verpletterende kunst

Commentaren

Transcriptie

verpletterende kunst
VERPLETTERENDE KUNST
& de reactie van het publiek
door de jaren heen
Franciska de Beer
6 vwo
Dockingacollege te Dokkum
17-01-'14
J. Hijmans
1
“Kunst is schokkend wanneer het kunstwerk in zo'n hoge mate beroep doet op
iemands moraal dat de artistieke houding wordt verruild voor een morele houding.
Het aannemen van de morele houding hangt af van de individuele moraal die in hoge
mate cultureel bepaald wordt.”
– Franciska de Beer
2
Voorwoord
Heel lang geleden, toen ik in de eerste klas zat om precies te zijn, heb ik een spreekbeurt gehouden
over Pop-art. Ik werd aangesproken door de vrolijke, spetterende plaatjes met knallende kleuren,
zoals de Campbell Soup Canns en Marilyn Monroe zeefdrukken van Andy Warhol en de stripachtige schilderijen van Roy Lichtenstein. Toen ik eenmaal wat meer informatie had opgezocht,
kwam ik er achter dat deze o zo onschuldige plaatjes heel veel ophef hadden veroorzaakt in de
vorige eeuw. Dat riep bij mij natuurlijk de vraag op hoe zo'n vrolijk plaatje voor zoveel ophef had
gezorgd? Maar ach, als brugpieper vergat ik die vraag weer, ik deed vrolijk mijn praatje voor de
klas en klaar was Kees.
Nu, zo'n zes jaar later, ben ik meer met die vraag bezig dan ooit tevoren. Hoe kan het toch dat kunst
zoveel emoties in de mens naar boven kan halen? Tegelijkertijd kan een kunstwerk de een doen
huilen en huiveren en de ander, op slechts twee meter afstand, doen grinniken en glimlachen. Kunst
beschikt over de eigenschap iedereen te kunnen aanspreken en door iedereen anders te worden
ervaren. Dit fascineert mij en dit is ook de aanleiding geweest om mijn profielwerkstuk te schrijven
over schokkende/spraakmakende kunst en hoe de reacties van mensen op spraakmakende kunst
door de jaren heen zijn veranderd. Het heeft de nodige moeite, tijd en koppen koffie gekost, maar
het is gelukt. Voor u ligt een werkstuk dat antwoord geeft op de vraag: wat is schokkende kunst en
hoe is de reactie van mensen op schokkende kunst door de jaren heen veranderd? Dit komt mede
door de hulp van mijn begeleidster J. Hijmans, docente beeldende vorming aan het Dockinga
College, die ik bij deze wil bedanken. Wie had ooit kunnen bedenken dat een niet netjes binnen de
lijntjes gekleurde en sexy-kijkende Marilyn Monroe zou leiden tot een volledig inzicht over
schokkende kunst en de veranderende reactie van het publiek daarop door de jaren heen? Mijn
brugpieper-ik zou me hebben uitgelachen.
3
Inhoudsopgave
Voorpagina
Voorwoord
Inhoudsopgave
H1. Inleiding
H2. Opzet van het onderzoek
H3. Het belang van de moraal
 Artistieke houding
 Artistieke vs. morele houding
 Moraal
Blz. 1
Blz. 3
Blz. 4
Blz. 5
Blz. 6
Blz. 7
H4. Eerste schokkende kunstwerk
Le déjeuner sur l'herbe
Blz. 10
H5. Schokkende kunst in de 20e eeuw
§5.1 Weergave algemene moraal: 4 grote invloeden op de 20e eeuw
 Opkomst van Amerika
 Freud
 Tweede Wereldoorlog
 Massamedia
§5.2 Schokkende kunstwerken van de 20e eeuw
 Entartete Kunst
 Cobra
 Abstract expressionisme
 Pop Art
 Minimal Art
 Concept Art
 Hyperrealisme
 Performance
 Videokunst
Blz. 12
Blz. 15
H6. Schokkende hedendaagse kunst
§6.1 Weergave algemene moraal: Postmodernisme
Blz. 32
§6.2 Schokkende hedendaagse kunstwerken
 Damien Hirst
 Ai Weiwei
 Banksy
 Tinkebell
 Daan Roosegaarde
Blz. 36
H7. Conclusie
Bijlagen
Bronnenlijst
Litteratuurlijst
Logboek
Blz. 52
Blz. 55
Blz. 56
Blz. 58
Blz. 59
4
H1. Inleiding
Waarom wordt een keurig schilderij van een mooie vaas met bloemen een 'lief werkje' genoemd en
een schilderij van een soepblik een 'afschuwelijk misbaksel'? In dit werkstuk krijgt u antwoord op
deze vraag en kunt u lezen waarom kunst schokkend kan zijn en hoe de reactie van het publiek op
spraakmakende kunst door de jaren heen is veranderd.
Allereerst wordt een uitleg gegeven wanneer kunst schokkend is en waarom. Vervolgens wordt het
eerste schokkende kunstwerk beschreven en geanalyseerd. Daarna wordt de daaropvolgende
periode, de twintigste eeuw behandeld. Hierbij worden ter weergave van de algemene moraal vier
grote invloeden op de twintigste eeuw besproken, zodat de kunstvormen in de twintigste eeuw beter
kunnen worden begrepen. In dit hoofdstuk worden de meest spraakmakende kunstwerken uitgelicht,
beschreven en geanalyseerd met daar informatie over de daarbij behorende kunstvorm. Ten derde
komt de hedendaagse kunst aan bod, waarbij een een indicatie wordt gegeven van de huidige
algemene moraal. Vervolgens worden de meest spraakmakende kunstenaars van dit moment
behandeld en hun belangrijkste werken beschreven en geanalyseerd. Ten slotte zal de conclusie een
bondig antwoord geven op de hoofdvraag: wat is schokkende kunst en hoe is de reactie van mensen
op schokkende kunst door de jaren heen verandert?
5
H2. Opzet van het onderzoek
Om dit werkstuk beter te begrijpen is het handzaam eerst kennis op te doen van hoe dit werkstuk in
elkaar steekt. Door de opzet van dit onderzoek te begrijpen zal duidelijk worden wat het nut is van
de onderwerpen die in de hoofdstukken worden behandeld.
Hoofdvraag
De hoofdvraag van dit onderzoek is:
Wat is schokkende kunst en hoe is de reactie van mensen op schokkende kunst door de jaren
heen veranderd?
De hoofdvraag is op te delen in twee stukken: 'wat is schokkende kunst' en 'hoe is de reactie van
mensen op schokkende kunst door de jaren heen veranderd?'
Hierbij is het noodzakelijk het eerste stuk te onderzoeken voor het tweede stuk. Eerst moet immers
duidelijk zijn wat precies schokkend is, voordat kan worden geanalyseerd wat door de eeuwen heen
schokkend werd gevonden en waarom. Daarna is het pas mogelijk de veranderende reactie te
concluderen.
Deelvragen
Het antwoord op het eerste deel, wat is schokkende kunst?, is te vinden door de de deelvraag
wanneer is kunst schokkend? te stellen.
In deze passage is uiteengezet wanneer en waarom kunst door het publiek als
schokkend/spraakmakend wordt ervaren.
Voor het tweede deel van de vraag, hoe de reactie van mensen op schokkende kunst door de jaren
heen is veranderd, is het onderstaande stappenplan gemaakt. Echter hier komt wel bij kijken dat
bij het analyseren en begrijpen van een kunstwerk het van eminent belang is kennis te hebben van
de algemeen heersende moraal. Hiervoor zal in elk hoofdstuk eerst de algemene moraal worden
weergegeven. Ten eerste zal het algemene moraal in de tijd van Manet, beschreven in hoofdstuk
vier, uit de tekst vanzelf duidelijk worden. Vervolgens zal de algemene moraal van de twintigste
eeuw, die in hoofdstuk vijf wordt behandeld, beschreven worden aan de hand van vier belangrijke
invloeden op die tijd met de bijbehorende uitwerking. Tenslotte is het beschrijven van de algemene
moraal van vandaag de dag zeer lastig, omdat deze pas achteraf goed weer te geven is. Vandaar dat
de moraal zal worden beschreven aan de hand van de meest gebruikte term voor de hedendaagse
opvattingen.
Stap 1) Het beginpunt: het eerste spraakmakende kunstwerk beschrijven en analyseren en de
algemene moraal beschrijven.
Stap 2) De periode die volgt na het eerste spraakmakende kunstwerk beschrijven en de schokkende
kunstwerken beschrijven en analyseren. Om te kunnen begrijpen waarom enkele kunstwerken
schokkend waren, is het nodig eerst kennis te nemen van de algemene moraal. Het tweede deel van
het hoofdstuk zal bestaan uit het beschrijven van de algemene kunstvormen en schokkende
kunstwerken, waarbij de reacties zullen worden geanalyseerd.
Stap 3) Allereerst zal er een indicatie worden geven van de algemeen heersende moraal
tegenwoordig. Daarna zullen de meest spraakmakende kunstenaars met hun bekendste werken van
dit moment worden beschreven en geanalyseerd.
Stap 4) Nu alle benodigde informatie verworven is, is het mogelijk conclusies te trekken over de
verandering. Dit deel zal bestaan uit een conclusie hoe de reactie van mensen op spraakmakende
kunst door de jaren heen is veranderd en geeft antwoord op het tweede deel van de hoofdvraag: hoe
is de reactie van mensen op schokkende kunst door de eeuwen heen veranderd?
6
H3. Het belang van de moraal
Om de vraag 'wat is schokkende kunst' te kunnen beantwoorden, zal worden onderzocht wanneer
kunst precies schokkend is. Allereerst wordt gekeken wat de woorden 'schokkend' en
'spraakmakend' precies betekenen, opdat deze woorden juist gebruikt worden. In dit werkstuk zal
met 'kunst' de beeldende kunst worden aangeduid. Het is vrijwel onmogelijk een juiste definitie van
het woord kunst te geven, hier wordt namelijk al eeuwen over gediscussieerd en is, zoals ook in dit
werkstuk duidelijk zal worden, een persoonlijke zaak.
Schokkend:1
1.
schokkend bijv.naamw.Uitspraak: [ˈsxɔkənt] als iets je onverwacht hevig emotioneert
Voorbeelden: `Het volgende filmpje bevat schokkende beelden.`,
`wereldschokkend`Synoniem: aangrijpend ...
Spraakmakend:2
1. spraakmakend
spraakmakend bijv.naamw.Uitspraak: [sprakˈmakənt] als veel mensen over (iets of
iemand) praten Voorbeeld: `een spraakmakend interview met de koningin`Synoniem:
opzienbarend ...
§3.1 Artistieke houding
Een van de eigenaardigheden van kunst is dat het aan de ene kant deel uitmaakt van onze alledaagse
wereld en dat het aan de andere kant juist buiten de dagelijkse werkelijkheid staat. Bijvoorbeeld
wanneer iemand naar een theaterstuk kijkt waar een speler in elkaar wordt geslagen, zal deze
toeschouwer rustig op zijn stoeltje blijven zitten en hoogstens een wenkbrauw optrekken. Echter
wanneer dit buiten op straat gebeurt zal deze persoon waarschijnlijk wel ingrijpen. Van kunst valt te
zeggen dat het een bepaalde autonomie heeft, dit wil zeggen dat het buiten de alledaagse
werkelijkheid staat. Doordat het geen onderdeel is van de werkelijkheid wordt er anders op een
kunstwerk gereageerd dan wanneer het wel deel uit zou maken van de werkelijkheid. Door deze
autonomie mogen veel dingen in de kunst wel die in het dagelijks maatschappelijk moraal
onacceptabel of onfatsoenlijk zijn.3
Als toeschouwer wordt er namelijk met een artistieke houding naar een kunstwerk gekeken. Er
wordt uitgegaan dat de kunstenaar het werk met een artistieke intentie heeft gemaakt en daarmee
een artistieke houding van de toeschouwer vraagt. Hierdoor verandert de reactie van de
toeschouwer en wordt er meer door de samenleving getolereerd dan in de alledaagse wereld het
geval zou zijn. Mensen weten dat ze een artistieke houding aan moeten nemen wanneer er kunst
wordt gepresenteerd. De artistieke houding zorgt ervoor dat de toeschouwer niet direct handelt naar
zijn gevoelens, zoals we in het alledaagse leven zouden doen, er wordt een bepaalde afstand in acht
genomen.
1 http://www.encyclo.nl/begrip/schokkend
2 http://www.encyclo.nl/begrip/spraakmakend
3 http://igitur-archive.library.uu.nl/student-theses/2010-0330-200228/SCRIPTIEpdf.pdf
7
§3.2 Artistieke vs. morele houding
Bij veel kunstvormen is het eenvoudig te bepalen welke houding er moet worden aangenomen. Een
toneelstuk of een film bijvoorbeeld roept automatisch een artistieke houding op. Bij een artistieke
houding wordt een kunstwerk beoordeeld op een kunstzinnige wijze. Zo wordt een vaas beoordeeld
op kleur en vorm, waardoor het wel of niet mooi gevonden wordt. Er doet zich daarentegen een
probleem voor wanneer het publiek begint te twijfelen of de artistieke houding wel de juiste is. Bij
kunst die de morele grenzen kietelt en daardoor een beroep doet op de moraal van een persoon
wordt vaak de artistieke houding vergeten en wordt er een morele houding aangenomen. Op juist dit
moment, het moment dat de artistieke houding wordt ingeruild voor de morele houding, wordt er
een beroep gedaan op de moraal van de toeschouwer en wordt deze persoonlijk aangesproken. Deze
persoonlijke aanspraak raakt en schokt de persoon, vandaar dat het kunstwerk dat voor deze reactie
gezorgd heeft als schokkend en spraakmakend wordt gezien. Het kunstwerk is voor de toeschouwer
in eerste instantie een moreel vraagstuk in plaats van een kunstwerk. Het kunstwerk wordt dan met
morele normen en waarden beoordeeld. Stel er staat in een museum een beeld van twee mensen die
seks hebben (Jeff Koons) en er wordt door het publiek verontwaardigd gereageerd met uitspraken
als 'Het is toch schandalig! Dit hoort niet in een museum te staan.' en 'Dit hoort niet in een museum,
maar in een slaapkamer'4, dan wordt er met een morele houding naar het kunstwerk gekeken. Het
beeld wordt niet beoordeeld op vorm en kleur maar op de morele waarde van kunst: volgens
persoon nummer één is een beeld van twee mensen die seks hebben geen kunst. Deze uitspraak zegt
iets over de moraal 'wat is kunst' van de toeschouwer. Persoon nummer twee geeft zijn idee over
'privacy' weer door te zeggen dat seks privé is en niet openbaar mag worden getoond. Seks moet
volgens de toeschouwer binnen de vier muren van de slaapkamer blijven en hoort niet in een
museum.
Al met al kan worden gezegd dat kunst schokkend is wanneer het kunstwerk in zo'n hoge mate
beroep doet op iemands moraal dat de artistieke houding wordt verruild voor een morele houding.
Er wordt dan niet meer met een artistieke houding naar het kunstwerk gekeken, maar met een
morele houding. Zodra een kunstwerk met een morele houding wordt beoordeeld worden er
uitspraken gedaan met meningen hoe iets wel of niet hoort te zijn. Deze uitspraken gaan gepaard
met emoties als verontwaardiging. De toeschouwer wordt dus persoonlijk aangesproken als er een
morele houding wordt aangenomen. Op dit punt, wanneer de artistieke houding wordt verruild voor
de morele houding, is sprake van schokkende of spraakmakende kunst, omdat het kunstwerk de
toeschouwer onverwacht hevig emotioneert en het kunstwerk mensen er over doet praten.
§3.3 Moraal
Volgens het woordenboek is de moraal 'het geheel van normen en waarden'5, dus alle ideeën over
goed en slecht. Wanneer iemand een kunstwerk beoordeelt met een morele houding wordt het
kunstwerk dus beoordeeld als 'goed' of 'slecht' aan de hand van iemands persoonlijke waarden.
Enkele voorbeelden van waarden zijn: veiligheid, respect, vrijheid, liefde, geluk, vrede, gezondheid,
rechtvaardigheid en gelijkheid.
Iemands moraal wordt in hoge mate cultureel bepaald. De samenleving waarin iemand leeft en de
godsdienst waarin iemand gelooft stellen een normen en waarden pakket vast door bepaalde regels
en geboden die een individu richtlijnen voor de individuele moraal geven, bijvoorbeeld de 10
geboden van het christendom en het wetboek van de Nederlandse staat. Doordat de samenleving
4 http://www.youtube.com/watch?v=6BeIRv2mG80
5 http://woorden.org
8
aangeeft wat 'goed' of 'slecht' is, wordt er vormgegeven aan iemands individuele moraal. Doordat de
moraal in hoge mate cultureel bepaald is, wordt er per cultuur anders op een bepaald kunstwerk
gereageerd. Een kunstwerk kan in de ene cultuur wel gewaardeerd worden en tegelijk verafschuwd
worden in een andere cultuur.
Er kan dus gezegd worden dat de spraakmakendheid van een kunstwerk afhangt van iemands
moraal, die in hoge mate cultureel bepaald wordt.
Een goede illustratie van de verschillende reacties op een kunstwerk als gevolg van een
verschillende cultuur, is de reacties op de Cloaca van Wim Delvoy. De Cloaca is een nabootsing van
het menselijk lichaam dat het proces van spijsvertering weergeeft. Het werd tentoon gesteld in
verschillende landen. In Antwerpen werd het werk als spraakmakend gevonden omdat het geen
kunst was “het is niet poëtisch genoeg”. In New York, net na de aanslagen van 9/11, werd het
kunstwerk geschokt ontvangen wegens het vermoede gevaar van de bacteriën, het zou gevaarlijk
zijn en mensen ziek maken.
