impressie van hun
nieuwe programma. Het publiek krijgt de gelegenheid om
met de groepen kennis te maken en kan zich laten infor-
da Capo
Shantykoor Ahoy
Duo Spielerei
Smartofore
Jammin’
KIX
BOOT WATERLIJN
Zilt
Zilt
The Basics
Tourdion Petitfour
Capricciosa
Amersfoorts
Vocaal Ensemble
da Capo
Swing Close
On Y Chante
MUZIEKTENT
GROENMARKT
On Y Chante
Capricciosa
Femmes & Co
PARK SCHOTHORST
Hosanna
Hosanna
KAMV
KAMV
Cheek2Cheek
The Irish Dance
Academy
Coda
Coda
Coda/PRO-Motion
Politie Big Band
PRO-Motion
Politie Big Band
PRO-Motion
The Basics
Showband Oranje (tot 16.05 uur)
11
Foto's: Henry Krul
OPEN MONU
MONUMEN T E N
12
De monumenten zijn open zaterdag 10 - 17 uur en/of zondag 12 - 17 uur.
Let goed op andere openingstijden bij de beschrijvingen!
Zie ook de plattegrond op pagina 2
ZATERDAG
Stadhuisplein 7 / Stadscafé
De Observant
Deel van het Observantenklooster, gebouwd eind 15de
eeuw, met een drietal omsluitende gebouwen, een kapel,
een kloosterhof met
moestuin en een rondgaande kloostergang.
Na de Reformatie (1579) gesloten, in de 17de eeuw in
gebruik als Schuttersdoelen (oefenplaats voor schutterij) en Stadslogement, in de 19de eeuw kazerne.
Vervallen en dreigende sloop ca 1970, maar uiteindelijk restauratie in 1982.
NIET OPEN
Grote Spui 11 / Beiaardschool
Oorspronkelijk twee middeleeuwse huizen, met binnen middeleeuwse sleutelstukken. Lange tijd vestiging Fabriek van Bakkerijgrondstoffen A.Bast, met
toepasselijke naam ‘De Gekroonde Meelzak’. Sinds
1978 vestiging Beiaardschool, Nederlands enige
opleiding tot beiaardier, bespeler van klokkenspelen.
ZATERDAG & ZONDAG
Kleine Spui 18 /
Brouwerij De Drie Ringen
Waarschijnlijk één van de
vele stadsboerderijen binnen
de stadsmuur. Bij restauratie
1990 gevelsteen geplaatst,
kopie van 17de-eeuwse gevelsteen uit Drieringensteeg.
De Drie Ringen Brouwerij in
de Drieringensteeg was in de
17de eeuw één van vele brouwerijen in Amersfoort. Nu is
De Drie Ringen de enige ambachtelijke en traditionele brouwerij in de stad.
ZATERDAG & ZONDAG
Kleine Spui / De Koppelpoort
Gecombineerde water- en landpoort, gebouwd 1425,
onderdeel van tweede stadsommuring. Binnen 15deeeuws houten takelmechaniek met twee tredraderen
om balken- of waterschot op en neer te bewegen, als
afsluiting van waterdoorgang. Boven waterdoorgang
een mezekouw (werpgat). Landpoort is 19de-eeuwse
reconstructie van Rijksbouwmeester P.J. Cuypers. Aan
stadszijde ook kantelen aangebracht, onnodig omdat
de vijand alleen van buiten de stad dreigde.
ZATERDAG & ZONDAG
Westsingel 47 / Mannenzaal en kapel
Open 13-16.30 uur, zaterdag gratis, zondag entree s 4,Deel van Sint Pietersgasthuis (in 1804 fusie met
Bloklandsgasthuis). Gasthuizen in late middeleeuwen
gesticht door welvarende burgers voor zieken, armen
ZATERDAG
& ZONDAG
Westsingel 50 /
Museum Flehite,
Beide dagen 50%
korting op entreeprijs
Drie muurhuizen, Breestraat 76, 78 en 80, omstreeks 1540 gebouwd
met voorgevel op fundamenten eerste stadsmuur. Breestraat 78 in
1899 ingrijpend gewijzigd in Neo-renaissance-stijl door Herman
Kroes, architect in Amersfoort. Breestraat 76 met laat-middeleeuwse bouwsporen, Breestraat 80 al in 17de eeuw verbouwd. Ingrijpende verbouwing in 2007-2009 tot modern en
transparant museum.
Te zien: Eemlandse Buitenplaatsen – tentoonstelling
over het GROEN VAN TOEN van onder andere Randenbroek, Nimmerdor en Schothorst.
ZATERDAG
& ZONDAG
’t Zand 37 / Sint-Aegtenkapel
Gebouwd 1408-1410 als deel van St Aegtenklooster
(gesticht 1399). Oorspronkelijk met verdiepingsvloer
over volle lengte. In 1463 verbouwd tot dubbelkapel,
met alleen aan westzijde
een tussenverdieping. Zo
volgden de kloosterlingen
(boven) en leken (beneden)
gescheiden de dienst. Na
de Reformatie (1579) in
gebruik als turfpakhuis,
bombazijn- en tabaksdepot,
bibliotheek en venduhuis.
Restauratie vervallen kapel
in 1969-1972.
ZATERDAG
’t Zand 31 /
Sint-Franciscus Xaverius
In 1816 gebouwd naar ontwerp van
architect F. Wittenberg uit Zutphen.
Eén van de eerste Neo-classicistische kerken in Nederland, met
pilasters en timpaan en spitsboogramen met guirlandes. Later wordt
dit de stijl van ‘waterstaatskerken’.
Bijzonder fraai interieur. Begonnen
eind 17de eeuw als Roomskatholieke schuilkerk, achter de St. Aegten-kapel.
OPEN MONUMENTEN
en ouderen. Aparte verzorging van mannen en vrouwen in Mannen- en Vrouwenzaal. In 1907 bouw nieuw
gasthuis en sloop oude complex. Mannenzaal en
kapel behouden dankzij Amersfoortse notabelen,
Victor de Stuers (grondlegger monumentenzorg) en
PJH Cuypers (rijksbouwmeester). Interieur met bedsteden en betimmeringen, decor van project Levende
Historie in de zomermaanden en tijdens Open
Monumentendagen.
ZATERDAG
’t Zand 13 / Oud-Kath.
Kerk van de Heilige Georgius
Ontwerp (1927) van Amersfoortse architect Willem van
Gent, ter plaatse van laat17de-eeuwse schuilkerk. Kenmerken van Amsterdamse
School-stijl, zoals ingang met
boog, expressief metselwerk
en detaillering (uurwerk).
Fraai interieur met een 17deeeuwse communiebank en
diverse schilderijen van Hendrick Bloemaert. Begonnen
ca 1635 als kleine Roomskatholieke schuilkerk in gebouw van St Aegtenklooster, in 1692-93 vervangen
door groter kerkgebouw.
ZONDAG
Bloemendalsestraat / Joodse Begraafplaats
Sinds 1700 begraafplaats voor Asjkenazische (Hoogduitse) Joden, op verdedigingswerk (bolwerk). Ca 150
grafmonumenten, oudste uit 1749, laatste uit 1863.
Aan overzijde Bloemendalsestraat ligt oudste joodse
begraafplaats, door Sefardische Joden (uit Spanje en
Portugal), gebruikt tussen 1650-1727 en recent ontdekt. Afgeschermd met hek met menora, joodse
zeven-armige kandelaar.