In België werd het kunstwerk dus schokkend gevonden omdat het niet voldeed aan het beeld 'kunst'
en in Amerika werd het spraakmakend omdat de waarde 'veiligheid' in in het geding kwam. Beide
keren was het kunstwerk schokkend maar in België deed het werk een beroep op de waarde 'wat is
kunst' terwijl in Amerika een beroep werd gedaan op de waarde 'veiligheid'6 . Iemands reactie is dus
afhankelijk van de cultuur waarin deze persoon leeft.
Wel moet er rekening gehouden worden dat moraal kan veranderen met de tijd. Immers cultuur past
zich ook aan de omstandigheden van de alsmaar veranderende tijd aan. Dit is goed te zien als de
vergelijking wordt gemaakt tussen de geschokte reacties op Manets 'Le Déjeuner sur l'Herbe' en de
verontwaardigde reacties op 'Napalm' van Banksy. De academici uit de tijd van Manet waren
geschokt door bijvoorbeeld het feit dat een vrouw zo expliciet bloot werd weergegeven, zonder een
duidelijke functie. De geschoktheid van 'Napalm' is niet te wijten aan het feit dat er een naakt
meisje zich tussen twee mannen bevindt, net zoals op het werk van Manet, maar juist het
contextuele sarcasme en de tegenstrijdigheid. Het gegeven dat het meisje vlucht door een actie van
het kapitalisme, dat belichaamd wordt door de figuren aan weerszijden van het meisje.
Tegenwoordig heeft de algemene moraal het 'onfunctioneel naakt' wel geaccepteerd als element van
de kunst, terwijl de mensen uit de 19e eeuw over het algemeen een schilderij geen 'kunst' vonden als
het 'naakt zonder functie' bevatte.
6 http://www.youtube.com/watch?v=aADlt8jfcow
9
H4. Eerste schokkende kunstwerk
Le déjeuner sur l'herbe
Het eerste kunstwerk dat de geschiedenis ingaat als schokkend is het schilderij Le déjeuner sur
l'herbe van de Fransman Edouard Manet uit 1863. In die tijd voer het traditionele academische
schilderen hoogtij en had de Parijse Salon het hoogste woord over alles wat betrekking had tot de
schilderkunst. Alle schilders werden met academische inslag opgeleid, zo ook Manet, die zijn
opleiding genoot in het atelier van Thomas Couture. De traditionele achtergrond van Manet is in dit
schilderij af te leiden uit elementen als de compositie driehoek: de zittende personen en de badende
vrouw daarboven vormen samen een driehoek. De ordening van de onderste personen is afgeleid
van Rafaëls werk 'Het Oordeel van Paris', dat een klassieke Griekse mythe verbeeldt.
Le déjeuner sur l'herbe – Manet 7
Het was vernieuwend op twee manieren: de schildertechniek en het afgebeelde zelf.
Bij de academici was het gebruikelijk een naakte vrouw af te beelden met toepassing van een
techniek die 'clair obscuro'8 werd genoemd, ofwel het gebruik van sterke contrasten tussen licht en
donker. Manet heeft dit principe nauwelijks toegepast, hij schildert juist heel 'oppervlakkig'.
Hierdoor komt de naaktheid van het vrouwenlichaam realistischer over en wordt niets aan de
verbeelding overgelaten, zoals dat wel het geval zou zijn bij toepassing van clair obscuro.
7http://oud.digischool.nl/ckv2/romantiek/manet_-_le_dejeuner_sur_lherbe.jpg
8http://en.wikipedia.org/wiki/Chiaroscuro
10
Toentertijd werd het als gebruik van goed fatsoen gezien om niet alles expliciet af te beelden, maar
om het vrouwelijk naakt enigszins te verbloemen. Het expliciet weergeven van een vrouwen
lichaam stuitte veel academici tegen de borst. Het hele schilderij was daarbij niet gedetailleerd
geschilderd zoals wel de gewoonte was, dus ook het ongedetailleerde werd verafschuwd. Bovendien
hield Manet zich niet aan de volgens academieregels perspectief ontleende onderlinge
verhoudingen. Dat de roeiboot(rechtsboven) op dezelfde denkbeeldige horizontale lijn stond als de
badende vrouw, die ook nog eens veel te klein was weergegeven, was volgens academici een
regelrechte schande.
Het tweede punt dat critici aanstootgevend vonden was de voorstelling. Op het schilderij zijn twee
geklede mannen en twee vrouwen, één volledig naakt, de andere half ontbloot, weergegeven. De
ontbrekende kleding is te vinden bij de picknickmand links onder. Het vernieuwende en schokkende
punt van deze voorstelling is dat de vrouwen geen mythische godinnen zijn of personificaties van
een of andere deugd, maar het zijn cocottes, minnaressen die door rijke heren werden onderhouden.
In de 19e eeuw was het een gebruik dat cocottes de mannen vergezelden bij bijvoorbeeld hun
wandelingen door de bossen rondom Parijs.9
Nooit werd in die tijd een sociaal maatschappelijk verschijnsel als onderwerp gebruikt voor een
schilderij, de traditie was het afbeelden van mythen en sprookjes, maar Manet breekt met deze
regel. Daarbij komt dat het vrouwelijk naakt geen enkele academische functie heeft in dit schilderij,
wat bij godinnen of het uitbeelden van deugden wel het geval is. Het zijn geen esthetisch bedoelde
en geïdealiseerde vrouwen of godinnen, het zijn slechts simpele vrouwen van alleen vlees en bloed.
Door het afbeelden van minnaressen, plat gezegd goed onderhouden prostituees, krijgt de
afbeelding ook nog eens een erotische lading.10
Het feit dat het schilderij zo oppervlakkig en expliciet is geschilderd, zonder academische regels is
de eerste steek tegen de academische Salon. Het verbeelden van een sociaal maatschappelijk
verschijnsel levert de tweede stoot en het afbeelden van onfunctioneel naakt dat bovendien erotisch
geladen is geeft de finale slag. De Salon blijft fier overeind staan door haar positie, macht en
eigenwijsheid, maar dat Manet een revolutie in de kunst is begonnen, valt niet te ontkennen.
9http://www.artsalonholland.nl/meesterwerken/le-dejeuner-sur-l-herbe-edouard-manet
10 http://smarthistory.khanacademy.org/edouard-manet-le-dejeuner-sur-lherbe.html
11
H5. Schokkende kunst in de 20e eeuw
In de 20e eeuw wordt radicaal gebroken met tradities en tracht de jongere generatie grenzen op te
zoeken en eenmaal gevonden, te breken. Zodra grenzen worden onderzocht, wordt er een beroep
gedaan op de moraal, omdat de moraal bepaalt waar die grenzen liggen. Een periode waarin veel
vernieuwende stromingen hun intrede maken, zorgt ongetwijfeld voor groot assortiment
spraakmakende kunst.
§5.1Weergave algemene moraal: 4 grote invloeden op de 20e eeuw
Er zijn veel ontwikkelingen en gebeurtenissen geweest die invloed hebben gehad op de 20e eeuw.
Om een duidelijk beeld te geven van de algemene moraal in de 20e eeuw worden hier vier grote
invloeden geïllustreerd: Freud, de Tweede Wereldoorlog, de opkomst van Amerika en de
massamedia en de massacultuur. Deze vier invloeden hebben de tijdsgeest en cultuur ingrijpend
veranderd, waardoor ook de reacties op kunst veranderden. Om de reactie van het publiek te kunnen
analyseren en begrijpen is het dus van belang de algemeen heersende moraal te begrijpen.
§5.1.1 Freud
Sigmund Scholomo Freud was een Oostenrijkse neuroloog die vandaag de dag bekend staat als de
grondlegger van de psychoanalyse. Hij was niet de eerst die onderscheid maakte tussen het bewuste
en het onbewuste, maar wel degene die de theorie populair maakte. “Het brein is net een ijsberg:
ons bewuste is het bovenste kleine zichtbare deel van de ijsberg en daaronder verborgen zit ons
onderbewuste, buitengesloten en verborgen voor de invloed van ons bewuste.” Volgens zijn theorie
bevat het onderbewuste biologische instincten, primitieve behoeften, dromen, driften, angsten en
erotische fantasieën. 11
Het gevolg was dat kunstenaars zichzelf, hun eigen dromen en angsten, gingen gebruiken als
inspiratiebron. Dromen, angsten en fantasieën werden onderwerp van kunstwerken in plaats van
sprookjes, mythen en alledaagse taferelen.12 Hieruit ontstonden onder andere het surrealisme en het
abstract expressionisme. Voorheen trachtte het kunstwerk ambachtelijk en esthetisch te zijn, maar
deze eisen werden nu verworpen, omdat hierdoor het uitdrukken van gevoelens en dromen zou
worden verhinderd. Door de economische ondersteuning van de kunstenaar in de tweede helft van
de 20e eeuw, in Nederland bijvoorbeeld door middel van de BKR, de sociaal-democratische
verzorgingsmaatschappij met zijn subsidieregelingen, kon de kunstenaar ook daadwerkelijk deze
vrijheid nemen. De academische regels werden achterwege gelaten en alles werd uit de kast gehaald
om maar zo duidelijk mogelijk een emotie weer te geven. Het kunstwerk kon niet meer beoordeeld
worden op ambacht, maar moest emotioneel benaderd worden.13
11https://humanism.org.uk/humanism/the-humanist-tradition/20th-century-humanism/sigmundfreud/
12 Aantekeningen gegeven in de lessen beeldende vorming door Mevr. J. Heijmans
13http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/1065063/2010/11/26/Hetsprookje-van-de-vrije-kunst.dhtml
12
§5.1.2 Tweede Wereldoorlog
De Tweede Wereldoorlog betekende een radicale breuk met het verleden. Er ontstond een kloof
tussen de bedroefde, traditiegetrouwe oudere generatie die zich krampachtig aan oude moralen
vastklampte en het oplaaiende idealisme en de vrijheidsdrang van de jongere generatie. Anders
gezegd het verschil tussen 'hoe het hoort' en 'hoe het ook zou kunnen'. Aangezien de meeste
kunstenaars de jonge generatie belichaamden, was de kunstsector voorzien van een flinke dosis
optimisme die radicaal wilde breken met al het vooroorlogse. Deze tijd werd gezien als een nieuwe
start waarbij niet moest worden vastgehouden aan oude tradities, maar waarbij vooruitgang,
vernieuwing en het overschrijden van grenzen de maatschappij weer zou doen opleven.
De artistieke vrijheid werd als een serieuze zaak beschouwd en de kunstenaars voelden zich
verantwoordelijk de maatschappij vertroosting te brengen en een voorbeeld te zijn van daadkracht,
vaderlandsliefde, gemeenschapszin en solidariteit.14
Als gevolg van deze ontwikkeling ontstond de abstracte kunst; abstract expressionisme, abstract
symbolisme en CoBrA. Kunstwerken werden gemaakt vanuit het gevoel. Harold Rosenberg
verwoordde dit misschien nog het best door te zeggen: “Op het canvas staat geen afbeelding maar
een gebeurtenis”. Hiermee verwijst hij naar het emotionele proces die wordt uitgedrukt op een
schildersdoek. Doordat het schilderij een uitdrukking van emotie is, wordt het ook op een
emotionele manier beoordeeld in plaats van het op een rationele manier te beoordelen. Het moest
ook op een emotionele manier beoordeeld worden om te voelen wat de kunstenaar bedoelde.15
§5.1.3 Opkomst van Amerika
Na de Tweede Wereldoorlog werd Amerika voor het eerst net zo belangrijk in de kunst als Europa.
Amerika ontwikkelde hierdoor cultureel bewustzijn en kreeg het volste vertrouwen in de kracht van
de industriële maatschappij en in de Amerikaanse manier van leven. Het zwaartepunt van de kunst
verschoof van Parijs naar New York, dit werd het nieuwe centrum van de wereld. Amerika bood
kansen voor iedereen, elk mens had in Amerika de kans om van een arme straatjongen op te
klimmen naar rijke bankier, aldus 'the American Dream'.16 Veel kunstenaars zagen deze kansen en
pakten hun kwasten en schildersezel en vertrokken naar New York. Enkele voorbeelden hiervan zijn
Marcel Duchamp, Picabia en Hans Hofmann. Door de komst van Europese kunstenaars werden
Amerikaanse kunstenaars beïnvloed door nieuwe inzichten en idealen, vooral dadaïstische ideeën
sloegen aan bij de Amerikanen. Deze nieuwe mengeling van ideeën kwam tot uiting in nieuwe
kunststijlen zoals het abstract expressionisme, drip painting en action painting.17
14Boek: De Tweede Helft - beeldende kunst na 1945 door Ad de Visser. SUN Nijmegen 2008
15Boek: Masterpieces of Western Art
16http://www.pooter.net/intermedia/readings/06.html
17http://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/lessons/american-dream/students/thedream.html
13
§5.1.4 Massamedia en massacultuur
Na de Tweede Wereldoorlog brak een periode van sociaaleconomische vooruitgang aan. Mensen
hoefden minder lang te werken, hadden meer vrije tijd en hadden meer te besteden dan voorheen.
Dit zorgde voor groeiende consumptie die de economie goed deed en waardoor de welvaart bleef
stijgen. Hierdoor ontstond de nieuwe consumptiemaatschappij. Producenten zagen hun kans en
stimuleerden het koopgedrag door middel van reclame. De reclame was voor een groot deel
mogelijk door een andere ingrijpende ontwikkeling die zich had voorgedaan in de 20e eeuw: de
opkomst van de radio, televisie en film. In eerste instantie waren de radio, televisie en film bedoeld
als bron voor vermaak en informatie, maar al snel zagen reclamemakers in dat met deze nieuwe
communicatiemiddelen razendsnel een enorme groep mensen kon worden bereikt. Bovendien was
de nieuwe media toegankelijk voor de gehele massa, waardoor elk type consument kon worden
bereikt.18
De nieuwe vormen van media waren laagdrempelig waardoor het toegankelijk was voor de hele
samenleving. Om de aandacht van het publiek vast te houden werden korte blokken met pakkende
informatie ontworpen die het publiek moest verleiden verder te kijken of te luisteren. Doordat de
massamedia zeer gevoelig was voor commerciële invloeden, alles moest natuurlijk wel worden
gefinancierd, werd de programmering sterk op de wensen van commerciële financiers en
adverteerders afgestemd. Dit had tot gevolg dat de nieuwe media hét middel werden om de smaak
en het koopgedrag van de grote massa te beïnvloeden. Bovendien deed een nieuw soort consument
zijn intrede op de markt, namelijk de jeugd. Jongeren hadden vrije tijd, geld en genoeg hebzucht om
hun geld uit te geven. Producenten gingen zich op deze nieuwe doelgroep richten. Eis nummer één
van de invloedrijke jeugd was dat alles vermakelijk moest zijn. Adolescenten hielden nou eenmaal
niet van moeilijk elitair gedoe. Een ander kenmerk van de nieuwe consument was het open staan
voor nieuwe dingen en in staat zijn alle trends te volgen, al dan niet te creëren. Het gevolg was dat
er razendsnel nieuwe rages werden ontwikkeld die gericht waren op de jongeren en alleen door de
jongeren waren bij te benen.
Kunstenaars speelden op deze ontwikkelingen in door kunst te maken die net zo laagdrempelig was
als radio, tv en film. Andy Warhol bijvoorbeeld werd beroemd door zijn Campbellsoup blikken.
Voorheen spande de avant garde de troon in de kunstwereld, maar dit plekje moest overgedragen
worden aan de nieuwe low art. Kunst met een hoofdletter 'K' werd vervangen door kunst met een
kleine 'k'. Ofwel de elitaire kunst werd vervangen door kunst die kon worden begrepen door het
gehele volk. Onderwerpen waren onder andere sociale klassen, seksualiteit, media, de functie van
kunst tegenover de populaire cultuur en het beeld dat de moderne mens in de
consumptiemaatschappij van de werkelijkheid had. Stromingen die hier uit volgden waren pop art,
minimal art, performance, concept art, videokunst en hyperrealisme.19
§5.1.5 De verandering
Al met al is vast te stellen dat er vanaf de tijd van Manet een verschuiving plaatsvond van de
gebondenheid aan de academische regels naar een grotere individuele vrijheid. Nieuwe
onderwerpen zoals het onderbewuste van Freud deden hun intrede, nieuwe technieken werden
ontdekt voor het uiten van emoties die het gevolg waren van de Tweede Wereldoorlog. Nieuwe
mengelingen van Europese en Amerikaanse ideeën leidden tot nieuwe kunststijlen. Bovendien
leidde de opkomst van de massamedia en de massacultuur tot een groter publiek en nieuwe thema's,
onderwerpen en technieken.
18Boek: De Bespiegeling – culturele en kunstzinnige voming 2 voor het vwo, EPN Houten 2001
19http://www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl/cms_data/massakern.pdf
14
§5.2 Schokkende kunstwerken van de 20e eeuw
De 20e eeuw staat bol van de veranderingen in de kunstwereld. Zo wordt er zeker na de Tweede
Wereldoorlog veel geëxperimenteerd wat onvermijdelijk leidt tot nieuwe technieken en nieuwe
kunstvormen. Dit leidde tot vele verschillende reacties, alle natuurlijk gebaseerd op de individuele
moraal. Met de kennis van de vier grote invloeden in het achterhoofd is het mogelijk om niet alleen
de reacties op spraakmakende kunstwerken te begrijpen, maar ook waarom de kunstenaar het werk
op die manier gemaakt heeft. Deze paragraaf bevat verschillende spraakmakende kunstwerken met
de reactie daarop beschreven en geanalyseerd en daarbij als de kunstvorm waartoe het behoort. Ten
eerste zal de algemene informatie over de kunstvorm worden weergegeven, waardoor de situatie en
het handelen van de kunstenaar duidelijk zal worden en ten tweede zal een spraakmakend
kunstwerk worden beschreven en de reacties erop worden geanalyseerd.
§5.2.1 Entartete Kunst
Entartete Kunst is niet zozeer een kunstvorm, maar meer een manier van tentoonstellen, waardoor
de moraal van de toeschouwer dusdanig wordt beïnvloed zodat hij het werk schokkend zal vinden.
Het is daarom niet mogelijk te spreken van een kunstvorm, maar een manier van tentoonstellen.
Op 19 juli 1937 werd een tentoonstelling georganiseerd door de toentertijd Duitse dictator Adolf
Hitler. Hitler was in 1933 aan de macht gekomen en had verschillende doelen, onder andere het
zuiveren van het Germaanse Arische ras, waardoor miljoenen Joden naar concentratiekampen
werden getransporteerd en het stichtten van het Derde Rijk. In dit rijk moest het perfecte Arische ras
leven, volledig conform zijn ideologieën. Hiervoor moest het volk heropgevoed worden in de geest
van het nationaal-socialisme. Dit gebeurde onder andere door middel van zijn tentoonstelling
entartete Kunst, die kunst tentoonstelde op zo'n manier dat de toeschouwer een afschuw zou krijgen
van deze 'slechte' kunst. De tentoonstelling begon in München en reisde verder door naar 11 andere
steden waar mensen gratis de entartete Kunst konden bezichtigen.20
Entartete Kunst was volgens Hitler:21
* Kunst die zijn beleid bekritiseerde. Hitler duldde geen enkele vorm van kritiek, ook niet door
middel van schilderijen. Alle kunstwerken waar ook maar het geringste beetje twijfel aan zijn
superioriteit in kon zitten werden al snel als 'entartete Kunst' bestempeld.
* Kunst gemaakt door Joodse kunstenaars. Volgens Hitler waren Joden 'Untermenschen', een ras dat
onder het superieure Arische ras zou staan en die uit de samenleving moesten worden verwijderd,
dus ook hun kunstwerken.
* Kunst die behoorde tot de stromingen: dadaïsme, expressionisme, fauvisme, impressionisme,
kubisme en surrealisme. Deze stromingen zouden het volk te vrij laten denken en op verkeerde
gedachten brengen.
De schilderijen - allemaal persoonlijk geselecteerd door Hitler - die waren te bezichtigen in de
tentoonstelling werden uit de lijsten gehaald en er werden uitroepen en citaten naast geschreven om
de kunstwerken zo belachelijk mogelijk weer te geven en de kunstenaars te bedreigen. Er werd
bovendien een vergelijking gemaakt tussen enkele impressionistische kunstwerken en afbeeldingen
van verstandelijk gehandicapten om zo walging bij het publiek op te wekken.22
20http://nl.wikipedia.org/wiki/Entartete_Kunst
21 http://kunst-en-cultuur.infonu.nl/kunst/19241-entartete-kunst.html
22 http://historiek.net/tag/entartete-kunst/
15
Enkele door Hitler verafschuwde kunstenaars
waren Otto Baum, George Groß, Wassily
Kardinsky, Picasso, Rudolf Beling, Max Ernst,
Paul Klee, Edvard Munch en Max Pechstein.
De tentoonstelling had succes, groot succes zelfs.
Het werd de best bezochte reizende
tentoonstelling van die tijd.
Es lebe Deutschland – artiest onbekend23
Een door Hitler zeer gewaardeerd schilderij,
omdat het Hitler afbeeldt als een groots leider.
Propagandakunst
De enige kunstwerken die Hitler wel goedkeurde
waren werken die in overeenstemming waren
met de nationaal socialistische ideologieën die
Hitler en het Arische ras verheerlijkten, ofwel
propagandakunst. Zo waren idealistische schilderijen waarop Hitler als een groot en machtig leider
werd afgebeeld wel toegestaan. Hitler gebruikte kunst enkel en alleen als propagandamiddel om zijn
ideologieën te verheerlijken.
Entartete kunst is geen stroming in de kunst, maar een manier van tentoonstellen van kunst. Het
doel is mensen te leren wat goed en slecht is, ofwel het aanpassen van de individuele moraal om zo
een gehoorzaam volk te krijgen. Als het publiek een artistieke houding zou aannemen zou de
tentoonstelling niet de gewenste resultaten leveren, dus de toeschouwers werden, door de wijze
waarop een kunstwerk werd gepresenteerd, gedwongen een morele houding aan te nemen. Alleen
een morele houding kan immers iemands moraal
beïnvloeden. Doordat mensen een morele houding
aannemen, maken zij een beslissing over wat goed
en fout is, maar deze beslissing wordt door de
Nazi's beïnvloed door de manier waarop het
kunstwerk tentoongesteld is. Hier is dus sprake
van schokkende kunst, waarbij het morele oordeel
van de toeschouwer al deels wordt beïnvloedt door
de wijze van tentoonstellen zelf.
Een foto van de tentoonstelling, er staat spottend:
“Nehmen Sie Dada ernst! Es lohnt sich.”-George
Groß (“Neemt u Dada serieus, het loont zich”) 24
23http://themistrunsred.deviantart.com/art/Es-Lebe-Deutschland-311458168
16
§5.2.2 Cobra
Na de bevrijding van de bezetters van de Tweede Wereldoorlog ontstond bij een groep jonge
Nederlandse kunstenaars een groot enthousiasme. Zij hadden al die tijd hun creativiteit moeten
opkroppen en hadden nu de wens om samen aan een nieuwe toekomst te bouwen en de kunst te
vernieuwen. Met dit groot enthousiasme richten onder anderen Karel Appel, Constant en Corneille
in de zomer van 1948 de 'Nederlandse Experimentele Groep' op waarbij spoedig ook enkele
dichters zich aansloten.25
Tijdens een groot internationaal kunstenaarscongres, werd op 8 november 1948 de groep 'Cobra'
opgericht. In het Parijse café Notre Dame ondertekenden de Deense Asger Jorn, de Belgen Christian
Dotremont en Joseph Noiret en de Nederlanders Karel Appel, Constant en Corneille het manifest
'La Cause était entendue', ofwel 'De zaak was beklonken'. De naam Cobra is een samenvoegsel van
de drie hoofdsteden van de landen waaruit de oprichters kwamen, namelijk Copenhagen
(Denemarken), Brussel(België) en Amsterdam(Nederland). Deze oprichting ging gepaard met de
woorden “Wij hebben geconstateerd dat onze levensstijl, ons gevoelsleven en onze werkmethoden
gelijk zijn. Wij stemmen overeen op het praktische vlak en wij weigeren ons te binden aan
theoretische opvattingen. Wij hebben samengewerkt en wij zullen samenwerken.” 26
Onder leiding van de communistische dichter Dotremont groeide de Cobra-gedachte uit tot een
soort 'artistieke Internationale' die de bourgeois-kunstenaar ervan beschuldigde zo rationeel te werk
te gaan waardoor elke spontane creativiteit in de kiem gesmoord werd. De Cobra kunstenaars
zochten de opwinding van de niet-academische, niet-westerse kunst en braken met de geometrie van
de Stijl-groep, met de precieze regeltjes van de École de Paris en met het intellectuele pessimisme
van de surrealisten. Cobra kunstenaars
schilderden direct en spontaan, zij wilden,
net als kinderen, zonder vooropgezet plan
werken met veel fantasie en kleur. Grenzen
tussen waarheid en fictie, humor en horror
vervaagden. Het zorgeloze experiment, de
onbekommerdheid van het kind, de naïviteit
-hier in de zin van ongeschoold en
ongeleerd- van de zwakzinnige en het
primitieve ritueel werden als voorbeelden
van de spontane creativiteit gezien. Zo zei
Corneille: “Wij gebruikten alles en hielden
van alles. Van kindertekeningen, folklore,
tekeningen van krankzinnigen en
negermaskers.”
Man and Animals – Karel Appel 27
24http://sz-magazin.sueddeutsche.de/texte/anzeigen/28097
25http://kunststromingcobra.weebly.com/informatie.html
26http://nl.wikipedia.org/wiki/Cobra_(kunst) http://www.cobra-museum.nl/nl/cobra.html
27http://www.artsalonholland.nl/grote-meesters-kunstgeschiedenis/karel-appel-moderne-kunst
17
Onderwerpen waren dieren zoals een vogel, kat, hond en slang of fantasiebeesten en
fantasiewezens. Sommige wezens zijn een combinatie van dieren en mensen. Het masker werd ook
een veelgebruikt element. De kunstenaars lieten zich inspireren door mythen, kindertekeningen,
volkskunst, de prehistorie, oosterse kalligrafie, primitieve kunst (kunst uit o.a. Afrika en Oceanië)
en kunst van zwakzinnigen. Met name de Deense Cobra kunstenaars interesseerden zich voor
mythen, waardoor zij ook wel 'mythescheppende kunstenaars' werden genoemd. De Nederlandse
kunstenaars lieten zich vooral door kindertekeningen inspireren en veel Belgische kunstenaars
richtten zich op oosterse kalligrafie en het persoonlijk handschrift, dit laatste werd gezien als de
meest intieme en directe uiting van de psyche en van de mens.28
In de geest van het samenwerken aan een toekomst werden veel kunstwerken samen gemaakt. Niet
alleen doeken werden beschilderd, ook muren, deuren, plafonds, kubussen en zelfs een heel huis
werden door de kunstenaar als werkveld gebruikt.
Als reactie op een Cobra tentoonstelling in het Stedelijk museum in Amsterdam schreef een criticus
in Het vrije Volk, toentertijd een Nederlands sociaaldemocratisch dagblad, van “Geklad, Geklets en
Geklodder in het Stedelijk Museum. Appel, Constant en Corneille waren volgens hem “knoeiers,
kladders en verklakkers”. Cobra stuitte op veel kritiek omdat men vond dat alles dat geleerd was
over kunst teniet werd gedaan, dat het te simplistisch was en dat het iets was wat 'mijn kleine zusje
ook kan'. Al werd dit laatste door de kunstenaars juist gezien als een compliment. Critici vinden
eenvoudigweg dat Cobra geen kunst genoemd mag worden. Hieruit is af te leiden dat de
kunstwerken van de Cobra in zo'n hoge mate de waarde van 'wat is kunst' aan de kaak stellen dat de
toeschouwer een morele houding aanneemt en eens goed over deze waarde gaat nadenken.29
Toy Painting – Asger Jorn 30
28 Boek: De Tweede Helft - beeldende kunst na 1945 door Ad de Visser. SUN Nijmegen 2008
29http://collectie.boijmans.nl/nl/onderwijs/primitivisme/
30http://kunstonderwijs.eu/BOVENBOUW/Kunst
%20algemeen/kunstgeschiedenis/massa/cobra.htm
18
§5.2.3 Abstract expressionisme
Het abstract expressionisme is een beweging in de schilderkunst die tegen het einde van de jaren
veertig ontstond in New York als reactie op de Tweede Wereldoorlog en beïnvloed door het
onderbewuste van Freud. De kunstenaars van het abstract expressionisme werden bovendien voor
een groot deel geïnspireerd door de waardering van het primitieve en in het geval van action
painters door het gebruik van technieken waarin het toeval een grote rol speelde. Het doel van de
abstract expressionistische kunstenaar was het uiten van emoties door middel van schilderen.3132
Hoewel het abstract expressionisme veel overeenkomsten vertoont met het Europese
expressionisme, abstractie en surrealisme zijn er wel degelijk verschillen. Het grootste verschil is
dat de nieuwe jonge Amerikaanse kunstenaars vooral gericht waren op het proces van het schilderen
en niet, zoals toen nog in Europa het geval was, op het resultaat. De bekendste kunstenaars van deze
stroming waren: Jackson Pollock, Arshile Gorky, Mark Rothko, Barnett Newman, Robert
Motherwell, Helen Frankenthaler en Clyfford Still.
Binnen het abstract expressionisme zijn grote verschillen, het is daarom moeilijk te spreken van een
bepaalde stijl. Het beste nog kan deze stroming onderverdeeld worden in action painting en
colourfield.
Action painting
Bij action painting staat het uitdrukken van emotie door het schilderen zelf centraal. Meestal
resulteert dit in grote lichamelijke bewegingen die onstuimige en spontane effecten op het doek
creëren. De kunstenaar laat zijn gevoelens de vrije loop en het doek wordt een resultaat van pure
gevoelens. Het schilderen betreft overigens niet altijd het schilderen met penseel. Jackson Pollock
heeft met zijn 'drip paintings' nooit een kwast aangeraakt. De bekendste kunstenaars van action
painting waren Jackson Pollock, Willem de Kooning, Franz Kline, Robert Motherwell en Marc
Tobey.
Jackson Pollock – Number 133
31http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/abstract%20expressionisme.htm
32Boek: De Tweede Helft - beeldende kunst na 1945 door Ad de Visser. SUN Nijmegen 2008
33http://www.jackson-pollock.org/one-number31.jsp
19
Colourfield painting
Colourfield is praktisch gezien het tegenovergestelde van action painting. Waar action painting
werkt op intuïtie en spontaniteit van het moment, is colourfield painting een doordachte manier van
schilderen waarbij uitvoerig over elke streep en kleur die plaats krijgt op het doek wordt nagedacht.
Colourfield werkt met een weloverwogen gebruik van kleuren en afmetingen die resulteren in grote
gekleurde velden. Het doel van het rationeel kleurgebruik is bezinning en emotie op te roepen bij de
toeschouwer. De grootste kunstenaars uit deze stroming zijn Mark Rothko, Barnett Newman en
Clyfford Still.
Barnett Newman – Who's afraid of Red, Yellow and Blue? IV34
Tot drie keer toe werd een schilderij van de Amerikaanse kunstenaar Barnett Newman vernield.35
De eerst keer in 1982 in Berlijn en de tweede en derde keer in 1986 en 1997 in het Stedelijk
museum Amsterdam door Gerard J van B. Hoewel de motieven van beide heren verschillen is er
wel één duidelijke overeenkomst, de motieven waren van emotionele aard. De motieven van de
Duitse dader waren onder andere dat hij bang was voor het schilderij en dat het werk teveel kostte.
De motieven van de Nederlandse vandaal waren de prijs en het gevoel dat het schilderij 'een wapen
was dat hem stagneerde'. Hier valt te concluderen dat de artistieke houding bij beide daders is
verruild voor een morele houding. Wanneer een schilderij angst inboezemt, roept het schilderij
duidelijk een emotie op. Deze emotie is het gevolg van een afweging van iemands waarden. Het
schilderij heeft blijkbaar onvoldoende kenmerken vertoond die de dader zou linken aan de waarde
'veiligheid'. Het motief dat de prijs van een schilderij te hoog is, doet beroep op iemands waarde wat
'kunst' is. Beide heren vonden het kunstwerk onder de noemer vallen 'dat kan mijn zusje van 6 ook'
en vonden het daardoor geen 'goede' kunst waar men veel geld voor mag betalen. De laatste
drijfveer dat het schilderij 'een wapen was dat hem stagneerde', doet eveneens een beroep op
emotie. Als het schilderij voldoende kenmerken
zou hebben vertoond die meneer Gerard J van B.
zou linken aan de waarden 'blijdschap' en
'drijfkracht', dan zou het schilderij niet zijn betitelt
als 'een wapen dat stagneert'.
Cathedra – Barnett Newman36
in 1997 vernield door Gerard J van B.
34http://imiwhowhat.blogspot.nl/2011_11_01_archive.html
35http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2721936/1999/03/31/Geen-celstrafvoor-vernieler-van-schilderij-Barnett-Newman.dhtml
36http://talmana.nl/website/kunst/VernielzuchtUitlegPagina/NewmannCathedraVernielt.gif
20
§5.2.4 Minimalisme
Het minimalisme is ontstaan in de eerste helft van de jaren zestig in Amerika, maar werd een trend
in zowel Amerika als Europa. In de minimale kunst is het concept zeer eenvoudig en ligt alle nadruk
op de vorm waarin het minimale concept tot uiting komt. Om alles zo zuiver mogelijk te houden
blijven er slechts de geometrische verhoudingen en de primaire vormen over, zoals kubussen,
lijnen, rechthoeken en cirkels. Het kunstwerk verwijst nergens anders naar dan zichzelf, het is zeer
eenvoudig en objectief en heeft niet in het minst de intentie emotie op te roepen bij de toeschouwer.
Elke emotionele of theoretische diepere betekenislaag wordt verbannen, omdat het de zuiverheid de
uitvoering zou vertroebelen. Om dit onpersoonlijke te benadrukken gebruikt de kunstenaar
voornamelijk industriële materialen voor zijn werk waarbij het maken zelf vaak ook nog eens werd
uitbesteed.3738
De relatie tussen het kunstwerk en de ruimte waarin het staat, wordt volop benut. Zo worden
sokkels zelden gebruikt, omdat het kunstwerk zonder sokkel de ruimte echt aanraakt waardoor de
interactie met de ruimte wordt vergroot. De bekendste kunstenaars van het minimalisme zijn
Donald Judd, Frank Stella, Robert Morris, Carl André en Dan Flavin.
Door de minimalistische vormen die deze
stroming gebruikt, worden er weinig morele
waarden aan de kaak gesteld. Misschien dan nog
wel het meest de waarde 'wat is kunst?'.