13
OPEN MONUMENTEN
ZONDAG
Havik 37A / IQ
Kunstuitleen & verkoop
Voorgevel 19de-eeuws,
onderpui vroeg 20eeeuws. Achter de gevel
een laat-middeleeuws
huis, met hoge begane
grond, balklagen met
sleutelstukken en kapconstructies. In zijgevels
groot formaat bakstenen
en kaarsnissen. In achterhuis 17de-eeuwse rankenbeschilderingen op balken. Restanten 18de-eeuwse
rococo schouw. Entree met Jugendstiltableau van
faiencefabriek ‘De Utrecht’, verwijst naar firma H.
Wolters ‘boekhandel, behangselpapieren en religieuze
artikelen’, tussen 1830-1925 hier gevestigd.
ZATERDAG
Hof 1 /
Sint-Joriskerk
Oorspronkelijk kapel
bij het bisschoppelijke
hof. Na 1259 (stadsrechten) zaalkerkje in
gebruik als parochiekerk van Amersfoort
en ca 1330 uitgebouwd
tot gotische kruiskerk.
Tussen ca 1425 en 1534
verbouwd tot laatgotische hallenkerk, met
een ingebouwde toren.
Gotische spitsboogvensters met rijke natuurstenen
omlijsting. Monumentaal zuidportaal met gebeeldhouwde balustrade met pinakels. Binnen 16de-eeuws
oxaal (koorhek), grafteken van Jacob van Campen en
Naber-orgel uit 1845. Boven toegangsportaal 17deeeuwse chirurgijnskamer. Gewelven en kappen recent
gerestaureerd.
14
ZATERDAG & ZONDAG
Hof 39 / Logement de Gaaper
Gepleisterde voorgevel in Empire-stijl uit 1822, met
Griekse decoraties in gietijzeren ornamenten.
Oorspronkelijk Middeleeuwse huis en waarschijnlijk
oudste stenen woonhuis in Amersfoort uit 13e eeuw,
met zijmuren van kloostermoppen. Mogelijk deel van
bisschoppelijke hof. Na de stadsbrand van 1340 vergroot en voorzien van trapgevel. De gaper verwijst
naar de apotheek tussen 1825-ca 1995 hier gevestigd.
ZATERDAG & ZONDAG
Hof 31 / Eetcafe Vroeger
Woonhuis gebouwd ca
1617, verbouwd in 19de
eeuw met gepleisterde lijstgevel met satyrskop. Hoge
begane grond met schouw,
originele tegelvloer en 17deeeuws balkenplafond. Kelder met gewelven.
ZATERDAG & ZONDAG
Muurhuizen 104 / Stad van Cahen
In 1976 ontworpen door architect Abel Cahen. Deels
op terrein voormalige Oud-Katholiek Seminarie
(1725). Binnen komt de fijnmazige oude stad terug
met onverwachte hoekjes en ‘stadsplein’ die verschillende werkruimtes met elkaar verbindt. Voorheen vestiging ROB/RACM, RCE (Rijksdienst voor
het Cultureel Erfgoed), nu reeks culturele en maatschappelijke instellingen.
ZATERDAG
Achter de Kamp /
Stadsmuur en torens
Reconstructie uit 1978 van situatie ca 1425, op fundamenten
tweede stadsmuur. Muur op
spaarbogen, met weergang achter kantelen. Kijk- en schietgaten
voor haakbus (geweer). Torens
gebaseerd op waterpoort Monnikendam, met schietgaten en
deur met toegang tot de weergang. Klein arkeltorentje als
schuilplek voor schildwacht. Zie ook St Annastraat:
Middeleeuwse stadsmuur niet bestand tegen krachtige 16de-eeuwse kanonnen. Aarden wal achter de
muur (ca 1560) slechts tijdelijke oplossing.
ZONDAG / smalle
steile trap, wachtrij mogelijk
Muurhuizen 97 / Dieventoren
Waarschijnlijk 14e-eeuwse woontoren,
sinds 1434 stadsgevangenis. Binnen
zware houten, met ijzer beslagen celdeuren. Poortdoorgang bij restauratie
1942 aangebracht, met bruggetje over
de gracht.
Daktorentje afkomstig van Latijnse
School (afgebroken 1860). Bijzonder
uurwerk, ook van Latijnse school, vermoedelijk 15de-eeuws, één van de
oudste in Nederland.
OPEN MONUMENTEN
ZATERDAG
Pothstraat / Hofje De Armen de Poth/
St Rochuskapel
Hofje met 48 huisjes, gebouwd ca 1900. Complex
Armen de Poth hier gevestigd sinds 1525, met regentenkamer (1526), Celzusterenkamer ( 1547), pesthuis
(eind 15de eeuw, afgebroken 1892) en St Rochuskapel
(ca 1500, gewijd aan beschermheilige van pestlijders).
Sinds 1350 zorgen Pothbroeders voor zieken en armen
en tot in 17de eeuw ook voor pestlijders. Tot 1975
wekelijkse brooduitdeling uit eigen bakkerij.
meer nodig na aanleg
van tweede stadsmuur
met
Kamperbuitenpoort. Kamp is naam
van grondgebied buiten
de Viepoort. Voorpoort
behouden, maar poortboog tussen twee torens in 1827 gesloopt,
gereconstrueerd in de
periode 1931-1936.
ZATERDAG & ZONDAG
Plantsoen-Oost 2 / Monnikendam
Waterpoort gebouwd ca 1420, ter verdediging watertoegang tot de stad (verschillende beken). Twee ronde
muurtorens, door een boog met elkaar verbonden.
Waterdoorgang onder de boog waarschijnlijk af te
sluiten met een hek. Behouden bij sloop ca 1840 van
naastgelegen stukken stadsmuur. Restaurant de Monnickendam gehuisvest in recente uitbreiding (2006).
ZATERDAG & ZONDAG
Coninckstraat 15-13 / Logies de Tabaksplant
Coninckstraat 15: dubbel woonhuis, gebouwd ca 1625
door eigenaar van tabaksplantage. Coninckstraat 13:
ca 1670 gebouwd als eenvoudig woonhuis. Kenmerkende ‘hanenkammen’ in lichtrode baksteen boven
deuren en ramen. Midden in de kap een ‘hijskap’ of
‘trijs’. In de achtergevel gevelsteen met bloeiende
tabaksplant.
Kamperbinnenpoort
NIET OPEN
Voorpoort van de Viepoort (oude naam Kamperbinnenpoort), gebouwd ca 1300 als onderdeel eerste
stadsverdediging. Hoofdpoort gesloopt ca 1600, niet
15
OPEN MONUMENTEN
ZATERDAG & ZONDAG open 12-17 uur
Kleine Haag 2 / Mariënhof
Goed bewaard kloostercomplex, gebouwd na 1547
voor monniken van Mariënhof, klooster bij Soest.
Klooster met hoofdgebouw, kloostergang en kapel.
Na Reformatie (1579) gesloten, vanaf 1611 in gebruik
als Burgerweeshuis. Tuin in 18de eeuw gebruikt om
tabaksplanten te telen. Eind 19de eeuw afbraak
kloosterkapel aan de Zuidsingel.
ZATERDAG & ZONDAG 13-16.30 uur
Zuidsingel 25 / Burgerweeshuis,
toegangspoortje en regentenkamer
Classicistisch toegangspoortje (hardsteen, 1612) tot Burgerweeshuis. Regentenkamer met oorspronkelijk karakter.
Weeshuispanden ook gebruikt als linten bombazijn-weverij om weeskinderen
ambacht te leren. Weeshuis tot ca 1935.
Woning naast poortje uit 1937 in historiserende stijl
door architect G. van Hoogevest.