Colourfield painting en het minimalisme zijn
moeilijk te onderscheiden, daarom zijn de werken
van Barnett Newman, die in de vorige paragraaf
aan bod kwamen, ook spraakmakende
minimalistische kunstwerken te noemen.
Donald Judd – Stainless Steel Sculpture39
37http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Minimal%20art.htm
38Boek: De Tweede Helft - beeldende kunst na 1945 door Ad de Visser. SUN Nijmegen 2008
39http://christinaissa.com/wp-content/uploads/2012/07/74.15.jpeg
21
§5.2.5 Pop art
Als reactie op de nieuwe massamedia, massaproductie en massacultuur ontstaat pop art. Deze
nieuwe stroming is gericht op wat de massa wenst en is toegankelijk voor een groot publiek. Pop art
is een laagdrempelige stroming die de hele bevolking aanspreekt. Het doel is te amuseren en
tegelijkertijd door de vele herhalingen het unieke normaal te maken.40 Zo wordt Elvis, een
buitengewoon populair idool door zeefdruk een massaproduct. Ineens is het voor de hele
samenleving mogelijk om een schilderij van Elvis boven de open haard te hangen. Kunst wordt
gangbaar voor het hele volk in plaats van een kleine groep elitaire kunstkenners. Pop art slaat als
eerste kunststroming een brug tussen kunst en de grote massa. De elitaire, intellectuele en
gewichtige kunst wordt vervangen door toegankelijk en laagdrempelige kunst. Kunst wordt
gepresenteerd als een massaproduct. Het atelier van Andy Warhol heet zelfs 'The Factory'.
Inspiratiebronnen komen uit de alledaagse werkelijkheid zoals reclame, strips, films, tv en idolen.41
Technieken als zeefdruk en fotografie worden in de pop art veelvuldig gebruikt, omdat de
kunstwerken dan net als de geïndustrialiseerde massa producten in oplagen kunnen worden
vervaardigd – waardoor onder andere de kostprijs daalt - en ze minder persoonlijk ogen dan
handmatig vervaardigde werken. De bekendste pop art artiesten waren Richard Hamilton, Roy
Lichtenstein, Andy Warhol, Claes Oldenburg, David Hockney, Jim Dine, Tom Wesselman en Jasper
Johns.
Roy Lichtenstein- M-maybe he became ill and
couldn't leave the studio42
Campbell Soup Can van Andy Warhol bestaat oorspronkelijk uit 32 schilderijen van soepblikken die
zich enkel van elkaar onderscheiden door de variërende smaken. Deze schilderijen werden op een
schap, gelijk aan die van een groenteboer, tentoongesteld door Irving Blum in Los Angeles. De
tentoonstelling veroorzaakte regelrechte oproer in Amerika. De ene groep was geïntrigeerd door de
vernieuwende kracht van het werk, maar de andere groep sprak ronduit van verachting.43
40Boek: De Bespiegeling – culturele en kunstzinnige voming 2 voor het vwo, EPN Houten 2001
41http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/pop%20art.htm
42https://encrypted-tbn1.gstatic.com/images?
q=tbn:ANd9GcR47s2YZ9utaql5OxlOHNrrerW9vF1ZKKApzEZ39MK5FBAsRow43http://uk.phaidon.com/agenda/art/articles/2013/february/22/the-fascinating-story-behind-andy22
Andy Warhol – Campell Soup Can44
Alle aandacht die hier aan besteed werd, zorgde ervoor dat pop art bekend werd bij de grote massa.
Het kunstwerk zorgde bovendien voor een groot debat in alle hoeken van de kunstwereld.
Deze discussie bestond voornamelijk uit de vraag of een simpel soepblik kunst kan en mag zijn. De
waarde van wat precies kunst is wordt door Andy Warhol met zijn soepblikken betwist. De
toeschouwer beoordeelt het schilderij dus op een morele manier. Vragen als 'wat is kunst' en
'wanneer is iets kunst' zijn door deze soepblikken aan de orde van de dag. Andy Warhol neemt een
populair product dat iedereen kent en presenteert dat als kunstwerk. Na deze tentoonstelling volgen
nog meerdere versies van de Campbell Soup Can, voornamelijk schilderijen die geproduceerd
worden door middel van de zeefdruktechniek. Hij gaat, door de herhalingen en de machinale
productie van zijn werken, in op de massaproductie en hoe de maatschappij zich verhoudt tot de
massaconsumptie die vanaf het begin van de 20e eeuw ontstond. Zelf zei Warhol over zijn
Campbell Soup Can: “I love it, I just paint things I always thought were beautiful, things you use
every day and never think about…. I just do it because I like it."45
warhols-soup-cans/ http://www.lettersofnote.com/2010/07/i-hear-you-like-tomato-soup.html
44http://www.christies.com/lotfinderimages/d53716/d5371697l.jpg
45 http://nl.wikipedia.org/wiki/Andy_Warhol http://www.christies.com/features/2010-october-andywarhol-campbells-soup-can-tomato-1022-1.aspx
23
§5.2.6 Conceptuele kunst
In de jaren zestig ontstond een sfeer van onafhankelijke en politieke vrijheid. Kunstenaars zien hun
kans schoon om hun visie tot het uiterste door te voeren, waarbij vaak grenzen worden opgezocht
en geprobeerd te overschrijden. Het doel van de kunstenaar is om de toeschouwer te laten
nadenken. Door de massacultuur die in de samenleving heerst, is het voor de kunstenaar lastig om
een boodschap over te brengen. Als gevolg hiervan proberen kunstenaars de aandacht van mensen
te trekken met opvallende werken.46 Belangrijk is in ieder geval dat het werk laagdrempelig is zodat
een zo groot mogelijke groep wordt aangesproken. Conceptuele kunstwerken lijken daardoor op het
eerste gezicht oppervlakkig, maar bevatten wel degelijk een diepere betekenislaag. Kunstwerken
worden bijvoorbeeld simpele handelingen of alledaagse voorwerpen. Bij het publiek roept dit in
eerste instantie vragen op waarna er over nagedacht wordt. Kunst wordt hierdoor moeilijk
herkenbaar en begrijpbaar.47
De vorm conceptuele kunst kan praktisch alles zijn, bijvoorbeeld performances, videos,
schilderijen, beeldhouwwerken, simpele voorwerpen, taal en foto's. Het gaat niet om de uitvoering,
maar om het concept waarbij de vorm het idee zo goed mogelijk dient.
Conceptuele kunst heeft vaak politieke, economische en maatschappelijke kwesties als onderwerp.
Enkele beroemde conceptuele kunstenaars zijn Yves Klein, Joseph Beuys, Marcel Broothaers, Wim
T. Schippers en Soll LeWitt. De grootste voorloper van het conceptuele denken is bij uitstek Marcel
Duchamp.48
Wim T. Schippers - Pindakaasvloer49
46http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Conceptual%20art.htm
47Boek: De Bespiegeling – culturele en kunstzinnige vorming 2 voor het vwo, EPN Houten 2001
48http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Conceptual%20art.htm
49http://www.boijmans.nl/images/events/slides/560/LS_08-03-11-Wim_T._Schippers-05.jpg
24
In 1962 maakte Wim T. Schippers voor het eerst de pindakaasvloer. Het kunstwerk bestaat uit
letterlijk een stuk vloer dat besmeerd is met pindakaas.50 De reacties op dit kunstwerk lopen zeer
uiteen van de hemel in prijzende tot tenen krommende reacties. Zo kreeg Schippers zeer veel
brieven vol kritiek, vanwege de onzinnigheid er van. Er werd zelfs door vier jongeren hagelslag
over de pindakaas gestrooid onder het motto 'Pindakaas met hagelslag is veel lekkerder' in het
Centraal Museum in Utrecht.51 Lovend of verafschuwend, duidelijk is in ieder geval dat dit
kunstwerk reacties en emoties bij het publiek oproept. Voor de toeschouwer is het kennelijk zeer
lastig een artistieke houding te bewaren bij het aanschouwen van een vloer van pindakaas. Dit komt
hoofdzakelijk omdat deze vloer onder de noemer kunst valt. Het struikelblok voor veel critici is niet
de vloer zelf, maar het feit dat een met pindakaas besmeurde vloer kunst kan worden genoemd. De
waarde 'wat is kunst' wordt hier aan de kaak gesteld. Veel mensen vinden de waarde over wat kunst
is niet overeenkomen met de pindakaasvloer, wat tot gevolg heeft dat mensen moreel worden
aangesproken en met een morele houding het kunstwerk gaan beoordelen. Dat dit kunstwerk door
veel mensen op morele wijze wordt bekeken blijkt uit de enorme aantallen reacties er op. Hans den
Hartog Jager, kunstcriticus en schrijver, zegt over Wim Schippers “Wim is heel goed in verwarring
scheppen. Kunst is vaak een misverstand. Mensen denken vaak dat kunst mooi moet zijn of heel
moeilijk, maar het leuke is dat kunst alles kan zijn. Kunst kan over verwarring gaan, over ontbijten,
over eigenlijk alles wat je maar kunt bedenken.”52 Zelf zegt meneer Schippers het volgende over
zijn pindakaasvloer: “Als het nou gewoon was dat pindakaas over de vloer werd gesmeerd en als
iemand het dan op een boterham zou smeren, dan zou men zeggen 'nou waarom is dat eigenlijk?'
Dus je kunt de vraag ook omdraaien.” Met zijn pindakaasvloer wil Schippers het alledaagse in
twijfel trekken en mensen laten nadenken over wat 'normaal' is.
50http://nl.wikipedia.org/wiki/Pindakaasvloer http://www.cultuurbewust.nl/kunst-21275-depindakaasvloer-van-wim-t-schippers-onzinnig-maar-de-moeite-waard/
51http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2676/Cultuur/archief/article/detail/486912/1997/03/14/Pindakaas
vloer-Wim-T-verrijkt-met-hagelslag.dhtml
52http://dewerelddraaitdoor.vara.nl/media/68992
25
§5.2.7 Performance
Vanaf eind jaren 60 van de vorige eeuw doet de performance haar intrede. Het kunstwerk is niet een
tastbaar, materieel product, maar een optreden voor publiek. Het kan interactie met het publiek
bevatten, het kan een eenvoudige herhalende handeling van de kunstenaar zijn en de kunstenaar kan
zelfs afwezig zijn. Het optreden kan in feite alles zijn. Het doel is het publiek te raken, te schokken,
te laten verbazen, te laten lachen en vooral (anders) te laten nadenken. Dit wordt meestal gedaan
door grenzen op te zoeken en het alledaagse te vervreemden. Kunstenaars bekritiseren het 'normale'
en betwisten cultureel vastgestelde normen en waarden.53
Rose Lee Goldberg beschreef het fenomeen performance als volgt: “Historically, performance art
has been a medium that challenges and violates borders between disciplines and genders, between
private and public, and between everyday life and art, and that follows no rules.”54
De bekendste performance kunstenaars zijn: Marina Abramovic, Ulay, Joseph Beuys, Yoko Ono,
Nam June Paik, Yves Klein en John Cage.
Marina Abramovic en Ulay55
53http://en.wikipedia.org/wiki/Performance_art
54http://smarthistory.khanacademy.org/performance-art-an-introduction.html
55http://www.itsliquid.com/wp-content/uploads/events/0042.jpg
26
Het doel van performance is, evenals bij conceptuele kunst, de toeschouwer te laten nadenken.
Daarom is ook hier de conclusie dat de kunstenaar in principe uit is op het maken van
spraakmakende/schokkende kunst van toepassing.
De performance kunstenares Marina Abramovic zat van 14 maart tot 31 mei 2010 elke dag
gedurende de openingstijden op een stoel in het Museum of Modern Art in New York. De bezoekers
hadden de mogelijkheid om op de stoel tegenover haar te gaan zitten en haar aan te kijken zo lang
ze wilden. In totaal zat Abramovic 736 uur en 30 minuten op de stoel en maakte zij oogcontact met
meer dan 1500 mensen. De toeschouwers die plaats namen op de stoel tegenover Abramovic
werden door haar aangekeken waardoor het aannemen van een artistieke houding zeer lastig werd.
Het publiek oordeelt niet op een artistieke manier de performance, maar de zittende persoon wordt
direct geconfronteerd met de blik van de kunstenares waardoor er wordt nagedacht en beroep wordt
gedaan op de emotie. Vanaf het moment dat de bezoeker gaat zitten op de stoel wordt de moraal
aangesproken waardoor de persoon gaat nadenken en niet de performance als kunstwerk gaat
beoordelen. Deze performance met als doel mensen te laten nadenken is hier zeer geslaagd, omdat
Abramovic ten eerste veel mensen bereikt en ten tweede omdat niemand er aan ontkomt na te
denken. Er wordt in zo'n hoge mate beroep gedaan op iemands moraal dat het vrijwel onmogelijk is
een artistieke houding aan te nemen.56
The Artist is Present – performance door Marina Abramovic57
56http://marinafilm.com/
57http://flyingpistachios.com/wp-content/uploads/2013/02/abramovic-art-2010-001artistispresent_0-1.jpg
27
§5.2.8 Hyperrealisme
Het hyperrealisme ontstaat eind jaren 6o van de twintigste eeuw. In tegenstelling tot de andere
kunststromingen in die tijd, die voornamelijk gebaseerd zijn op het concept, richten de
hyperrealisten zich volledig op de vorm. Het doel is de werkelijkheid zo 'echt' mogelijk weer te
geven. Deze werkelijkheid is objectief en onpersoonlijk. Volgens hyperrealisten is de echte
werkelijkheid niet met onze eigen ogen zichtbaar, maar kan deze alleen door het subjectieve oog
van de camera worden gezien. Aan de hand van foto's en dia's maken de schilders hun schilderijen
zo realistisch en objectief mogelijk, omdat subjectieve gedachten en emoties het werk op deze
manier niet kunnen beïnvloeden. De nadruk wordt gelegd op de ambacht, het is de kunst de
werkelijkheid zo dicht mogelijk bij de werkelijkheid weer te geven. Hyperrealistische kunstwerken
hebben zelden een inhoudelijke betekenis.58
De beeldhouwkunst richt zich voornamelijk op de mens. Veelal worden levensechte mensen van
kunststof nagemaakt en in musea gezet, wat het publiek enigszins in verwarring brengt. De
schilderkunst daarentegen heeft vaak momenten uit het dagelijks leven als onderwerp, zoals
stadsgezichten, straten, etalages, woonwijken en onderdelen van de consumptiemaatschappij. Veel
kunstenaars schilderden hun werken vaak aan de hand van foto's, maar foto's vertekenen de
werkelijkheid en deze vervormingen zijn terug te vinden in de schilderijen. De lichtste delen van
een kunstwerk lijken bijvoorbeeld licht uit te stralen in plaats van te reflecteren. Bovendien focust
de camera zich op één punt, dus dat ene punt wordt scherp afgebeeld. Het gevolg is dat er in de
schilderijen vaak één scherp punt te vinden is, terwijl de mens alles scherp ziet. De meest
invloedrijke hyperrealistische kunstenaars zijn Philip Pearlstein, Ron Mueck, Duane Hanson, John
Karcere, Howard Kanovitz, Robert Cottingham, Chuck Close, John Salt en Richard Estes.59
Paris Street Scene - Richard Estes60
58http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Hyperrealisme.htm
59Boek: De Tweede Helft - beeldende kunst na 1945 door Ad de Visser. SUN Nijmegen 2008
60http://www.escapeintolife.com/wp-content/uploads/2010/04/richard_estes_66781-1.jpg
28
Sleeping face – Ron Mueck61
Hyperrealistisch kunstenaar Ron Mueck staat bekend om zijn levensechte beelden van mensen. Hij
beeldt mensen af in hele alledaagse houdingen, maar doordat deze houdingen volledig uit hun
context worden gehaald en worden vergroot en verkleind, wordt het alledaagse aan de kaak gesteld.
Ron Mueck laat de artistieke houding hand in hand gaan met de morele houding. Mensen kijken
namelijk naar het kunstwerk als een kunstwerk, dus met een artistieke houding, maar de
toeschouwers passen hun gedrag wel aan. Een voorbeeld een beeld van een gezicht van een
slapende man. Zodra het publiek in de gaten krijgt dat het een slapend gezicht betreft, daalt het
volume van de gesprekken en lopen de mensen zachter naar het kunstwerk toe. Het gedrag van de
toeschouwer blijft niet onveranderd zoals dat het geval zou zijn bij een vaas of een
theatervoorstelling, maar het gedrag wordt aangepast aan het kunstwerk. Het feit dat mensen
zachter gaan praten en handelen wanneer iemand slaapt, maakt deel uit van de persoonlijke moraal.
Al met al kan dus worden vastgesteld dat Ron Mueck het de toeschouwer mogelijk maakt zowel een
artistieke als morele houding aan te nemen.62
61 http://4.bp.blogspot.com/_ZIAMZYpH85g/TPtgeO0WGEI/AAAAAAAADYg/t9MxuJ59n8/s1600/smIMG_6915.jpg
62http://www.theguardian.com/artanddesign/2006/aug/12/art.edinburgh2006
29
§5.2.9 Videokunst
Vandaag de dag is videokunst niet meer weg te denken uit onze samenleving, maar dat was in de
jaren '60 wel anders.63 Nam June Paik was de eerste die de video zag als een vorm van kunst. Hij
organiseerde in 1963 een ongekende soort tentoonstelling: een tentoonstelling gebaseerd op
videokunst. Tot voorheen was de video nog nooit gezien als een vorm van kunst, maar Nam June
Paik gaf de kick-off. In Amerika en Europa, met name Nederland, gingen kunstenaars fanatiek
experimenteren met dit nieuwe medium.64 De kunstwereld zag de video echter nog niet als een
nieuwe vorm van kunst en het was pas in de jaren '80 en '90 dat video echt werd geaccepteerd.