ZONDAG Alleen met rondleiding
Zuidsingel 38 / Huis met de Paarse Ruiten
18de-eeuws koopmanshuis, met oudere voorganger:
zie zijgevel met 17de-eeuws metselwerk (‘hanenkammen’ boven vensters). Ca 1780 aangekocht door
Benjamin Cohen, tabakshandelaar en bankier en verbouwd in Lodewijk XVI-stijl. Rijk interieur met marmeren vloeren, stucwerkdecoraties, geschilderd behang
en houtsnijwerk (tabaksbladeren). Let op mezoezah
(joods tekstkokertje) naast iedere deur. Oude beuk (ca
1780) in achtertuin in 2011 gekapt.
16
ZATERDAG
13-16.30open
uur 13-16.30 uur
ZATERDAG &open
ZONDAG
Muziekschool, ingang Muurhuizen 1-3
Twee laat-middeleeuwse muurhuizen, zie dikke
muren en grote baksteenformaten, 16de-eeuwse kapconstructies en zware balken. In gevels verschillende
bouwsporen, baksteenformaten en bouwnaden.
Venstervormen uit middeleeuwen (kruiskozijnen in
steen en hout), 18de eeuw (schuiframen met fijne
roedeverdeling ) en 19de eeuw (vensters met grotere
raamverdeling). Ingrijpende 18de-eeuwse verbouwing,
zie hal met rode Zweedse kalkstenen vloer en betimmeringen.
ZONDAG Alleen met
rond- leiding / gratis kaartje
ter plaatse/ op = op
Drieringensteeg 2 /
Synagoge
In 1726 gebouwd op hoek
van de Kortegracht-Drieringensteeg, georiënteerd op
zuidwesten, op Jeruzalem. Uitbreiding in 1842 met
synagoge van Kleef als voorbeeld, naar ontwerp stadsarchitect B. Ruitenberg (zie Lutherse Kerk en De
Inham). Neo-classicistische elementen en Neo-gotische spitsboogvensters. Interieur in 1927 vernieuwd
naar ontwerp architect H. Elte. Interieur verwoest ca
1943, restauraties 1947, 1973 en 1981.
ZATERDAG & ZONDAG
Beide dagen 50% korting op entreeprijs
Kortegracht 11 / Mondriaanhuis
Woonhuis Kortegracht 9a in 1869 verbouwd tot
school. Kortegracht 11 is geboortehuis van latere schilder Pieter Cornelis Mondriaan (7 maart 1872), zoon
van de hoofdonderwijzer. Familie Mondriaan vertrekt
in 1880, in 1890 woonhuis nummer 11 ook verbouwd
tot school, met in totaal zes lokalen en bewaarschool.
ZATERDAG & ZONDAG
Muurhuizen 33a / Voormalig St. Elisabethgasthuis
Laatmiddeleeuws muurhuis met traptorentje (1616).
Traptorentje maakt trappen in huis onnodig en is
ZATERDAG
Langestraat 61 /
Evangelisch Lutherse Kerk
Na afbraak middeleeuwse
Heilige Geestkapel, in 1837
gebouwd door stadsarchitect
B. Ruitenberg (zie ook Synagoge en De Inham). Gepleisterde voorgevel met klassieke
vormen, pilasters, Ionische
kapitelen en fronton. Drie ‘gotische’ spitsboogvensters. Achthoekig klokkentorentje met windvaan van
zwaan, symbool Lutherse kerk. Interieur met Bätzorgel (1766), oudste orgel in
Amersfoort.
ZATERDAG & ZONDAG
Langestraat 63 /
Grand Café Hemels
Eén van eerste winkelplanden in Langestraat, ontwerp
(1895) van Amersfoortse architect Herman Kroes. Tot
2006 in gebruik door Fortmann & Hehenkamp, woninginrichters. Winkelpui met hoog raam, in Neorenaissance stijl met spekbanden. Verbouwing in
1926, met groot glas-in-lood raam met invloeden
Amsterdamse School. In 2006-2007 restauratie, met
nieuw tweede trappenhuis en binnenplaats van glas
en staal voor meer daglicht.
ZATERDAG
& ZONDAG
Krommestraat / Opstapplaats Waterlijn
Tijdens een vaartocht van de Waterlijn door de bin-
OPEN MONUMENTEN
statussymbool, met vergulde windvaan. Bij restauratie
in 2009 ook archeologisch onderzoek: deel eerste
stadsmuur aangetroffen. Kelder (18 meter breed en 8
meter lang) met tongewelf met steekkappen (dwarsgewelven). Tussen 1578 en 1907 vestiging St. Elizabeth
Gasthuis, eerste Amersfoortse ziekenhuis.
nenstad krijgt u een verrassend beeld van het historische hart van Amersfoort. U ziet de stad vanaf het
water anders dan wanneer u wandelt. Een mooie aanvulling op uw dwaaltocht door de
monumentale oude binnenstad.
ZATERDAG
Langegracht 11 /
Archeologisch Centrum
Huis met oudere oorsprong, eind
19de eeuw grondig verbouwd. Ontwerp van architect W.H. Kam in
opdracht van de huisarts H.H.E.
Morren. Woonhuis met villa-uitstraling, aan zijgevel houten balkon in chaletstijl.
Het Archeologisch Centrum informeert u over hun
opgravingen, vondsten en restauratietechnieken.
Kleine expositie over Huis Emiclaer.
ZATERDAG & ZONDAG
Alleen met rondleiding /
gratis kaartje ter plaatse
Lieve Vrouwekerkhof /
Onze-Lieve-Vrouwetoren
Gebouwd ca 1460, Laat-gotisch,
98 meter hoog, Utrechtse Domtoren als voorbeeld. Toren bij OnzeLieve-Vrouwekerk, bekostigd met
geld van bedevaartgangers naar
Amersfoort. Kerk na Reformatie
(1579) gebruikt o.a. als opslagplaats voor buskruit, in 1787 ontploft: kerk ingestort,
voor plattegrond zie pleinbestrating. Toren met bijzonder 17de-eeuws Hemony-carillon met 35 klokken.
Eind vorige eeuw nieuwe klokkenstoel, nieuwe beiaard
en Zevengelui (2000): samen 100 klokken. Sinds kort
op houtzolder gerestaureerde 17de-eeuwse speeltrommel, aansturing van carillon.
17
O P E N M O N U M E NTEN
LAYAR Lieve Vrouwekerkhof voor smartphones Deze Layar brengt het Lieve Vrouwekerkhof terug in de
tijd. Start LAYAR op en kijk rond met het camerabeeld.
Op je scherm zie je historische foto’s en afbeeldingen op
de juiste plek. Zo zie je hoe het plein eruitzag met de
Onze-Lieve-Vrouwekerk en op de grond de plattegrond
van de kerk. Ook is er een filmpje van het carillon in de
kerktoren en fantastische foto’s van Cas Oorthuys. Kijk
op de website van www.archiefeemland.nl.
ZATERDAG
Krankeledenstr. 11 / Kapelhuis
Ca 1500 gebouwd voor Broederschap van Onze-Lieve-Vrouwe, ter
bevordering van Maria-verering en
regelen van kerkdiensten in OLVkapel. In 1905 ingrijpende restauratie, met veel reconstructies. Baksteengotiek, met vier ronde blindvensters, blindnissen in vorm van
kruisvenster, zandstenen kruisbloemen op pinakels, deurgehengen en
smeedijzeren venstertje in voordeur.
Haan als windvaan (1998). Hoekconsole voor Mariabeeld.