In eerste instantie is videokunst een reactie op het massamedium de tv. Veel kunstenaars vonden
toentertijd dat het een eenzijdige mening verbeelde en zij waren bang voor een nivellering van de
algemene opvattingen. Video bood de mogelijkheid mensen wakker te schudden door in
vergelijkbare taal een andere mening weer te geven. Zo werden er reportages en documentaires
gemaakt met een geheel andere invalshoek dan die de tv uitzond. Bovendien werden er
televisietoestellen begraven en abstracte beelden gemaakt als vorm van protest.
Naast deze anti-televisie is de video kunst gericht op experimentele filmkunst. Door de komst van
de videocamera in de jaren '60 kan in feite iedereen films maken en kan iedereen regisseur,
cameraman, producent en hoofdrolspeler zijn op elke gewenste locatie. Dit opent veel nieuwe
deuren voor de filmindustrie. De video is een veel gebruikt medium voor conceptuele kunst en
performance. Op deze manier kan bijvoorbeeld de performance opgenomen worden en op meerdere
momenten aan het publiek getoond worden en kan de opname fungeren als spiegel voor de
kunstenaar, zij kunnen hun optreden zo terugzien en aanpassen.
De bekendste videokunstenaars
zijn: Nam June Paik, Marina
Abramovic, Stan Douglas, Bill
Viola, Erwin Olaf en Danny
Matthijs.
Tv Buddha – Nam June Paik65
63http://nimk.nl/nl/wat-is-mediakunst
64http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2664/Nieuws/archief/article/detail/784701/2006/01/31/Ingevecht-met-de-nieuwe-media.dhtml
65http://farm6.staticflickr.com/5062/5683564038_0479a12598_b.jpg
30
De 'TV-Buddha' van Nam June Paik is een antiek 18e-eeuws Boeddhabeeld dat geplaatst is voor een
televisiescherm met op de televisie een camera die de Boeddha filmt. Het beeld kijkt zo eindeloos
naar zichzelf. Doordat de beelden live zijn, is het een gesloten circuit waarin heden en verleden –
maar ook tegenstellingen als Oost-West, spiritualiteit tegenover technologie- met elkaar worden
verbonden. De toeschouwer kan in het kunstwerk deelnemen door binnen het bereik van de camera
te lopen en zo ook zelf in beeld te verschijnen. Paik stelt met dit kunstwerk vraagtekens bij het
vermogen van de massamedia tot zelfbeschouwing, hij wilde televisie inzetten als middel voor
reflectie. Bovendien wordt het fenomeen televisie aan de kaak gesteld en wordt er nagedacht over
termen als beeldproductie en beeldreceptie. Toen Nam June Paik 'TV-Buddha’ voor het eerst
exposeerde, tijdens de tentoonstelling ‘Projekt ’74’ in Keulen, nam de kunstenaar zelf de plaats van
het Boeddhabeeld in. Daarmee suggereerde hij dat de diverse tegenstellingen, zoals Oost-West,
technologie- spiritualiteit ook in hemzelf aanwezig zijn. Door de grote hoeveelheid symboliek die
achter dit kunstwerk te vinden is, doet de TV-Buddha een groot beroep op iemands moraal.
Hierdoor gaan mensen nadenken over bijvoorbeeld hoe de godsdienst zich verhoudt tot de nieuwe
massamedia, over de tegenstellingen tussen Oost en West, over het verschijnsel TV en hoe de mens
betrekking heeft op de TV. De TV-Buddha lokt niet zozeer meningen uit over 'goed'-'slecht' of 'wel
kunst'-'niet kunst', maar het geeft vragen over tegenstrijdigheden en zet daarmee het publiek aan tot
nadenken. Het is daarmee niet een zeer controversieel werk, maar een algemeen aanvaard
kunstwerk dat oproept tot aandacht voor de tegenstrijdigheden die dit werk symboliseert.66
66http://www.mediacultuur.net/bronnen/tv-buddha http://www.stedelijk.nl/kunstwerk/1545-tvbuddha
31
H6. Schokkende hedendaagse kunst
Achteraf is het makkelijk te zeggen hoe een situatie precies in elkaar zat en welke stromingen van
korte duur waren en welke dingen een grote invloed hebben gehad en welke niet. Dit geldt ook voor
het beschrijven van de hedendaagse moraal. Pas achteraf is een periode werkelijk goed weer te
geven. Vandaar dat hier is gekozen voor het gebruiken van de meest voorkomende term om het
algemeen hedendaags denken en de tegenwoordige kunststroming aan te geven: het
postmodernisme. Aan de hand van deze term zal een indicatie worden gegeven van de algemene
opvatting van alledaagse kunst en moraal.
§6.1 Weergave algemene moraal: Postmodernisme
Letterlijk betekent het postmodernisme 'na het modernisme'. Het begrip 'postmodernisme' kan op
twee manieren in verband worden gebracht met het modernisme. Namelijk als antithese en
synthese.
Het postmodernisme is ten eerste te zien als een antithese, een reactie die zich afzet tegen het
modernisme. Het begrip werd voor het eerst gebruikt in de architectuur waarmee de architect
Charles Jencks reageerde op het modernisme. Zijn punten van kritiek op het modernisme waren dat
het modernisme a-historisch, onherkenbaar abstract, te veel vereenvoudigd door reductie en te
objectief was. Volgens hem moest de nadruk komen op subjectieve standpunten, complexiteit,
verschillende fragmentarische visies op de werkelijkheid, cultuurrelativisme en herkenbaarheid.
Bovendien moest er aandacht komen voor de rol van massaproductie, massacommunicatie en
massamedia in de samenleving. Het begrip postmodernisme verspreide zich geleidelijk vanuit de
architectuur en beslaat vandaag de dag alle kunstvormen.67
Ten tweede is het postmodernisme te zien als een synthese: een samenvoeging van het modernisme
en de voorgaande stromingen tot één geheel. Het postmodernisme wordt namelijk vaak gezien als
de periode nadat alles al gedaan en uitgevonden is in de kunst. Alle technieken zijn uitgevonden,
alles is al eens gedaan in de geschiedenis van de kunst en er zijn geen heilige huisjes meer waar
tegen aan kan worden geschopt. Postmoderne kunstenaars zien dit niet als een einde, maar juist als
het beginpunt. Nu zijn alle mogelijkheden beschikbaar om het concept zo goed mogelijk vorm te
geven.68
Kenmerken van de algemene postmoderne moraal69
1) Er zijn geen allesomvattende ideologieën meer, waarbij op alle maatschappelijke vlakken de
standpunten van de betreffende ideologie moeten worden gehoorzaamd. Zo kan een aanhanger van
het communisme volgens het postmodernisme het ook prima eens zijn met enkele standpunten van
het christendom.
2) Pluralisme: met de val van de muur in Berlijn vervalt ook de hiërarchie van de ideologieën.
Vanaf toen was er in feite sprake van het pluralisme. Er is niet één toonaangevende ideologie of
stroming meer, maar alle opvattingen kunnen volkomen gelijkwaardig naast elkaar bestaan. Een
voorbeeld hiervan is cultuurrelativisme: 'onze cultuur is niet beter dan die van anderen'. Dit had tot
gevolg dat andere culturele levensvisies dan de westerse werden geaccepteerd. Hierdoor werd de
dominantie van de westerse cultuur aan de kaak gesteld.
67http://www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl/cms_data/massakern.pdf
68 http://www.kabk.nl/docu/postmodernisme_1.pdf
69http://www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl/cms_data/massakern.pdf
32
3) Postmodernisten zijn van mening dat de toekomst garant staat voor een betere tijd. In het
modernisme werd de toekomst gelijk gesteld aan vooruitgang. Men kreeg steeds betere lonen,
werkomstandigheden en levensomstandigheden naarmate de tijd vorderde. De postmodernisten
hebben van de 20e eeuw geleerd dat die vooruitgang en nieuwe technologie ook leidde tot de
Tweede Wereldoorlog en de atoombom. Daarom is de postmoderne visie dat geschiedenis vanuit
verschillende hoeken kan worden bekeken en dat de interpretatie van geschiedenis tijdgebonden,
cultuurgebonden is en subjectief wordt geconstrueerd.
De kenmerken van het postmodernisme zijn goed begrijpbaar wanneer deze tegenover de
kenmerken van het modernisme worden gezet. Hier onder volgen enkele schema's die de
kenmerken van beide stromingen en vooral de verschillen er tussen goed illustreren.70
(algemeen) Modernisme
Posmodernisme
historiserend , teleologisch
socialistisch, collectief gericht
internationaal
idealistisch, utopisch, ideologisch
(anti-)christelijk
rationeel
streng, ernstig
hiërarchisch
op zoek naar het universele
centrumgericht
op zoek naar de waarheid
gericht op eenheid
gericht op het nu
individualistisch, emancipatoir
lokaal
cynisch
agnostisch, gericht op ‘spiritualiteit’
sceptisch
ironisch, dubbelzinnig
anarchistisch
relativistisch
contextgericht
op zoek naar de leugen
pluralistisch
(kunst) Modernisme
Postmodernisme
avant-gardistisch, heroïsch geen onderscheid high art – low art oriëntatie op
oriëntatie op mainstream freaks
70http://www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl/cms_data/massakern.pdf
33
Modernisme71
Post- Modernisme
± 1900 - 1960
± 1960 - nu
High Art
Low Art
Kunstenaar werkt in specifieke stijl:
Impressionisme, Expressionisme, Surrealisme,
Kubisme, Futurisme, Abstractie, Dadaïsme,
Pointillisme, De Stijl, Constructivisme,
Bauhaus, Abstract Expressionisme, Cobra
Kunstenaar werkt onbeperkt wat betreft vorm
en concept
Kunst staat dichterbij het alledaagse leven en
de gewone bevolking
Museum bepaalt met name de kunst
Smaak van het publiek bepaalt mede de kunst
Er bestaat binnen elke kunststijl een duidelijke Er is geen eenheid
eenheid
eclectisch: historische stijlkenmerken
overgenomen en samengevoegd met andere
elementen
LESS IS MORE
LESS IS A BORE
Kunst
Kitsch
minimalisme
maximalisme
Idealisme naar de perfecte universele cultuur
Zonder vaststaand eindpunt; het hoeft niet
beter, mooier, hoger dan wat er al is
Opgaand historisch perspectief
Hier en nu
hiërarchisch
anarchisme
idealisme
cynisme
Op zoek naar waarheid
Op zoek naar de leugen
Gericht op het algemene
Gericht op de uitzondering
Formalistisch. abstract
Figuratief, esthetisch
Vorm > concept
Vorm kan los gekoppeld worden van functie
of concept
Reproductie, imitatie, mimetisch (nabootsing
van de werkelijkheid)
Proces van het kunstwerk soms net zo
belangrijk of belangrijker als de uitkomst van
het werk
authentiek
Voltooid kunstwerk als doel
71 Samengesteld schema door Mevr. Hijmans
34
Ter verduidelijking van de term 'postmodernisme' volgen hier enkele citaten uit een interview met
Sue-an van der Zijpp, conservator van het Groninger Museum.72
“Vanaf de jaren '60 van de vorige eeuw werden oude waarden overboord gegooid. Met name
jongeren wantrouwen de gevestigde orde als religie, politiek, wetenschap en kunst. Ook in het
postmodernisme, dat ontstond in de jaren 80, is dit terug te vinden. In de postmoderne kunst zien
we de ontkenning van de autonomie van de kunst, de vervaging van de grens tussen kunst en het
dagelijks leven en de nadruk op stilistische onzuiverheid waarin bewuste vermenging van
historische stijlen wordt beoogd.(...)
Zowel in de architectuur, als in de kunst zie je eigenlijk een soort vluchtigheid, een soort
oppervlakkigheid optreden. Vooral de postmodernisten zijn er helemaal niet wars van. Het
modernisme was heel streng, heel serieus, bijna dictatoriaal te noemen, en dat is iets waar de
postmodernisten zich tegen keren, die zeggen: “ja, wij willen daar lucht in brengen, er moet humor
komen en het mag best even wat vluchtiger, je hoeft niet de hele boodschap mee te krijgen”. Dus er
kwam heel veel kleur, er kwam humor, er kwamen symbolen, er kwamen figuratieve elementen. Er
zijn bijvoorbeeld heel vaak verwijzingen, figuratieve verwijzingen, symbolen zeg maar,
symboolgebruik is een belangrijk element. De vermenging van stijlen. (...)
Het gebouw van het Groninger Museum is zelf een typisch voorbeeld van “less is a bore”. Er
bestaat namelijk een beroemd adagium van Mies van de Rohe, een beroemde modernistische
architect, die luidt: “less is more”. Dit betekent letterlijk “minder is meer”, wat inhoudt dat minder
of eenvoud en minimalisme het beste en mooiste is. Robert Ventury gaat tegen deze uitspraak in
door te zeggen “less is a bore”, ofwel “minder is saai”. Het gevolg is dat alles uit de kast wordt
getrokken in het postmodernisme. Het is eigenlijk een soort overdrijving, het is allemaal niet nodig,
het is teveel, het is een soort overdaad aan je zou bijna kunnen zeggen nutteloze architectuur. Het is
architectuur om de architectuur. (...)
In de huidige postmoderne samenleving zijn de mediacultuur en de informatisering kenmerkend.
Niet het bezit van de productiemiddelen, maar de toegang tot informatie is belangrijk. Door de
massamedia ontstaat een veelheid aan wereldbeelden waardoor niet langer één realiteit te
onderscheiden valt. De Franse filosoof Beaudrillard spreekt over het verschijnsel “Siminacrum”,
een schijnwerkelijkheid. De beelden hebben misschien wel de plaats van de echte werkelijkheid
ingenomen. Zo is Disneyland volgens Boudriar een goed voorbeeld van de nabootsing van de
Amerikaanse waarden. Doordat deze wereldbeelden zo toegankelijk zijn is een Retrotrend
makkelijk te realiseren. Je kunt immers eindeloos putten uit internet ter inspiratie. Ook kunstenaars
laten zich in hun werk inspireren door decennia van de vorige eeuw en musea richten thematische
exposities in voor dit onderwerp.”
72http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20121203_postmodernisme01
Zie bijlage voor de volledige tekst
35
§6.2 Schokkende hedendaagse kunstwerken
Over het algemeen kan dus worden gezegd dat de hedendaagse kunst zich kenmerkt door: alles is al
uitgevonden en alles is al eens gedaan. Kunstenaars zien dit als een nieuw beginpunt. Dit maakt de
kunstenaars dat ze totaal onafhankelijk zijn in hun aanpak, dus dat er niet meer gewerkt wordt
vanuit één bepaalde stroming, zoals wel in de 20e eeuw het geval was. Bovendien hebben
kunstenaars volledige autonomie: kunstenaars bepalen zelf wat ze maken en hoeven geen rekening
met eventuele opdrachtgevers of een heersende autoriteit te houden. Ten slotte hebben hedendaagse
kunstenaars een individuele houding, dat wil zeggen dat zij tegen kwesties aankijken als individu en
niet met de belangen van de groep waartoe zij behoren. Alles wordt vanuit een individueel
standpunt bekeken en besproken. Al deze kenmerken zorgen ervoor dat de kunstenaars van vandaag
de dag een enorme vrijheid hebben wat betreft zowel het onderwerp, als de technieken en
materialen voor hun kunstwerken.
In deze paragraaf worden verschillende hedendaagse kunstenaars besproken die veelal
spraakmakende kunst maken. Allereerst wordt er enige achtergrondinformatie over de kunstenaar
verschaft en daarna worden een of enkele schokkende kunstwerken beschreven en de reacties erop
geanalyseerd.
§6.2.1 Damien Hirst
Een van de bekendste kunstenaars tegenwoordig, zo niet dé bekendste, is Brit Damien Hirst. Hirst is
degene die Groot Brittannië weer op de kaart zette in kunstland. Hij was lid van de Young British
Artists, een groep die in de jaren 90 in Groot Brittannië de kunstwereld domineerden. Deze groep
werd onder andere bekend door de aankopen van de Britse kunstverzamelaar Charles Saatchi.73
Damien Hirst werd geboren in 1965 in Bristol en groeide op in Leeds. Al op de jonge leeftijd van
16 jaar hield Hirst zich bezig met het idee van de dood. Zo bezocht hij vele malen de anatomie
afdeling van de Leeds Medical School. In 1984 verhuisde hij naar Londen, waar hij werkte in de
bouw voordat hij in 1986 begon met zijn bachelor Fine Art bij Goldsmiths college. De grote
doorbraak kwam in 1988 tijdens de tentoonstelling Freeze in een verlaten pand in de Londense
havens. Voor zijn kunstwerk 'Mother and Child divided' kreeg hij zelfs de Turner Prize in 1995.