ZATERDAG
Westsingel 30 / Johanneskerk
Gebouwd in 1960, ontwerp van architecten S. van
Woerden en H.J. Schneider uit Soestdijk. Voorbeeld
van functionalistische architectuur uit jaren ’60. Gevels van betonconstructie met metselwerk. Interieur
bepaald door rechthoekige structuur van vensters.
Monumentale trap vanaf Westsingel naar entree met
gewelfde luifel.
18
ZATERDAG
Westsingel 43 - Stadhuisplein 5 / Oude Stadhuis
Woonhuis ca 1780 gebouwd voor joodse koopman
Abraham Cohen in Lodewijk XVI-stijl. Rijk houtsnij-
werk in bovenlicht van
hoofdingang. Gaaf interieur met marmeren
vloeren en lambrisering;
wanden met voorstellingen in stucwerk. Oorspronkelijke feestzaal op
de eerste verdieping, nu
de trouwzaal. Een monumentaal trappenhuis
met vaste trap naar plat
dak voor joodse loofhut.
Sinds 1816 tot 1974 stadhuis. Ingrijpende restauratie 1994. Dak soms toegankelijk.
ZATERDAG
Van Persijnstr. 9 /
Logegebouw Jacob
van Campen
Ontwerp van architect
W. van Schaik uit 1900 in
Jugendstil. Gebouw voor
Vrijmetselaarsloge Jacob
van Campen, met Voorhof voor ‘gewone’ bijeenkomsten en Tempel
voor ceremoniële bijeenkomsten. Vrijmetselaarssymbolen (passer en winkelhaak) aanwezig, ontleend aan middeleeuwse
kathedralenbouw.
ZATERDAG & ZONDAG
Kleine Koppel 36 / Eten bij de Vereeniging,
In villa Eemzicht blekerij-wasserij Eemzicht (18851918). In 1899 toevoeging kubusvormig fabriekspand
met drie bouwlagen, ontwerp Amersfoortse architect
ZATERDAG & ZONDAG
Kade Eemhaven / Varend Erfgoed
De Roode Kaat is een Groninger tjalk uit 1897. Ijzeren
vrachtschip, 22 meter lang, met platte bodem en
zwaarden. Eén van de laatste kleine tjalken met
originele luikenkap en aangehangen roer. Roef en achteronder permanent bewoond.
Vita Nova is een vrachtschip
uit 1940, met originele stuurhut, schipperswoning met
roef en theehut.
ZATERDAG & ZONDAG
Alleen buiten, zondag 14.30 uur rondleiding
Kleine Koppel 40 (hoek Gelderse straat) / vm.
verffabriek Warner Jenkinson
Complex met bijna 130 jaar bouwgeschiedenis. 18811888 lucifersfabriek Beuker en Van der Valk, ontwerp
van Amsterdamse architect G.B. Salm. Fabriek met
schoorsteen nog aanwezig, in kenmerkende unieke
19de-eeuwse stijl. Vanaf 1888 kleurstoffenfabriek,
Nederlandse Kleurstof Industrie (1918-1961) en tot
2001 Warner Jenkinson. Fabrieksgebouw uit 19671969 en servicegebouw uit 1974 met grote architectuurhistorische waarde.
ZATERDAG & ZONDAG open tot 16 uur
Met beiaardconcerten zie www.openmonumentendag.nl
Belgenlaan 9 / Belgenmonument
Als dank voor gastvrijheid gebouwd in 1916-1919 door
Belgische militairen, geïnterneerd tijdens Eerste
Wereldoorlog (1914-1918) in kampen in Zeist en
Amersfoort. Ontwerp van Belgische architect Huib
Hoste en tuinarchitect Louis van der Swaelmen.
Gereed in 1919, in 1938 overgedragen aan Nederland.
Vroeger vrij zicht op Zuiderzee, door lage begroeiing.
Sinds 1967 in middelste toren carillon, afkomstig van
EXPO 1958 in Brussel en Hemony-tentoonstelling in
De Zonnehof te Amersfoort (1959).
OPEN MONUMENTEN
W. Salomons. Na bedrijfsovernames fabriek in 1931
uitgebreid met twee loodsen met gewelfde topgevels.
Na de oorlog is villa ingrijpend verbouwd en loodsen
aan noordzijde bijgebouwd. Sinds 2008 gemeentelijk
monument. Eten bij de Vereeniging in witte pand uit
1899.
WAGENWERKPLAAT S
ZATERDAG & ZONDAG
Verschillende openingstijden en activiteiten,
zie www.openmonumentendag.nl
Soesterweg 244 en verlengde Piet Mondriaanlaan /
Wagenwerkplaats Alleen die gebouwen zijn open,
waar een Open Monumentendag-vlag hangt!
Gebouwencomplex, sinds 1904 onderhoudswerkplaats van goederenwagons van Hollandse IJzeren
Spoorwegmaatschappij (HIJS), sinds 1938 Nederlands(ch)e Spoorwegen (NS). Ontwerp van huisarchitect HIJSM D.A.N. Margadant. Behouden dankzij
inzet Siesta / Stichting Industrieel Erfgoed in de Stad
Amersfoort, sinds 2007 Rijksmonument.
Hoofdgebouw (1904 en 1924): vestigingen aan de Fabrieksstraat van H+N+S landschapsarchitecten,
Imoss ontwerp- en adviesbureau, CliniClowns (Wielendraaierij). Kopgevels gewijzigd in 1991, alleen deuren 1 en 10 origineel met gietijzeren venster. Drie
productieafdelingen.
Rijtuigenloods (1904 en 1908): vestiging van Herik
Rail Events, op aangrenzend terrein Stichting Historisch Dieselmaterieel. Grote monumentale waarde
door grote gietijzeren vensters en zaagtand-/sheddak.
Oude (1904 en 1932) en Nieuwe (1963) Magazijnen:
vestiging van Circus Amersfoort, Verkeerstuin (Tussenruimte). Vroeg 20ste-eeuwse houten constructie met
zaagtand-/sheddak ondersteund door houten pilaren.
Uitbreiding 1963 met hoge glazen ramen en plat dak,
tussenruimte overdekt.
Veerensmederij (1908 en 1924): vestiging Holland
Opera. Prominent onderdeel van spoorwegindustrie,
smederij van veren voor treinwagon-onderstellen.
Smidsvuren langs gevels, zie hoge schoorstenen.
Karakteristieke hoge gietijzeren vensters, bijzondere
ijzeren dakspantconstructie en de originele opbouw
met houten ventilatieluiken.
Centraal Ketelhuis ( 1904 en 1917): gietijzeren boogvensters, zadeldak met pannen en opbouw met
houten ventilatieluiken. Kenmerkende fabrieksbouw
ca 1900.
19
OPEN MONUMENTEN
ZATERDAG & ZONDAG
Coelhorsterweg 35 / Kapel van Coelhorst
Gewijd aan Sint Nicolaas, patroonheilige van de zeevarenden. Eerste vermelding van kapel in 1363. Rechthoekig zonder koorsluiting. Sinds 1655 in gebruik voor
protestantse eredienst. Na zware stormschade (1747)
hersteld in 1759. Sinds 1843 grafkapel van familie Van
Tuijl van Serooskerken, bewoners van landgoed Coelhorst. Sinds 1957 in gebruik door familie Beelaerts van
Blokland, zie drie graftomben tegen oostwand.
ZATERDAG Alleen kapel en terrein toegankelijk
Daam Fockemalaan 22 / Voormalig kloosteren scholencomplex Onze Lieve Vrouwe ter Eem
Gebouwd 1931-1933 naar ontwerp van architect B.J.
Kolderwey (1895-1958), op terrein buiten de stad.