Mother and Child divided – Damien Hirst74
73http://nl.wikipedia.org/wiki/Damien_Hirst
74http://www.tate.org.uk/art/artworks/hirst-mother-and-child-divided-t12751
36
In september 2008 deed Hirst iets dat volledig ongebruikelijk is voor een kunstenaar: hij veilde zijn
werk. De complete serie 'Beautiful Inside My Head Forever' werd geveild in het veilinghuis
Sotheby's. De opbrengst overschreed alle verwachtingen met een totale som van £111 miljoen (€134
miljoen). Inmiddels is Hirst bekend als de rijkste levende kunstenaar van Groot Brittannië met een
geschatte rijkdom van £215 miljoen (€259 miljoen) in 2010 door de Sunday Times Rich List.75
Het werk van Hirst bestaat onder andere uit installaties, sculpturen, schilderijen en tekeningen. Het
onderzoeken van de relatie tussen kunst, leven en dood staat in veel van zijn werken centraal. Zelf
zegt Damien Hirst hierover: “Art’s about life and it can’t really be about anything else… there isn’t
anything else,” (“Kunst gaat over leven en het kan eigenlijk ook niet over iets anders gaan... Er is
niets anders”) Een vaak terugkerend onderwerp in zijn werken is de dood, waar hij als kind al door
geboeid was. Zo vertelt hij graag in interviews dat zijn naam Damien Hirst een anagram is voor 'Is
Mr Death in?'76 Met zijn werken stelt hij de hedendaagse moraal aan de kaak en onderzoekt de
spanningen en onzekerheden van de mens.77
For the Love of God
Damien Hirst: “I just thought, what can you pit against death?”78( (“Ik dacht gewoon, met wat kunt
je strijden tegen de dood?”) Het resultaat was 'For the Love of God'. Het is een ijzeren afgietsel van
een schedel, volledig bedekt met 8601 diamanten. De schedel dateert uit 1720-1810 en was
waarschijnlijk van een 35 jarige man van Europese/Mediterrane afkomst. De titel is afkomstig van
een uitspraak van zijn moeder, toen zij hoorde van de plannen voor zijn nieuwe werken: “For the
love of God, what are you going to do next!”
For the Love of God herinnert de toeschouwer aan zijn
sterfelijkheid. Een veelgebruikte Latijnse spreuk om dit
werk te beschrijven is 'momento mori' ofwel, gedenk te
sterven. Hirst combineert dit met de Mexicaanse
houding tegenover dood die veel decoratie opwekt. Zo
legt Damien Hirst uit: “You don’t like it, so you
disguise it or you decorate it to make it look like
something bearable – to such an extent that it becomes
something else.” (Je vindt het niet leuk, dus je vermomd
het of decoreert het om het draaglijk te laten lijkenzozeer dat het iets anders wordt.) Hirst's fascinatie voor
diamanten komt gedeeltelijk uit de onzekerheid van de
waarde van de diamanten. Zijn het glazen stenen met
een mooi glansje of zijn het echte objecten van
superieure schoonheid die verbonden is met het leven?
Hirst legt uit dat de stenen het beste en het slechtste in
de mens naar boven halen. Mensen vermoorden elkaar
voor diamanten.79
For the Love of God – Damien Hirst80
75http://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/9086620/Damien-Hirst
76http://www.theguardian.com/artanddesign/2003/apr/20/thesaatchigallery.art6
77http://en.wikipedia.org/wiki/Damien_Hirst#cite_note-guardian-13
78http://www.damienhirst.com/for-the-love-of-god#_ftnref2
79http://en.wikipedia.org/wiki/For_the_Love_of_God
80http://www.lawsonmenzies.com.au/auctions?rm=view&id=3099
37
Rudi Fuchs, een Nederlands kunsthistoricus, voormalig directeur van het Stedelijk museum
Amsterdam en eenmalig organisator van de zeer prestigieuze tentoonstelling Documenta, zei over
For the Love of God het volgende: 'The skull is out of this world, celestial almost. It proclaims
victory over decay. At the same time it represents death as something infinitely more relentless.
Compared to the tearful sadness of a vanitas scene, the diamond skull is glory itself.' ('De schedel
staat buiten deze wereld, het is bijna hemels. Het verkondigt overwinning boven verval.
Tegelijkertijd vertegenwoordigt het dood als iets oneindigs dat meedogenloos is. Vergeleken met het
jammerlijke verdriet van het vanitas-thema81 is de diamanten scheden de heerlijkheid zelf.')
Het kunstwerk riep vele reacties op, zowel positieve als negatieve. Het zou een religieus werk zijn
en niet in het Rijksmuseum maar in het Catherijne Convent horen.82 Anderen spreken van een
meesterwerk die historie combineert met schoonheid, van een mengeling tussen menselijkheid en
goddelijkheid. Een vereniging van het leven en het eeuwige. Bovendien zou dit de hedendaagse
dwang 'er zou mooi mogelijk uit te willen zien, zo niet perfect zijn' illustreren.
Daarentegen wordt Damien Hirst door veel critici niet gezien als kunstenaar, hij is enkel de
bedenker van het concept, de uitvoering en de echte ambacht heeft hij uitbesteed. Het kunstwerk
roept veel vragen op bij het publiek, maar tussen de massa zitten ook enkele mensen ademloos naar
het glinsterende object te kijken. Het object is volgens hen 'mooi, omdat het zo glimt'. Deze mensen
hebben blijkbaar een artistieke houding gehouden en zijn niet in zulke hoge mate moreel
aangesproken dat zij een morele houding aannemen. Een kleine groep behoudt dus een artistieke
houding, maar het overgrote deel wordt gegrepen door de vragen die het werk oproept. De
diamanten schedel wordt gezien als een object dat veel morele vragen opwekt en wordt daarom
moreel beoordeeld. Het spraakmakende voorwerp doet onder andere een beroep op de waarden
sterfelijkheid, schoonheid, 'wat is kunst', religie, de zin van het leven en dood.
The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living
Het kunstwerk dat Damien Hirst onmiddellijk zoveel pers-aandacht gaf dat hij beroemd werd over
de hele wereld is The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living. Het
kunstwerk, gemaakt in 1991, bestaat uit een glazen bak, opgedeeld in drie delen en gevuld met
formehalyde met daarin een tijgerhaai van ruim vijf meter lang. De Britse zakenman,
kunstverzamelaar en conservator Charles Saatchi gaf Damien Hirst de mogelijkheid een kunstwerk
te maken op kosten van Saatchi. Hirst wilde iets dat groot genoeg was om iemand op te eten en dat
echt genoeg was om iemand bang te maken. Hirst zegt zelf: “You try to avoid death, but it's such a
big thing that you can't. That's the frightening thing isn't it?”83 (“Je probeert dood te vermijden, maar
het is een zo groot ding dat je het niet kunt. Dat is het beangstigendste, nietwaar?”)
81http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/1187525/2008/09/12/Diamantenschedel-isreligieuze-kunst.dhtml
Het kunstwerk werd in het Rijksmuseum tentoongesteld met zeventiende eeuwse stillevens met het
vanitas-thema
82http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/1187525/2008/09/12/Diamantenschedel-isreligieuze-kunst.dhtml
83 http://www.damienhirst.com/the-physical-impossibility-of
38
The Physical Impossibility of Death in the Mind of Someone Living- Damien Hirst84
Het werk is niet subtiel en betuigt niet van grote ambacht, maar het is groot, levensecht en vooral
angstaanjagend. Hirst wil de toeschouwer hiermee laten nadenken over leven en dood. De dood is
overal om ons heen en niemand ontkomt er aan. Volgens Damien Hirst “moet je de slechte dingen
onder ogen zien en de goede de moeite waard maken”. Hoewel de haai eerder een beangstigende
indruk maakt met een vervelende nasmaak is het de bedoeling van Hirst om mensen positief over
het leven te laten nadenken.85
De haai ziet er levensecht uit met een opengesperde bek vlijmscherpe tanden, mét weerhaken in een
bak vol zeegroen water. Zodra de kijker recht voor de kop van de haai komt te staan wordt deze
geconfronteerd met de haai die plotseling een uitval naar de kijker lijkt te doen. Dit korte schrikmoment wordt ervaren als een doodsbedreiging en de kijker wordt daardoor direct geconfronteerd
met dat ene moment waar niemand aan ontkomt, het moment van sterven. De bedoeling van
Damien Hirst is als volgt: “Ik wil mensen aan het denken zetten en dat lukt alleen als ze zich
onbehaaglijk voelen, gedwongen worden na te denken over wat ze waarnemen. Daarom wek ik
sterke sensaties zoals angst en afkeer op. De afschuw die de haai je inboezemt, is voor een
belangrijk deel toe te schrijven aan het feit dat je je één moment in hetzelfde water met hem denkt
te bevinden.”
Het kunstwerk is op twee manieren schokkend. Allereerst is het schokkend doordat de toeschouwer
schrikt van de haai, het is angstaanjagend en dat laat de toeschouwer nadenken. Ten tweede wordt
het spraakmakend omdat een haai wordt gepresenteerd in een museum en kunst wordt genoemd.
Het zou niet misstaan in dierentuin of een museum voor dieren, maar nu het in een museum voor
kunst staat, wordt de haai niet gepresenteerd als dier maar als kunstvoorwerp. Veel toeschouwers
zien een opgezette haai niet als kunst en daarom komt bij hen de moraal van wat kunst is in het
geding, waardoor het werk op een morele wijze wordt beoordeeld en het spraakmakend is.
84http://www.damienhirst.com/the-physical-impossibility-of
85http://kunst-en-cultuur.infonu.nl/kunst/267-damien-hirst-de-gepekelde-haai.html
39
§6.2.2 Ai Weiwei
De Chinese Ai Weiwei is verreweg de bekendste Aziatische kunstenaar van dit moment. Hij werd in
1957 geboren in Beijing, maar de familie moest al snel verhuizen omdat zijn vader Ai Qing, een
bekende en enigszins controverse dichter uit die tijd, uit de stad werd verbannen. De familie leefde
lange tijd ondergronds, dat wil zeggen in een hol. In 1975 keerde de familie terug in Beijing en in
1978 ging Ai studeren aan de filmacademie in Beijing. In de periode van 1981 tot 1993 woonde hij
in New York waar hij geïnspireerd raakte door de werken van Marcel Duchamp en de conceptuele
kunst, minimal art en pop art. Voor al deze stromingen geldt dat kunst niet zozeer een expressie is
van het innerlijk van de kunstenaar, maar dat de context waarin kunst gemaakt en gepresenteerd
wordt van essentieel belang is.86 Ai Weiwei maakt onder andere beeldhouwwerken, muziekclips,
schilderijen, ready-made, architectuur en foto's. Hij heeft bovendien meegewerkt aan de bouw van
het Olympisch stadion in Beijing voor de Olympische spelen van 2008.87
Hoewel Weiwei in zijn werk in eerste instantie reflecteert op de Chinese cultuur, doet hij dat met
technieken en strategieën die hij in de Westerse moderne kunst heeft ontdekt. Ai Weiwei wordt niet
alleen gezien als kunstenaar, maar ook als sociaal activist.88 De Britse Arts Review omschreef zijn
werk als volgt: “Ai’s werk draagt de opvatting uit dat de echte context van kunst niet gevormd
wordt door ‘de markt’ of door ‘het instituut’ maar door wat er nu gebeurt, om ons heen, in de echte
wereld.” Zo zegt Ai Weiwei zelf: "We have to give our opinion, we have to say something, or we
are a part of it. As an artist I am forced to say something."89
Ai Weiwei zet zich op vele fronten in tegen het onrecht dat de Chinese bevolking door de
machthebbers wordt aangedaan. Zelf heeft hij als kind de gevolgen van de strenge Chinese censuur
ondervonden en nu hij enige bekendheid heeft door zijn kunstenaarschap wil hij zich inzetten voor
dit onrecht. Zo maakt hij kunstwerken die op een directe of indirecte manier kritiek leveren op het
beleid van de Chinese overheid en is hij actief op internet. Hij begon met bloggen op 19 november
2005, maar door de grote populariteit die zijn blog kreeg en door de toon die daarin werd gezet
tegen de overheid, verwijderde de Chinese overheid zijn blog. Sindsdien is hij actief op de
internetsite Twitter en twittert hij er op los onder de naam @aiww. Op deze manier kan hij
miljoenen mensen over de hele wereld bereiken.90
Dropping a Han Dynasty Urn
Een van zijn meest provocatieve werken is zeker het laten vallen van een urn uit de Han dynastie. In
1995 presenteert Ai Weiwei een drieluik met drie foto's waarop hij een 2000 jaar oude urn laat
vallen. Ai Weiwei stelt in dit werk de tegenstrijdigheid van de oude Chinese geschiedenis en traditie
en de moderne wereld centraal. In een even simpele als onomkeerbare daad rekent hij af met de
manier waarop in het heden en recente verleden is omgegaan met de eigen culturele traditie. De
authenticiteit van een historisch voorwerp en de traditie worden aan aan de kaak gesteld. Uit dit
werk zou ook de opvatting 'om de weg vrij te maken voor het nieuwe moet het oude vernietigd
worden' kunnen worden afgeleid.
86http://aiweiwei.com/
87http://nl.wikipedia.org/wiki/Ai_Weiwei
88 http://www.globalpost.com/dispatch/china-and-its-neighbors/090623/meet-the-man-who-wantsshut-down-the-internet-china?page=0,0
89http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ac5W2eD3vmD4
90http://en.wikipedia.org/wiki/Ai_Weiwei
40
Dropping a Han Dynasty Urn – Ai Weiwei91
Veel mensen reageerden geschokt op deze actie, met name historici. Volgens hen is het een
barbaarse actie om een antiek voorwerp van 2000 jaar oud te laten vallen zonder enige duidelijke
reden.92 Deze reacties geven de morele opvatting weer dat het barbaars is om een antiek voorwerp te
laten vallen zonder duidelijke reden. De waarde van hoe men met historische voorwerpen omgaat
wordt met dit kunstwerk zeer expliciet betwist. Ai Weiwei stelt namelijk de vraag 'waarom moeten
alle oude, historische voorwerpen in een museum bewaard worden?' Het is duidelijk dat van een
artistieke houding hier geen sprake meer is. De toeschouwers kijken niet naar de foto's zelf, maar
naar het principe van een antiek voorwerp, in dit geval een eeuwenoude urn, te laten vallen. Tot
grote ergernis van de critici blijft Ai Weiwei's gezichtsuitdrukking op de foto's onveranderd, alsof de
hele actie hem koud laat. De toeschouwer wordt met dit werk vooral moreel aangesproken
waardoor er een morele houding wordt aangenomen en het kunstwerk met iemands persoonlijke
waarden wordt beoordeeld. Er zijn verschillende reacties op het laten vallen van de urn gekomen,
dit komt doordat iemands individuele waarden cultureel bepaald zijn. Zo zal een antiquair met het
idee al het oude en historische te willen bewaren in musea hier met hoge verontwaardiging op
reageren. Aan de andere kant daarentegen zal een jongere die in een milieu leeft waarin de
opvatting heerst alles te willen vernietigen om vernieuwing te behalen, hier met grote instemming
naar kijken.
'Sunflower Seeds'
Twee jaar lang is een zaal van het Tate Modern van 1000m² bezaaid geweest met zonnebloempitten.
Deze zonnebloempitten waren van porselein en met de hand gemaakt en beschilderd. Hiervoor werd
een heel Chinees dorp omgetoverd tot een 'porseleinen-zonnebloempitfabriek'. De
zonnebloempitten hebben twee betekenissen. Als eerste werden de Chinese burgers vroeger
afgebeeld als zonnebloempitten op propaganda posters, elke pit belichaamde een burger. De
machthebbers waren de baas over het volk en beheersten ook werkelijk het volk als een hand een
zonnebloempit kan beheersen, dit gevoel probeert Ai te illustreren. De tweede betekenis is dat de
zonnebloempit een goedkoop lekkernij is, het is dus toegankelijk voor iedereen. Toen Ai Weiwei
met zijn ouders in een hol leefde, at hij bijvoorbeeld veel zonnebloempitten, omdat het goedkoop en
makkelijk verkrijgbaar was. Tenslotte vindt Ai Weiwei het allerbelangrijkste het fijne gevoel dat
mensen krijgen als ze er over lopen, erin spelen of erop liggen.93
91http://mektres.com/2013/05/14/ai-weiwei-resistencia-y-tradicion/
92http://adobeairstream.com/art/art-review-ai-weiwei-dropping-the-urn/
93http://static.guim.co.uk/sys-images/Observer/Columnist/Columnists/2010/10/13/1286970394502/aiweiwei-006.jpg
41
De zonnebloempitten zijn geen provocatief
werk, maar zijn wel voor iedereen
toegankelijk en spreken iedereen
persoonlijk aan die ermee in contact komt.
Het is een kunstwerk waarin mensen
worden betrokken. Normaal mag het
publiek een kunstwerk nooit aanraken
–enkele uitzonderingen als performances
daar gelaten-. Dit werk daarentegen roept
om aangeraakt te worden. Het publiek
wordt in het werk betrokken en daardoor
spreekt Ai Weiwei veel mensen aan. Het is
mogelijk zowel een artistieke houding als
een morele houding te combineren. Het werk doet niet in zo'n hoge mate beroep op iemands moraal
dat een artistieke houding aan te nemen moeilijk wordt, maar het prikkelt de individu wel om na te
denken. Die mogelijkheid om na te denken is geheel aanwezig omdat iedereen rustig zijn gang kan
gaan in deze met zonnebloempitten bezaaide hal. “Er ontstaat een sfeer alsof de tijd stilstaat”, aldus
de reactie van een toeschouwer.94 Ai Weiwei is er in geslaagd een sfeer te creëren waarin het gevoel
dat mensen van deze zonnebloempitten krijgen, optimaal kan worden ervaren. Zijn doel mensen te
laten genieten van het gevoel dat veroorzaakt wordt door de zonnebloempitten is dan ook gelukt.