Complex met zusterklooster, kapel, twee scholen
(lyceum en kweekschool Sint Agnes) en internaten
voor inwonende leerlingen. In 1933 en 1954 uitbreiding
lyceum. Door teruglopend leerlingaantal in 1981
sluiting meisjesinternaat. In 2008 laatste kloosterzusters vertrokken.
ZATERDAG
Hamseweg 40 /
Kerkgebouw De Inham
Dorpskerk van Hoogland
gebouwd in 1841, naar ontwerp stadsarchitect B. Ruitenberg (zie ook Synagoge
en Lutherse Kerk, Langestraat). Neo-classicistische
witte torenbekroning, Neogotische spitsboogvensters:
combinatie van verschillende bouwstijlen Eclecticisme genoemd. Dak recent
gerenoveerd, met Oud-hollandse dakpannen. Ook
restauratie van karakteristieke gietijzeren goten.
ZATERDAG & ZONDAG
Jacob Catslaan 28 / Sint-Ansfriduskerk
Ontwerp van kerkenbouwer Wolter ter Riele (18671937), gebouwd in 1915-1916 in nog vrijwel onbebouwd Leusderkwartier. Neogotisch, asymmetrische
voorgevel met spitse torens van verschillende grootte.
Oriëntatiepunt
in een wijk met
volkswoningbouw en middenstandswoningen. In 2005
grondig gerestaureerd
20
ZATERDAG
Utrechtseweg 375 / Rietveldvilla
Gebouwd in 1937, door archiefonderzoek toegeschreven aan architect Gerrit Rietveld (1888-1964). Plan
aangepast door Amersfoortse architect Joh. H. Blom,
omdat toenmalige opdrachtgever niet tevreden was
over Rietvelds plan. Interieur met authentieke (Rietveld)elementen. Recent grondig gerestaureerd.
Particulier bewoond.
IN EN RONDOM DE OUDE BINNENSTAD
Zie de plattgrond op pagina 2. In de oude binnenstad staan talloze bomen van 50 jaar en ouder.
Het tweede getal bij de nummering verwijst naar een metalen plaquette in het voetpad.
VIJF BRUINE BEUKEN
Fagus sylvatica Atropunicea – 2007.
Voor de ingang van het stadhuis.
Geplant als 40 jaar oude bomen, opvolgers van
acht rode beuken, die sinds 1845 bij de ingang
van de Algemene Begraafplaats stonden.
De acht beuken, ook wel de weduwe met de
zeven dochters genoemd, werden in 2006
gekapt.
PLATAAN
Platanus acerifolia – 1900. In Plantsoen
Noord tussen Koppelpoort en Stadhuis.
Geplant op de Algemene Begraafplaats
Achter Davidshof, in 1829 aangelegd naar
ontwerp van tuinarchitect Hendrik van
Lunteren op het Davidsbolwerk. In 1977 is
de begraafplaats geruimd om plaats te
maken voor het nieuwe stadhuis.
PLATAAN
Platanus acerifolia – 1840. Op de
speelplaats van de Sint Jorisschool.
Geplant vóór de aanleg van de spoorlijn
(1863) in het park achter het huis Grote
Koppel 1, eigendom van Baron van Boetzelaer.
Het huis werd bewoond door o.a. graaf
Schimmelpenninck, burgemeester van
Amersfoort tussen 1891-1899.
1
88 TWEE WITTE PAARDENKASTANJES
Aesculus hippocastanum – 1930. Aan de
waterkant in Plantsoen Noord tussen
de Joodse Begraafplaats en de Koppelpoort.
HOLLANDSE LINDE
Tilia europaea – 1800-1820. Westsingel, links
naast het bruggetje van Museum Flehite.
Laatste boom van een rij lindes langs de
Westsingel. De boom rechts van de brug
is in 2005 omgewaaid.
MONUMENTALE BOM EN
MONUMENTALE BOMEN
WITTE PAARDENKASTANJES
Aesculus hippocastanum – 1920. Op ’t Zand.
’t Zand ontstond in 1631 door het dempen van
een stuk stadsgracht. In 1635 werden er al 45
jonge notenbomen geplant op initiatief van
Jacob van Campen, heer van Randenbroek en
actief betrokken bij de publieke werken van
Amersfoort. Sindsdien hebben er altijd bomen
op ’t Zand gestaan.
BRUINE BEUK
Fagus sylvatica ‘Atropunicea’ – 1860. In de tuin
van ’t Zand 7, te zien vanaf de naastliggende
Boldersstraat. Geplant in de tuin of op het erf
achter een huis aan de
5
straat Achter het Oude
Weeshuis. De huidige
Boldersstraat bestond
toen nog niet.
4
21
MONUMENTALE BOM EN
84 DRIE PLATANEN
Platanus acerifolia – 1920. Aan de waterkant
in Plantsoen Noord tussen de Joodse
Begraafplaats en de Koppelpoort.
Te herkennen aan de afbladderende bast.
TREUR-ES
Fraxinus excelsior ‘Pendula’ – 1910.
Vanuit de Breestraat, naast de Elleboogkerk,
in de tuin van Langegracht 37.
Deze boom heeft in 2007 de brand overleefd
in de Elleboogkerk/ Armandomuseum.
HOLLANDSE LINDE
Tilia europaea – 1850. Op ’t Havik naast
de brug, tegenover Krommestraat 1.
TREUR-ES
Fraxinus excelsior Pendula – 1840.
In de Provenierssteeg.
Geplant in de diepe tuin achter huis Langestraat
89, bewoond door koopman Benjamin Schaap.
De Provenierssteeg is pas in 1981 aangelegd
tussen de Stovestraat en de Nieuwstraat.
JUTTEPEER
Pyrus communis – 1915. Tegenover Weversingel
26/27, in de tuin van Muurhuizen 181.
Een oud Nederlands perenras. Juttepeer bomen
kunnen meer dan honderd jaar oud worden.
Waarschijnlijk hebben andere perenbomen in
de buurt gestaan, want zonder bestuiving
komen er geen peren aan de boom.
40 TROMPETBOOM
Catalpa bignoniodes – 1900.
42 PLATAAN
Platanus acerifolia – 1900.
45 TREURBEUK Fagus sylvatica
Pendula – 1920.
Vóór 1940 aangeplant in Plantsoen Oost ten
noorden van de St Andriesstraat.
25 BRUINE BEUK
Fagus sylvatica ‘Atropunicea’ – 2007. In Plantsoen
Oost tussen Monnikendam en St Andriesstraat.
Gelijktijdig geplant met de vijf bruine beuken
voor het Stadhuisplein. Reserveboom voor het
geval dat een boom daar het niet zou redden.
Maar het is niet nodig geweest.
MOERASCIPRES
Taxodium distichum – 1830. Bij de waterpoort
Monnikendam. In de binnenstad links van het
water, in de tuin van het pand Zuidsingel 37.
Dit huis is één van de rij huizen in de bocht van
de Zuidsingel. Zij zijn in de 19de eeuw gebouwd
op het terrein van het Burgerweeshuis, gevestigd in de Mariënhof. Mogelijk is de boom ten
tijde van de bouw van de huizen geplant. Deze
moerascipres staat op de landelijke lijst van
monumentale bomen van de Bomenstichting.
Rechts van het water, in de tuin van het Huis
met de Paarse Ruitjes, stond tot 2011 een bruine
beuk (Fagus sylvatica Atropunicea), mogelijk
geplant omstreeks 1780. De beuk behoorde
tot de 20 oudste bomen van Nederland.
11
13
8
22
ZOMEREIK
VENIJNBOOM
Taxus baccata – 1870. Tegenover Zuidsingel 18, in
de tuin van Muurhuizen 1-3 (Muziekschool).
Is het toeval dat deze boom in deze tuin is
geplant? De taxus wordt ook wel levensboom
genoemd: als de boom bijna dood is, verjongt
hij zich doordat takken op de grond gaan
wortelen. Tussen 1853 tot 1953 was in het
pand het Oude Mannen- en Vrouwenhuis
der Hervormde Diaconie gevestigd.
Quercus robur en
WITTE PAARDENKASTANJE
Aesculus hippocastanum – 1840. Hoek
Arnhemsestraat, naast de Amersfoortse Kei.
Geplant bij de aanleg van het nieuwe Plantsoen
naar ontwerp van tuinarchitect Jan David
Zocher, na de sloop van de middeleeuwse
stadsmuur. Het nieuwe Plantsoen bood de
inwoners van de stad een aangename plek
om te wandelen en een weids uitzicht over de
omgeving van de stad.
WITTE PAARDENKASTANJE
Aesculus hippocastanum en
BRUINE BEUK
Fagus sylvatica ‘Atropunicea’ – 1830-1840.
Tegenover Zuidsingel 38, in de tuin van
Muurhuizen 25, huis Tinnenburg.
MONUMENTALE BOM EN
6 – GEWONE BEUK
Fagus sylvatica – 1880. In Plantsoen Zuid
tussen Arnhemsestraat en Kleine Haag.
Geplant ten tijde van de bouw van de huizen
aan het Plantsoen, nu Stadsring. Huis
Stadsring 244 is een goed voorbeeld van een
stadswoonhuis van rond de eeuwwisseling
en is zeldzaam in Amersfoort.
KONINGSLINDE
Tilia europaea – 1938.
Hoek Molenstraat-Stadsring.
Geplant bij de geboorte van prinses Beatrix.
Lindebomen worden vaak ter herdenking van
een bijzondere gelegenheid geplant. Een linde
kan zeer oud worden; in Sambeek (Brabant)
staat een linde van 500 jaar oud.
ZOMEREIK
Quercus robur – 1870. Tegenover Zuidsingel 8,
in de tuin van Zuidsingel nummer 1.
Geplant in de tuin van de Anna Paulowna
Bewaarschool, opgericht in 1843, voor kinderen
van behoeftigen.
Met dank aan de Bomenwandeling, Peter Blaauw, 2009,
zie www.amersfoort.nl/docs/ Nieuwe_structuur/
_wonen_wijken/_parken_groen/
boekje_bomenwandeling.pdf
19
20
14
23
12 BUNSCHOTEN-SPAKENBURG
8A AMERSFOORT-VATHORST
S TA D S P L AT T E G R O N D
A1
A28
E231
E232
Nieuwland
LA
Vathorst-Hooglanderveen
AK
BO
UL
EV
AR
D
A8
13 AMERSFOORT-NOORD
Calveen
RONDWEG N OORD
LU
VA
Hoogland- Hoogland West
BUNS
HE
TA
BO
U
ER
ASK
TM
M44
RD
VA
LE
CHOTERSTRAAT
Amersfoort-Vathorst
Kattenbroek
HEIDEWEG
Zielhorst
Legenda: zie pagina 3
P14
Stadspark
Schothorst
N199
P15
A3
14
M45
De Hoef
Amersfoort-Schotshorst
ZIE
LH
OR
ST
ER
W
EG
O
UT
RAD
IUM
WE
G
Schothorst
A1
AMST
E
N199
RDAM
SEW
P9
EG
EG
GW
RIN
I ND
US
TR
IEW
EG
Isselt
RIN
PEL
KOP
PU T W
EG
KNOOPPUNT
HOEVELAKEN
P11
14 HOEVELAKEN
A1
Liendert-Rustenburg
GW
EG
K
RU
ISK
P2
AM
P
P12
Kruiskamp-Koppel
8 AMERSFOORT
Soesterkwartier
HOGE
WEG
Binnenstad
P10
A28
Amersfoort
M40
P1
S
TA
D
N221
H
RC
BA
YTIERSLAAN
N WU
MA
E30
P3
G
P7
Randenbroek- Schuilenburg
P6
P5
AAT
DAL
T O NSTR
M46
A2
G
WE
M41
EK
BE
ER
LIG
EG
EW
TS
H
C
RE
UT
H EI
P4
Bergkwartier-Bosgebied
M42
S RI N
7 LEUSDEN
RANDWEG
Vermeer- en Leusderkwartier
WE G
GZ
UID
P8
A4
LEU
SDE
R
ND
WE
N221
MAARN
Leusden
WEG
RO
EMSE
N237
ARNH
M43
6 LEUSDEN-ZUID
NOORD
24
P13
N226
ERINSL
0
AG
1 km
E30
P A R K E N VA N A M E R S F O O R T
Dit kwelwater welt op uit de diepten onder de
Gelderse Vallei. De dijk langs het moerasje is een
deel van de Hooglandsedijk, van oudsher de
verbinding tussen Amersfoort en Hoogland en
onderdeel van de Grebbelinie.
ZOCHERPLANTSOEN
Tussen 1829 en 1843 werd de vervallen middeleeuwse stadsmuur afgebroken. Net als elders in
Nederland werden er plantsoenen aangelegd,
wandelparken in Engelse landschapsstijl, naar
ontwerp van tuinarchitect Hendrik van Lunteren
(1780-1848) en Jan David Zocher (1791-1870). De
burgers van de stad konden zo tussen lommerrijk
groen wandelen over kronkelende paden, genietend van het uitzicht op de groene omgeving.
Tussen 1956 en 1958 werden Plantsoen west en
Zuid opgeofferd aan de nieuwe Rondweg (nu
Stadsring). De afgelopen jaren zijn de Plantsoenen weer in oude luister hersteld, met bloeiende
bomen en heesters met lichte en donkere bladeren. Zie ook Monumentale Bomen pag. 21 t/m 23.
PARKEN VAN AMERSFOORT
OUDE NATUUR EN CULTUUR
PAARDENWED
Aan de Flierbeek, net ten oosten van de oude stad
ligt een oud Paardenwed. Hier lieten militairen
van de Willem III-Cavalerie-kazerne (gebouwd
1883) hun paarden waden en drinken.
PARK JULIANA VAN STOLBERG
MOERASGEBIED
HOOGLANDSEDIJK
Het moerasgebied Hooglandsedijk ten noordwesten van de oude binnenstad is van oorsprong een
oude, deels verlande arm van de rivier de Eem,
ook wel de ‘Kromme Eem’ genoemd. Het water
in het moerasgebied is afkomstig van een krachtige artesische bron.
Aan de Leusderweg lag tussen 1889 en 1978 de
Juliana van Stolberg infanteriekazerne. Slechts
de gevels van de bataljonsgebouwen bleven bewaard, net als de hoofdpoort met wachthuisjes.
De rest van de kazerne werd afgebroken en er
kwam woningbouw voor in de plaats. Alleen het
rechter voorterrein, ooit in gebruik als exercitieveld en stormbaan, bleef onbebouwd. Het park is
omzoomd door een dubbele rij bomen. Langs de
as van het veld, waar nu een fietspad loopt, staan
nog steeds twee rijen krimlindes.
25
PARKEN VAN AMERSFOORT
bedrijf ‘Nieuw Amersfoort’.