Ai Weiwei met enkele porseleinen zonnebloempitten95 Propaganda poster van Mao Zedong96
het volk wordt afgebeeld als zonnebloempitten
Overheidsingrijpen
De grootste kritiekhebber op Ai Weiwei is de Chinese overheid. Ai Weiwei veroorzaakt namelijk
met zijn kunstwerken soms grote oproer en zet mensen tot nadenken en dat is wel het laatste wat de
Chinese overheid wil. De censuur van de Chinese overheid is zeer sterk, omdat de Chinese overheid
de bevolking rustig wil houden en in alle gevallen een opstand tegen de overheid wil vermijden. Zo
heeft China volgens Amnesty International het meest ontwikkelde systeem van internetcensuur ter
wereld. 97
94 http://www.youtube.com/watch?v=td3_EKX1Igo
95 http://www.collectortribune.com/wp-content/uploads/2012/03/hi-ai-weiwei-cp-105182677-8col.jpg
96http://4.bp.blogspot.com/_7tccCdrOot0/TLe_pSe1RSI/AAAAAAAAGtQ/3D66thz9kVw/s400/1mzd041.jpg
97http://stukroodvlees.nl/communicatie/waarom-censureert-de-chinese-overheid-social-media/
42
In 2013 verscheen een onderzoek van Gary King, Jennifer Pan en Margaret Roberts, allen
werkzaam aan Harvard University. Dit onderzoek wees uit dat de Chinese overheid gebruik maakt
van een algoritme genoemd 'In Action', die alle kritische berichten selecteert, waarna een groot team
ambtenaren deze berichten leest en bepaalt of het verwijderd moet worden of niet. King en zijn
mede onderzoekers posten dagen achter elkaar berichten op internet over actuele onderwerpen in
China en proberen veranderingen in kaart te brengen. In de meeste gevallen werd een subversieve
post binnen 24 uur na plaatsing weer verwijderd door de censors.98
De onderzoekers schatten dat uiteindelijk zo’n 13% van alle social media berichten in China wordt
gecensureerd. De onderzoekers presenteren een schat aan data die voornamelijk de theorie van
collectieve actie ondersteunt. Verrassend genoeg treden censors nauwelijks op tegen berichten die
kritisch zijn ten opzichte van de Chinese overheid. De censuur is gericht tegen het voorkomen van
collectieve actie en protest.
De Chinese overheid hield Ai Weiwei al enige tijd in de gaten, maar had tot voorheen niets
concreets om hem op te pakken. Het bleef hierdoor steeds beperkt tot geldboetes voor
'belastingontduiking'. Op 3 april 2011 was de maat vol voor de Chinese overheid en werd Ai
Weiwei in het geheim gevangen genomen op de luchthaven van Beijing. Hij werd 81 dagen
gevangen gehouden. Op 22 juni 2011 werd hij op borgtocht vrijgelaten. Bovendien werd zijn
paspoort ingenomen, waardoor hij tot op de dag van vandaag niet naar het buitenland kan. Deze
arrestatie zorgde voor veel onrust in China. Veel mensen leverden op internet veel kritiek op de
Chinese overheid, zowel op de arrestatie als de onvriendelijke behandeling van Ai Weiwei. De
Chinese overheid heeft geprobeerd dit zoveel mogelijk te censureren, zoals blijkt uit de grafiek van
het onderzoek van Gary King. Hier is uit op te maken dat de ernst van deze zaak voor de Chinese
overheid op een schaal van 0.7 de hoogte van 0.4 behaalde en daarmee eindigde de gebeurtenis van
Ai Weiwei's arrestatie op een 6e plaats in de top 13 meest gecensureerde onderwerpen door de
Chinese overheid van 2011.
98http://gking.harvard.edu/files/gking/files/censored.pdf
43
Na dit incident hield Weiwei niet op met zijn spraakmakende en provocatieve acties. Ai Weiwei
wordt daarom vaak beschuldigd van belastingontduiking –het favoriete excuus van de overheid om
critici boetes op te leggen- waardoor de totale som van alle boetes inmiddels in de miljoenen euro's
loopt. Al deze inspanningen van de overheid lijken echter niet het gewenste effect te bereiken: de
kunstenaar is nog steeds actief en is niet van plan zich over te geven. Bovendien geniet Ai inmiddels
van een enorme naamsbekendheid, waardoor elk optreden van de Chinese overheid hem meer
aandacht zou opleveren. Voor de buitenwereld is hij te bekend waardoor de Chinese overheid hem
niet meer kan censureren, dit blijkt onder andere uit het feit dat hij als provocatief Chinese
kunstenaar een Wikipedia pagina heeft en interviews mag geven, mits er aan bepaalde voorwaarden
worden voldaan. Zo staat voor een interview met alleen stem-opnames 1 uur en een video-interview
mag niet langer duren dan 20 minuten. Deze opnames worden daarna door de Chinese autoriteiten
bekeken en goedgekeurd of gewijzigd voordat ze gepubliceerd worden.99
99http://www.hirshhorn.si.edu/collection/home/#collection=pbs-newshour-art-china-andcensorship-according-to-ai-weiwei
44
§6.2.3 Banksy
Banksy is een pseudoniem voor de Britse graffiti artiest, film regisseur, politiek activist en schilder.
Zijn echte naam is niet bekend, maar vaak wordt Robert Banks of Robin Gunningham
gesuggereerd. Hij zou geboren zijn in Briston in 1974 waar hij opgroeide. Tijdens zijn opleiding tot
slager kwam hij in contact met graffiti kunstenaars en kwam in de 'ondergrondse' wereld terecht.
Inmiddels werkt hij niet alleen meer in Britse steden, maar op plaatsen over de hele wereld. Hoewel
hij voornamelijk een graffiti artiest is, maakte hij als filmregisseur de documentaire 'Exit Through
the Gift Shop' die in 2011 werd genomineerd voor the Academy Award for Best Documentary. 100
Banksy's werken zijn satirisch en subversief bedoeld en combineren humor met politieke
onderwerpen. Met graffiti probeert Banksy commentaar te geven op de politiek of de maatschappij.
Doordat zijn werken gemaakt worden op onder andere muren, bruggen en deuren zien veel mensen
zijn werk. De afbeeldingen zijn vaak figuratief en laagdrempelig, maar bevatten ook een diepere
boodschap die de toeschouwer laat nadenken. Banksy strijdt onder andere tegen het kapitalisme en
de oorlogen.101
Organisaties die de straten van Groot Brittanië schoonmaken en houden, zoals Keep Britain Tidy,
zien graffiti als vorm van vandalisme en noemen Banksy geen kunstenaar, maar een vandaal.102
Critici zeggen bovendien dat Banksy geen echte anti-kapitalist is omdat hij tonnen met geld
verdient met zijn werken. De hoge prijzen voor zijn doeken en de verkoop aan bedrijven en
kunstgalerijen gaan volgens de critici niet samen met een antikapitalistische boodschap.
Daarentegen geldt wel dat Banksy als graffiti artiest voor een groot deel van zijn werk helemaal
geen geld ontvangt en hij werk maakt voor goede doelen als Greenpeace of het voor goede doelen
laat gebruiken zoals voor campagnes van Vredesactie.103
Napalm
Op het eerste gezicht lijkt het alsof Ronald McDonald en Mickey Mouse een naakt meisje
ontvoeren, maar bij de vergelijking met een oorlogsfoto van de fotograaf Nick Ut uit de Vietnamese
Oorlog krijgt het werk een hele andere bijsmaak.
Napalm – Banksy 104
100http://www.whoisbanksy.com/critics.html
101http://nl.wikipedia.org/wiki/Banksy
102http://http://ezinearticles.com/?The-Art-of-Banksy&id=1071811
103http://en.wikipedia.org/wiki/Banksy
45
De foto is genomen net na het moment dat het Vietnamese plaatsje Trang Bang werd
gebombardeerd door Amerikanen. De schreeuwende en huilende kinderen vluchtten uit hun oude
woonplaats.105 Banksy laat het naakte meisje in het midden van de foto hand in hand gaan met
Mickey Mouse en Ronald McDonald, twee wereldberoemde symbolen van de Verenigde Staten.
Hiermee toont Bansky het militaire, economische en politieke ingrijpen van Amerika in Vietnam
tijdens de Vietnamese oorlog. Hij stelt hiermee het Amerikaanse kapitalisme en democratie aan de
kaak. Mickey Mouse en Ronald McDonald belichamen lieve, aantrekkelijke en aardige wezens, die
hier in schril contrast staan met de schreeuw van het doodsbange meisje.
foto van de Vietnamese Oorlog – Nick Ut 106
Het spraakmakende ligt in twee dingen: 1) Is graffiti kunst? 2) de afbeelding; een schreeuwend
meisje tussen twee onbetwiste symbolen voor vriendelijkheid. Het eerste punt, de vraag of graffiti
kunst is, geldt niet alleen voor dit werk, maar voor al Banksy's graffiti werk. De ene partij ziet
graffiti als vorm van vandalisme terwijl de andere partij graffiti wel degelijk als kunst ziet. Hierbij
is het criterium om te beoordelen of Banksy wel of niet een kunstenaar is, de waarde 'wat is kunst'.
Mensen die graffiti wel als vorm van kunst vinden, zien Banksy wel als kunstenaar, en omgekeerd.
Banksy laat de mensen alleen al om het feit dat hij graffiti maakt, ongeacht wat het werk uitbeeldt,
nadenken over wat kunst is.
Ten tweede is de afbeelding schokkend, omdat twee voorheen onbetwiste voorbeelden van
vriendelijkheid die Amerika belichamen nu gelinkt worden aan het verdriet dat Amerika in Vietnam
heeft veroorzaakt. Dit idee komt geheel niet overeen met de voorstelling die veel mensen van
Mickey Mouse en Ronald McDonald hebben en is daarom schokkend. Voorheen werden zij gezien
als twee grote voorbeelden, maar nu wordt hun reputatie aan de kaak gesteld. Zijn zij wel zo
vriendelijk en goed als voorheen gedacht werd? Met name Ronald McDonald belichaamt als
symbool van McDonalds het kapitalisme, dat in deze afbeelding een negatieve bijsmaak krijgt.
104http://www.originalprints.com/printview.php?
dx=3&page=1&id=17986&sid=1bb710cdffdfdfe8194929c9445cc815
105http://dnbhistoiredesarts.wordpress.com/2012/04/23/banksy-napalm/
106http://jamaispasdutoutrien.wordpress.com/2012/10/15/napalm-2004-5-banksy/
46
§6.2.4 Tinkebell
Katinka Simonse, ook wel Tinkebell genoemd is een Nederlandse kunstenares die vooral bekend is
van het verwerken van dieren in haar werken op een provocatieve manier. Zij is geboren op 10 juni
1979 in Goes en studeerde in 2005 af aan de afdeling design van het Sandberg Instituut in
Amsterdam. Als kunstenares probeert ze politieke en maatschappelijke kwesties aan de kaak te
stellen en vooral mensen te laten nadenken over hun normen en waarden.107 Zo zegt Tinkebell zelf:
“I'm researching frictions in our norms: how we behave, how we live, how we connect with each
other, our position towards animals, the environment, (social)media, refugee issues, politics,
multiculturalism and more.” (“Ik onderzoek tegenstrijdigheden in onze normen: hoe we ons
gedragen, hoe we leven, hoe we met elkaar omgaan, onze positie tegenover dieren, het milieu,
(social)media, vraagstukken over vluchtelingen, politiek, multiculturaliteit en meer.”)108
Tinkebell liet voor de tentoonstelling 'Save the Pets' 95 hamsters tegelijk rondlopen in de
zogenaamde hamsterballen in haar galerie Masters in Amsterdam. Het doel was mensen te laten
nadenken over hoe zij omgaan met hun huisdieren. Tinkebell: “Niemand protesteert over één
hamster in een bal, maar wel als er 95 hamsters zijn, terwijl het principe gelijk blijft.” De
Dierenbescherming nam de hamsters in beslag en De Partij voor de Dieren stelde Kamervragen naar
aanleiding van deze tentoonstelling. Het gevolg van deze actie was dat Tinkebell voor de
politierechter moest komen als verdachte van dierenmishandeling. Ten slotte verklaarde de
rechtbank het ten gelaste gelegde niet bewezen en werd Tinkebell vrijgesproken.109
My dearest cat Pinkeltje
In 2004 maakte Tinkebell een tas van haar kat Pinkeltje. Volgens haar was hij ziek en depressief dus
heeft ze hem gedood en zijn huid gebruikt om een tas van te maken.110 Tijdens een show van
Naturalis zei Tinkebell:“Wat ik zo bizar vind, is dat mensen zich niet kunnen voorstellen dat je iets
met een dier doet op het moment dat je weet welk dier dat was. Dus zodra je weet hoe het heet of
zelfs maar kent van gezicht. Je mag alles met een dier doen, maar niet met je eigen dier. Ze hebben
overal wel opgezette dieren, ook katten, maar zodra het jouw kat is, mag het niet. Je mag het dier
ook niet zelf doden, dat kan alleen maar als je daar een
diploma voor hebt. Terwijl het nog niet zo heel lang
geleden normaal was als je een dier zelf doodde.”111
Pinkeltje – Tinkebell112
107http://looovetinkebell.com/pages/tinkebell
108https://www.facebook.com/pages/LoooveTinkebell/129773400412004?fref=ts
109http://uitspraken.rechtspraak.nl/#ljn/BP1587
110http://looovetinkebell.com/pages/my-dearest-cat-pinkeltje
111http://www.youtube.com/watch?v=54VS_QuhMgw
47
Dearest Tinkebell
De tas Pinkeltje riep reacties op van over de hele wereld. Tinkebell kreeg meer dan 150.000 haatmails en tientallen petities werden tegen haar gehouden. Als reactie hierop bundelde Tinkebell zo'n
800 emails tot het boek 'Dearest Tinkebell'. Enkele voorbeelden van citaten die in het boek staan
zijn: “Je bent een ziek mens en ik hoop dat ooit iemand precies hetzelfde bij jou doet als wat jij met
je katten hebt gedaan! Ze zouden je moeten opsluiten en executeren! Het is onmenselijk en oneervol
wat je met die dieren hebt gedaan. Ik hoop met heel mijn hart dat jij net zo gruwelijk aan je einde
komt als al die katjes waar jij een tas van hebt gemaakt!”113 “You fucken cunt freak! I hope you get
made into a purse! Go to hell freak?!”114
Het feit dat deze tas zoveel boze reacties oproept maakt duidelijk dat het een schokkend kunstwerk
is bij uitstek. De artistieke houding wordt door velen achterwege gelaten, omdat zij moreel
aangesproken worden en een morele houding nemen. De schrijvers van de haat-mails hadden een
duidelijke mening over de moraal 'huisdier', namelijk dat een huisdier een dier is dat niet mag
worden vermoord door mensen en waarvan de huid niet mag worden gebruikt van een tas.
Tinkebell laat het publiek door deze tas nadenken over hoe men met hun huisdieren omgaat en
waarom dieren zoals koeien wel gebruikt mogen worden voor kleding en accessoires, maar
huisdieren niet. De positie van de mens tegenover het dier wordt hier aan de kaak gesteld.
Dearest Tinkebell –
Tinkebell en Coralie Vogelaar115
112http://looovetinkebell.com/assets/images/000/055/890/medium-tas.jpg
113http://www.parool.nl/parool/nl/22/KUNST/article/detail/243832/2009/05/20/Dear-Tinkebell-ikhoop-dat-je-sterft.dhtml
114 http://www.torchgallery.com/tinkebell-/dearest-tinkebel-inside-.html
115http://looovetinkebell.com/assets/images/51115/medium-dearest-tinkebell-cover.jpg
48
§6.2.5 Daan Roosegaarde
Daan Roosegaarde, ofwel Daniël Ferdinand Roosegaarde Bisschop –het tweede deel van zijn
achternaam heeft hij laten vallen, omdat het te elitair zou zijn- werd op 24 juli 1979 geboren in
Nieuwkoop. Na een jeugd veel in de natuur te hebben doorgebracht kreeg Roosegaarde tijdens zijn
middelbare schooltijd aandacht voor kunst.116 Hij studeert cum laude af in Enschede aan de
Acacemie voor de Kunsten en daarna in Rotterdam aan het Berlage Instituut. In 2006 begint hij
Studio Roosegaarde, maar zijn doorbraak komt wanneer hij mag tentoonstellen in het Tate Modern
in London. In 2010 opent hij zelfs een tweede studio in Shaghai.
Daan Roosegaarde is een Nederlandse kunstenaar die studio's heeft in Waddinxveen en Shanghai,
waarin hij met ontwerpers, programmeurs en technici installaties creëert op het snijvlak van
(autonome) vormgeving en technologie, die hij zelf als ‘techno-poëzie’ omschrijft. Zo zegt hij
zelf:"Techno-poëzie is het doen samensmelten van nieuwe technologie en nieuwe dromen tot
plekken waar mensen kunnen relaxen en zich thuis voelen.”
Het doel van Roosegaarde en zijn team van techneuten en chemici is het maken van interactieve
landschappen: objecten die door middel van geavanceerde technologie reageren op menselijke
aanwezigheid. Zo is de Lotus Dome gemaakt van folie dat openvouwt als ertegen geademd wordt
en is Intimacy een jurk die transparanter wordt naarmate de draagster meer opgewonden raakt.117
Een van de nieuwste en meest besproken op dit moment is de zogenaamde Smart Highway:
energiezuinige snelwegen die verlicht worden door glow-in-the-dark-verf en zijn gemaakt van
‘intelligent asfalt’ dat sneeuwkristallen op het wegdek toont zodra het glad wordt. Eind 2013 ligt
dankzij de samenwerking met bouwbedrijf Heijmans ergens in Brabant de eerste kilometer.