De wijk werd opgezet in gemengde landschapsstijl met zowel rechte straten als gebogen lanen
en veel beplanting. Er is een grote verscheidenheid aan villa’s, maar ook een kerk, scholen en opvoedingsgesticht. De oorspronkelijke begroeiing
van eikenhakhout is uitgegroeid tot eikenbomen;
alleen bij het Limvioveld aan de Kuyperlaan zijn
nog (uitgegroeide) eikenstobben te zien. Het
Bergkwartier is nu Rijksbeschermd stadsgezicht.
KLEIN ZWITSERLAND
Klein Zwitserland op de Amersfoortse Berg is van
oorsprong een eikenhakhoutbos, waar eikenschors voor het looizuur werd gewonnen voor de
leerlooierij. In de crisisjaren na 1930 is het gebied
in het kader van de werkverschaffing ingericht als
wandelgebied, met slingerende paadjes, romantische bruggetjes van berkenstammetjes en grasveldjes. Klein Zwitserland is een waterwingebied:
op het hoogste punt van de Amersfoortse Berg
(44 meter NAP) staat sinds 1912 de watertoren.
Vlakbij is de Galgenberg, waar in de 17de en 18de
eeuw het lijk van een gehangene werd getoond als
afschrikkend voorbeeld. Op het bergje staan nu
zeven linden aangeplant. Bij de ingang van het
ziekenhuis ligt een grafheuvel uit de IJzertijd (ca
500 jaar voor Christus).
PARK RANDENBROEK
BERGKWARTIER
26
De Amersfoortse Berg was tot ver in de 19de eeuw
onbebouwd. Rond 1880 kwamen er de eerste villa’s, zoals het Berghotel (verbouwd 1903) en villa
Meerwegen. Pas omstreeks 1900 ontstond er een
echte villawijk, gebouwd in opdracht van bouw-
Randenbroek dankt zijn naam aan de ligging aan
de rand van een broek (moerassig gebied). Jacob
van Campen liet er begin 17de eeuw een huis
bouwen met een geometrische tuin. Tuinarchitect
Hendrik van Lunteren maakte begin 19de eeuw
verschillende tuinplannen in Engelse landschapsstijl, met natuurlijke vormen en lijnen. Latere
bewoners van Randenbroek hebben zich door zijn
plannen laten inspireren. Het grootste deel van
het park is beplant met eiken en beuken. De
eeuwenoude eik vlakbij het terras aan de grote
vijver, dateert volgens sommigen uit de tijd van
Jacob van Campen omstreeks 1650. De boom
staat in de top 10 van de oudste bomen van
Nederland. De bruine beuk aan de voorkant van
het hoofdgebouw is geplant omstreeks 1860.
BIRKHOVEN BOKKEDUINEN
NIMMERDOR
In Nimmerdor zijn sporen uit alle ontwikkelingsfasen nog steeds zichtbaar. Nimmerdor is omstreeks 1640 ontwikkeld door Everhard Meijster,
de keientrekker van Amersfoort. Hij plantte op
zijn landgoed hulst, sparren en dennen, wintergroene planten, zodat het er ‘nimmer dor’ uitzag.
De 17de-eeuwse structuur van het park is terug
te vinden in de centrale middenlaan en grachten
en wallen die de buitenplaats omringen en doorsnijden. In de 18de eeuw werd het sterrenbos aangelegd, een lanenstructuur in de vorm van een
ster, dat voor de jacht werd gebruikt. In de 19de
eeuw werd de tuin heringericht in Engelse landschapsstijl. Daarnaast werd het bos met eikenen beukenhakhout beplant, met lanen en elkaar
recht kruisende paden.
PLANTSOENGORDEL
SOESTERKWARTIER
Er is weinig meer over van het romantische plantsoen van het Soesterkwartier. Het werd omstreeks
Birkhoven kwam omstreeks 1830 in handen van
Jan Cock Blomhoff. Later kocht hij ook het aangrenzende gebied Bokkeduinen. Het was een
gemengd heide- en bosgebied, met dennen- en
loofbomen. In 1907 kocht de gemeente het gebied
PARKEN VAN AMERSFOORT
1935 aangelegd in het kader van de werkverschaffing, een bosachtig landschapspark, met waterpartijen en eilandjes, bruggetjes, een muziektent,
slingerende paden, doorkijkjes en sierbomen.
Maar in de Hongerwinter van 1944 werden bijna
alle bomen omgehakt. Tegenover de Roerstraat
staan nog enkele bomen van vóór de oorlog. Deze
zijn blijven staan rond een woning die tijdens de
oorlog was gevorderd door de Duitsers. Eind
jaren ’50 is het gebied heringericht met onder
andere een sportpark en heem- en volkstuinen.
aan, richtte het in tot stadspark en liet de Barchmann Wuytierslaan aanleggen. In de jaren ’30
waren er in het gebied verschillende werkverschaffingsprojecten: zo ontstonden de Bosvijver en
de uitkijkheuvel, het Bosbad en het Openluchttheater. Ook werd een pinetum aangelegd, met 80
soorten naaldbomen. Een gedeelte van Birkhoven
wordt ook wel de Japanse Bosjes genoemd, een
verwijzing naar Cock Blomhoff, die het laatste
Nederlandse opperhoofd op het Japanse eiland
Decima was.
WATERWINGEBIED
Het Waterwingebied tussen de wijken Liendert
en Rustenburg is van oorsprong deel van het
gemeenschappelijk natte weidegebied van het
middeleeuwse Amersfoort. Tot 1945 was het
gebied één van de inundatiekommen van de
Grebbelinie. Tussen ca 1930 en 2003 werd hier
drinkwater gewonnen door water van grote diepte
27
P A R K E N VA N A M E R S F O O R T
op te pompen. Sporen van het oude kampen- of
slagenlandschap zijn nog zichtbaar in de graslanden en houtsingels, historische erfscheidingen,
greppels en sloten met knotwilgen. Uniek is de rij
oude knotessen ter hoogte van Liendert: zij staan
op de lijst van monumentale bomen. Het gebied
wordt nu heringericht om de natuur- en recreatiewaarde te vergroten.
OPENBARE BEGRAAFPLAATS
RUSTHOF
De openbare begraafplaats Rusthof is in 1931 aangelegd naar ontwerp van stadsarchitect C.B. van
der Tak. Het ontwerp is afgestemd op de natuurlijke gesteldheid van het terrein, begroeid met
naald- en loofbomen, coniferen en rododendrons.
Zo is in feite een bosbegraafplaats ontstaan met
een symmetrische opzet.
HOOGLAND WEST
VA LLEIKANAAL
28
In het kader van de werkverschaffing werd het
kanaal vanaf 1937 gegraven om de afwatering te
verbeteren van het gebied ten noorden en oosten
van Amersfoort. Daarnaast werd het ook onderdeel van de Grebbe-water-linie. In mei 1940 bij de
Duitse aanval bleek de verdediging van een waterlinie echter achterhaald. De Grebbelinie werd
daarom in 1951 opgeheven. Het Valleikanaal is,
net als de dijken en de aarden verdedigingswerken
van de Grebbelinie, onderdeel van een ecologische structuur geworden.
Hoogland-West is een oud kampen- of hoevenlandschap. De meeste houtwallen zijn beplant
met zwarte els, die regelmatig moet worden geknot. De houtwal langs
de Oude Weg is zeker
350 jaar oud. Ook aan de
Coelhorsterweg ligt een
oude kreupelhoutwal met
enkele hoge bomen, die
bij het oude landgoed
Coelhorst hoort. In een
flauwe bocht in de weg
staat een grote eik, die
volgens de Bomenstichting ongeveer 250
jaar oud is en één der
oudste eikenbomen in de
regio.
SCHOTHORST
Zie het artikel van Renée van Assema
op pagina 30.
www.shmn.nl
Stadswandelingen
Actualiteiten
Huren
Historie panden
Lopende projecten
Stadsherstel Midden-Nederland
Muurhuizen 104
3811 EL AMERSFOORT
Stadsherstel Midden-Nederland
T : 033 - 460 50 20
Stadsherstel zet zich in om het monumentale vastgoed in het hart van
E : [email protected]
Nederland te behouden. Zij is verantwoordelijk voor het beheer en
W : www.shmn.nl
onderhoud van zo’n 250 monumenten in Amersfoort en Utrecht.
@StadsherstelMN
SIESTA BRENGT KWARTETSPEL UIT
MET INDUSTRIËLE MONUMENTEN
Dit kwartetspel wordt speciaal ter gelegenheid van
de Open Monumentendagen uitgebracht. Een mooie
gelegenheid om aan de hand van de kwartetkaarten
de schoonheid van de afgebeelde industriële
monumenten nog eens goed van dichtbij te bekijken.
INDUSTRIE
ERFGOED EL
AMERSFOORT
Het spel bevat kwartetten met bedreigd
erfgoed, verborgen industriële gebouwen,
maar ook verdwenen gebouwen ontbreken niet.
Schoorstenen en pakhuizen. De gebouwen
op de Wagenwerkplaats en in het Oliemolenkwartier hebben elk ook hun eigen kwartet.
Kortom een kwartetspel voor iedereen, jong
en oud, die Amersfoort en haar industriële
erfgoed een warm hart toedraagt!
nu
0*
voor € 2,5
ijs € 4,00
verkoopspr
0
€vo1ord,5
eel
*ZIE KORTINGSBON
*ZIE DEINKORTINGSBON
ELDERS
DIT BLAD
OP PAGINA 7
LANDGOED SCHOTHORST
Renée van Assema
stadsecoloog
Ontwerp tuin Schothorst
door S. van Lunteren
O
oit liepen er deftige
dames te flaneren
onder een berceau van
beukenbomen. Nu zoeken kinderen er naar paddenstoelen,
bladeren en kabouters tijdens
de lessen van het Centrum voor
Natuur- en Milieueducatie ‘landgoed Schothorst’. De geschiedenis van landgoed Schothorst
gaat ver terug in de tijd.
ONTSTAAN
Het landgoed ligt in het landschap van de Gelderse Vallei. De vallei is ontstaan in de voorlaatste
ijstijd (150.000 jaar geleden), uitgesleten door
gletsjers die grond voor zich uitstuwden. Later is
deze vallei weer vol geblazen met zand, waardoor
een soort duinlandschap ontstond met afwisselend dekzandhoogtes en dekzandlaagten. Dit
subtiele reliëf is op landgoed Schothorst nog goed
te ervaren.
ONTGINNING
30
Vanaf de middeleeuwen werd dit landschap door
de mens tot in alle uithoeken ontgonnen. Bos
maakte plaats voor akkers, weilanden, boerderijen
en zandwegen. Op de dekzandhoogten lagen
kostbare akkers, die door eeuwenlange bemesting
met plaggen en schapenmest steeds hoger
werden. De afwatering werd geregeld en het lage
moerasland werd ontgonnen tot hooiland. Aan de
rand van de dekzandhoogtes liggen de oude
nederzettingen en buitenplaatsen van Amers-
foort, zoals Coelhorst, Weerhorst, Schothorst en
Hoogland.
VAN BOERENBEDRIJF NAAR
BUITENVERBLIJF
In het gebied dat we nu kennen als landgoed
Schothorst stond rond 1600 al een boerderij.
Vanaf 1780 lag hier de buitenplaats Schothorst,
met een herenhuis dat tot halverwege de 19de
eeuw nog erg op een boerderij leek. Op het
landgoed stonden verschillende boerenschuren,
‘eiken, beuken en andere boomen, bosschen en
verdere houtgewassen, tuinen, boomgaarden, (…)
bouw- en weilanden’. Ondertussen was er rond
het huis een tuin aangelegd, met rechte ‘lanen
en wandeldreven’ in de Franse tuinstijl.
Nadat in 1850 de familie Verloren van Themaat
het landgoed Schothorst had aangekocht, veranderde er veel. Zij lieten architect en tuinarchitect
Samuel van Lunteren het huis verbouwen tot
een statige buitenvilla, in Neo-classicistische stijl.
VAN BUITENVERBLIJF
NAAR PROEFBOERDERIJ
In 1938 werd het landgoed Schothorst door de
familie Verloren van Themaat verkocht aan de
Stichting ‘Instituut voor de Moderne Veevoeding
De Schothorst’, zojuist opgericht te Hoogland.
Het landgoed werd een proefboerderij voor mengvoeders, in een tijd dat de productie van mengvoeders in Nederland op gang kwam.
GROEN HART IN DE
STADSUITBREIDING
In 1974 werd de gemeente Hoogland, met Landgoed Schothorst, ingelijfd door Amersfoort.
Amersfoort werd aangewezen als groeistad en in
het structuurplan Amersfoort-Noord werd de
herinrichting van het gebied vastgesteld. Belangrijk uitgangspunt was de landschappelijke ondergrond en de historische buitenplaats. Centraal
kwam het Landgoed Schothorst te liggen met
nadruk op natuur, recreatie en rust. Daaromheen
de groene functies, zoals sport en speelplekken,
voor de nieuwe wijken Zielhorst, Kattenbroek en
Nieuwland. Het gebied tussen Hamseweg en
Maatweg zou vrij blijven van bebouwing, waardoor er nu een ecologische verbinding is tussen
de natuur in en buiten de stad en een samenhangend geheel.
Tussen de drukke woonwijken is het oude landschap nog te beleven. De akkers op de hogere
dekzandrug zijn nog steeds open ruimtes, terwijl
het landgoed en landhuis een besloten geheel
vormen. In de laagte langs de Schothorsterlaan
ligt het moerasgebied de Breede Goren, waar
jaarlijks alle padden weer naar toe trekken.
EEN LANDGOED VOL NATUUR
Landgoed Schothorst herbergt bijzondere soorten. Bloemrijke velden zijn ontstaan door de graslanden te hooien en licht te begrazen, maar niet
te bemesten, met de orchideeën als kroon op het
werk. De bosranden zijn een waar vogelparadijs.
Bijzonder zijn de dikke bomen, zo kenmerkend
voor oude landgoederen. Terwijl in de meeste
productiebossen bomen niet echt oud worden,
gebeurt dat op landgoederen wel. Dikke bomen
hebben holtes, daar kom je de Rosse Vleermuis
en Watervleermuis tegen en brengt jaarlijks de
Bosuil zijn jongen groot. Door de oude buitenplaatsen als Schothorst en Randenbroek heeft
Amersfoort nu prachtige stadsparken, met rijke
natuur en voldoende recreatieruimte.
LANDGOED SCHOTHORST
Daarnaast werden een koetshuis en oranjerie
bijgebouwd en een nieuwe tuin aangelegd. Het
was in de Engelse landschapsstijl, met slingerende paden, siervijvers met golvende oeverranden, doorkijkjes en een gevarieerde begroeiing
met voornamelijk uitheemse boomsoorten.
De bosuil, vaste bewoner van buitenplaatsen
31
Erkend Restauratie Bouwbedrijf
Restauratie kademuur Zuidsingel
Restauratie duiventil Arnhemseweg
Amersfoort | 033 - 44 50 100 | www.vandeburgtenstrooij.nl

Vergelijkbare documenten