Smart Highway – Daan Roosegaarde118
116http://www.nrc.nl/nieuws/2013/09/01/de-wereld-hacken-met-de-technopoezie-van-zomergast-
daan-roosegaarde
117http://www.stedelijk.nl/tentoonstellingen/touch-and-tweet
118http://www.youtube.com/watch?v=xPVkT6FKhv4
49
Roosegaardes werk heeft al meerdere prijzen gewonnen. Tweemaal ontving hij de Dutch Design
Award (2009 en 2012). Daarnaast won hij de Design for Asia Award (2011) en de Charlotte Köhler
Prijs voor beeldende kunst (2012)119. In 2013 ontving hij voor zijn ‘Smart Highway’ de prestigieuze
INDEX Award en de World Technology Award, een belangrijke technologie- en innovatieprijs.
Roosegaarde exposeerde in de Tate Modern en het Victoria and Albert Museum in Londen, het
Nationaal Museum in Tokio en het jaarlijkse STRP Festival te Eindhoven. Die installaties zijn
gebundeld in een overzichtspublicatie die bij NAi Uitgevers (2010) is verschenen.
Interactiviteit en spelen met de natuur, daar richt Roosegaarde zich met zijn kunst op. Hij springt in
op de analoge wereld die digitaal wordt. Bovendien realiseert hij een wisselwerking tussen
toeschouwer en het kunstwerk. Zo beïnvloedt de toeschouwer het kunstwerk door bijvoorbeeld
diens lichaamswarmte, maar beïnvloedt het kunstwerk door deze reactie ook de toeschouwer. Dit is
een regelmatig terugkerend element in Roosegaardes werk. Zelf zegt hij het volgende over zijn
werk: “Ik maak geen statische dingen, dat is wind in een glazen potje. Vergelijk het met de natuur:
je bent je er niet van bewust, maar het werkt én het ziet er fantastisch uit. Omdat het doordacht is.
Daar heeft de natuur een paar miljoen jaar de tijd voor gehad, maar mijn werk moet dat ook doen:
versmelten met het leven. Of het nou kunst is, mode, wegen of gehackte bloemen.”120
Dune
Dune is een interactief duinlandschap bestaande uit honderden LED-lampjes, dat reageert op
beweging en aanraking. Het kunstwerk reageert zo op voorbijlopende mensen of het geluid van een
passerende scooter of auto. Het werk kan zowel binnen als buiten geplaatst worden. Door het
plaatsen van dit kunstwerk buiten op een donkere plek kan het werk de voorbijganger een
aangenaam en veilig gevoel geven. Daarmee beantwoordt het aan het idee van ‘social design’. Met
zijn honderden lichtjes onderzoekt Dune de futuristische relatie tussen natuur en stedelijke ruimte.
Dune is gemaakt van gerecycled kunststof en leds, die door interactieve software worden
aangestuurd. Dune is ontwikkeld voor verschillende, tijdelijke of permanente locaties en in
verschillende omstandigheden. Het werk is permanent geïnstalleerd langs de Maas in Rotterdam en
was eerder onder meer te zien
in het Victoria & Albert
Museum in Londen, het
Stedelijk Museum in
Amsterdam en de 18e
Biënnale van Sydney in
Austrailë.121.
Dune – Daan
Roosegaarde langs de Maas
in Rotterdam122
119http://www.24reclame.nl/24h-full-program/program-next-level-talks/daan-roosegaarde
120http://www.items.nl/2012/5/25/daan-roosegaarde/
121http://www.takeacharcoal.com/dune-interactief-lichtlandschap/
122http://plusmood.com/2009/12/dune-4-2-daan-roosegaarde/
50
Dune – Daan Roosegaarde123
Het spraakmakende is niet het feit dat technologie wordt gebruikt in de kunst. Dit in tegenstelling
tot de video-kunst van Nam June Paik in de 60er jaren van de vorige eeuw. Video was net als
technologie een gebruikt medium van die tijd, maar waar de video-kunst van Paik stootte op veel
weerstand als vorm van kunst, wordt de technologie als middel om kunst te maken, wel
geaccepteerd tegenwoordig. Dit komt onder andere door de verwevenheid van de technologie in het
alledaagse leven. Technologie is inmiddels overal om ons heen en van zulk eminent belang dat het
onmisbaar is geworden.
Het kunstwerk is zo spraakmakend, omdat het onverwacht reageert op de toeschouwer terwijl de
persoon dit niet verwacht. Het publiek van dit kunstwerk loopt bijvoorbeeld langs de Maas in
Rotterdam en ziet vervolgens plotseling het riet oplichten en bewegen wanneer zij het passeren.
Volgens de algemene moraal hoort bij een wandeling langs de Maas geen interactief kunstwerk, dus
door juist het werk buiten een museum te plaatsen zorgt het werk voor opkijkend publiek. Het feit
dat volgens de algemene moraal een kunstwerk niet behoort tot een gewone wandeling zorgt er voor
dat het werk spraakmakend is. Veel mensen beschouwen dit kunstwerk als 'aangenaam' en 'een
leuke afwisseling van de onveranderde alledaagse dingen'. Deze reacties geven bovendien weer dat
spraakmakende kunst niet altijd negatief schokkend is, maar dat een spraakmakend kunstwerk ook
zeker positief kan verrassen.
123http://designblog.rietveldacademie.nl/?p=29351
51
H7. Conclusie
Wat is schokkende kunst en hoe is de reactie van mensen op schokkende kunst door de jaren
heen verandert?
Wat is schokkende kunst?
Kunst schokkend is wanneer het kunstwerk in zo'n hoge mate beroep doet op iemands
individuele moraal dat de artistieke houding wordt verruild voor een morele houding.
Er wordt dan niet meer met een artistieke houding naar het kunstwerk gekeken, maar met een
morele houding. Zodra een kunstwerk met een morele houding wordt beoordeeld worden er
uitspraken gedaan met meningen hoe iets wel of niet hoort te zijn. Deze uitspraken gaan gepaard
met emoties als verontwaardiging. De toeschouwer wordt dus persoonlijk aangesproken als er een
morele houding wordt aangenomen. Op dit punt, wanneer de artistieke houding wordt verruild voor
de morele houding, is sprake van schokkende of spraakmakende kunst, omdat het kunstwerk de
toeschouwer onverwacht hevig emotioneert en het kunstwerk mensen er over doet praten en
discussiëren.
Het aannemen van de morele houding hangt af van de moraal, die in hoge mate cultureel
bepaald wordt.
De samenleving waarin iemand leeft en de godsdienst waarin iemand gelooft stellen een normen en
waarden pakket vast door bepaalde regels en geboden die een individu richtlijnen voor de
individuele moraal geven, bijvoorbeeld de 10 geboden van het christendom en het wetboek van de
Nederlandse staat. Doordat de samenleving aangeeft wat 'goed' of 'slecht' is, wordt er vormgegeven
aan iemands individuele moraal. Doordat de moraal in hoge mate cultureel bepaald is, wordt er per
cultuur anders op een bepaald kunstwerk gereageerd. Een kunstwerk kan in de ene cultuur wel
gewaardeerd worden en tegelijk verafschuwd worden in een andere cultuur.
Hoe is de reactie van mensen op schokkende kunst door de jaren heen verandert?
Het publiek
Ten eerste moet het publiek zelf worden beschouwd. De positie van het publiek ten opzichte van
kunst is namelijk sinds 1863 flink verandert. Zo waren de critici in de tijd van Manet hoofdzakelijk
de rijke elite, de Salon en kunstenaars uit die tijd. Met de komst van pop art verandert dit, omdat
pop art een brug slaat tussen kunst en de grote massa. Kunst wordt toegankelijk voor iedereen en
iedereen heeft er een mening over. Dit betekent dat het publiek wordt vergroot van elite tot de
gehele bevolking. Een logisch gevolg is dat het aantal reacties hierdoor toeneemt. Hierdoor wordt er
meer en meer verschillend gereageerd op kunstwerken, kunstenaars of kunst in het algemeen.
Een tweede verschuiving is het aantal mogelijkheden om te reageren op kunstwerken en kritiek te
geven. In de tijd van Manet was het gebruikelijk om kritiek op een kunstwerk te publiceren in de
krant of een tijdschrift. Alle kritiek kwam van de elite, de Salon of kunstenaars en werd gelezen
door alleen die groep mensen. Door de komst van de massamedia kon er gereageerd worden via de
radio, televisie en later ook het internet. Door deze ontwikkeling was het voor de gehele bevolking
mogelijk de reacties te horen en ook zélf reacties te geven. Vooral nadat Andy Warhol de pop art
52
had geïntroduceerd werd er door veel mensen gebruik gemaakt van deze massamedia om meningen
te geven over kunst. Vandaag de dag wordt hoofdzakelijk gebruik gemaakt van internet om te
reageren op kunstwerken. Dit kan op verschillende sites, fora, social media en een persoonlijk
bericht naar de kunstenaar te sturen via de email. De afstand tussen de kunstenaar en het publiek is
veel kleiner geworden dan vroeger.
Het aantal reacties is dus behoorlijk gestegen doordat ten eerste het publiek toenam van een
beperkte groep naar de gehele bevolking door de brug die Andy Warhol sloeg met zijn
laagdrempelige kunst, ook wel 'low art' genoemd. Ten tweede is het aantal reacties gestegen door de
komst van de massamedia, waardoor iedereen tegenwoordig de mogelijkheid heeft om een eigen
mening te geven over kunst.
Wat door het publiek door de jaren heen spraakmakend werd gevonden
Hetgeen wat spraakmakend werd gevonden is door de jaren heen steeds veranderd. Een overzicht
hiervan is het onderstaande schema.
Tijd
Stroming
Wat werd door het publiek spraakmakend gevonden?
1863
* realisme
* begin
impressionisme
techniek, onderwerp/thema, het niet-toepassen van de
academische regels
20e eeuw tot * Entartete Kunst
1960
* cobra
* abstract
expressionisme
* minimal art
techniek, onderwerp/thema
20e eeuw na * pop art
1960
* concept art
* hyperrealisme
* performance
* videokunst
concept, uitvoering, techniek
Nu
concept, uitvoering
* postmodernisme
Het eerste kunstwerk in 1863 van Manet – Le Déjeurner sur l'Herbe was spraakmakend om de
vernieuwende techniek, het oppervlakkig en ongedetailleerd schilderen en het gebruik van
alledaagse thema’s als onderwerp. Bovendien lapte Manet de academische regels aan zijn laars, wat
de Salon verschrikkelijk tegen de borst stuitte.
Het begin van de de 20e eeuw staat in het teken van het experiment. De Tweede Wereldoorlog was
afgelopen en alle onderdrukte creativiteit mocht nu weer openlijk getoond worden. Zo werden er
steeds nieuwe technieken gebruikt en dit zorgde dan ook voor veel reacties bij het publiek dat nog
nooit eerder iets dergelijks had gezien. Een voorbeeld hiervan is Jackson Pollock met zijn
'drippaintings'. Tot slot borduurde de twintigste eeuw voort op het gebruiken van nieuwe
onderwerpen, zoals cobra waarin fantasie beesten en kalligrafie onderwerpen waren.
Vanaf ongeveer 1960 werden met de pop art die de zeefdruk techniek introduceerde en de
videokunst waarin video als techniek werd gebruikt, vrijwel de laatste technieken op de markt
gebracht. Nu nagenoeg alle techniek en materialen waren uitgevonden hadden de kunstenaars alle
mogelijkheid hun concept zo goed mogelijk tot uitvoering te brengen. Dit zorgde ervoor dat de
53
nadruk vooral kwam te liggen op het concept(idee) en de uitvoering er van. Met name
hyperrealisten richtten zich op de uitvoering, hun doel was het zo 'echt' mogelijk weergeven van de
werkelijkheid.
Conceptuele en performance kunstenaars daarentegen richtten zich vooral op het concept de vraag
'wat is kunst?' Zo was het voor het publiek soms lastig te bepalen wat kunst was en wat niet. Deze
twee stromingen deden meer dan ooit een beroep op de waarde ‘wat is kunst?’. Een grote
meerderheid van het publiek houdt in tegenstelling tot de kunstenaars nog lang het beeld dat kunst
van goede ambacht moet zijn moet zijn om kunst te heten. De jongere generatie weet beter met deze
nieuwe vooral conceptuele kunst om te gaan en staat bovendien met een bredere blik tegenover de
nieuwe vormen van kunst zoals de videokunst.
In de hedendaagse kunst, die veelal wordt beschreven met de term postmodernisme, roepen
kunstenaars juist op tot nadenken door middel van spraakmakende kunst. Het doel is mensen
bewust te laten worden van hun individuele moraal en waarom zij dingen zien zoals ze die zien. Het
concept en de uitvoering staan centraal omdat dit de middelen zijn om het publiek te laten
nadenken. Vooral de actualiteiten en politieke en maatschappelijke kwesties zijn onderwerp van de
hedendaagse kunstenaars. Het onbetwistbare wordt aan de kaak gesteld, zoals Banksy dat doet met
Mickey Mouse en Ronald McDonald en zoals Ai Weiwei de Chinese overheid aan de kaak stelt.
De manier om het publiek te laten schokken
Een andere opmerkelijkheid is de manier waarop hedendaagse kunstenaars het publiek laten
schokken. De een heeft een subtiele aanpak, zoals Ai Weiwei met zijn zonnebloempitten, terwijl de
ander er geen doekjes om windt, bijvoorbeeld Tinkebell met haar ‘Pinkeltje-tas’ of Banksy met zijn
‘Napalm’. Beide manieren hebben resultaat, al krijgt de ietwat subtielere manier vaak minder
kritiek dan de directe aanpak, omdat de directe aanpak zorgt voor directe emoties en reacties, al dan
wel of niet positief.
Een veel toegepaste methode om iets spraakmakend te maken is door een bepaald voorwerp
volledig uit zijn context te halen en dan presenteren als een kunstvoorwerp. Zo zou Damien Hirsts
'For the Love of God' niet misstaan in een juwelierszaak en 'The Impossibility of Death in the Mind
of Someone Living' zou perfect passen in een dierkundig museum, maar juist doordat het wordt
gepresenteerd als kunst, is het spraakmakend. Dit ligt aan het woordje 'kunst'. Het als kunst
gepresenteerde object is bekend en hoort (volgens onze moraal) in die context waar het uit komt,
maar als het gepresenteerd wordt als kunst, terwijl de toeschouwer er nooit over heeft nagedacht om
het voorwerp te zien als kunst, roept het vele reacties op. Het object komt dan niet overeen met de
waarde 'wat is kunst'.
Algemene regel voor schokkende kunst
Hét resultaat van dit werkstuk is toch wel het vormen van een algemene regel voor schokkende
kunst.
Kunst is schokkend wanneer het kunstwerk in zo'n hoge mate beroep doet op
iemands moraal dat de artistieke houding wordt verruild voor een morele houding.
Het aannemen van de morele houding hangt af van de individuele moraal die in hoge
mate cultureel bepaald wordt.
54
Bijlage
De letterlijke tekst van het filmpje Postmodernisme – Minder regels meer lucht NTR: Schooltv124
“In de jaren ’60 van de vorige eeuw worden oude waarden overboord gegooid. Met name jongeren
wantrouwen de gevestigde orde als religie, politiek, wetenschap en kunst. Ook in het
Postmodernisme van de jaren ’80 is dit terug te vinden. In de Postmoderne kunst zien we de
ontkenning van de autonomie van de kunst, de vervaging van de grens tussen kunst en het dagelijks
leven en de nadruk op stilistische onzuiverheid waarin bewuste vermenging van historische stijlen
wordt beoogd. Zowel in de architectuur, maar ook in de kunst zie je eigenlijk een soort
vluchtigheid, een soort oppervlakkigheid optreden. Vooral de Postmodernisten zijn er helemaal niet
wars van, hèt Modernisme was heel streng, heel serieus, bijna dictatoriaal kun je zeggen. En dat is
iets waar die Postmodernisten zich tegen keren, die zeggen: “ja, wij willen daar lucht in brengen, er
moet humor komen en het mag best even wat vluchtiger, je hoeft niet de hele boodschap mee te
krijgen”. Dus er kwam heel veel kleur, er kwam humor, er kwamen symbolen, er kwamen
figuratieve elementen. Er zijn bijvoorbeeld heel vaak verwijzingen, figuratieve verwijzingen, nou
ja, symbolen zeg maar, symboolgebruik is een belangrijk element. De vermenging van stijlen. De
ontwerper Alexandro Mendini, ook de architect van het museum, heeft op een gegeven moment aan
10 architecten gevraagd om een koffie en theeservies te ontwerpen. Dit is een servies van Charles
Janks, een hele bekende Postmoderne architect. Wat je ziet zijn van die klassieke Griekse zuilen. De
Dorische, de Korinthische, de Ionische. Janks heeft ze alleen door elkaar gebruikt, dat kwam in
Griekenland op dat moment nooit voor. Janks’ verhaal daarbij is eigenlijk dat het hem gaat om het
speels gebruikmaken van elementen uit het verleden. Deze is van Stanley Tigerman en Stanley
Tigerman, verwijst heel erg naar figuratieve dingen, dus dat is op zich zijn het simpele vormen. Het
zijn cilinders, het is een bolletje. Maar hij heeft er allerlei figuratieve elementen aan toegevoegd
zoals vlechtjes, een paardenstaart, hier zijn oren, dat is het suikerpotje, die kan horen. Aan de
buitenkant van het museum kun je zien wat er aan de binnenkant zit, bijvoorbeeld hebben we een
paviljoen van Philips Star, dat is een ronde koektrommel. Aan de buitenkant zie je een soort reliëf
van vazen. Binnenin dat paviljoen hebben wij onze porseleincollectie. Dus ja, dat is zeg maar staat
daar symbool voor. En bovendien, dat ronde paviljoen staat voor de pottenbakkersschijf. Nou, dit
gebouw in zichzelf is een absoluut voorbeeld van “less is a bore”, nou, wat betekent dat nou? Dat is
dus: je hebt het hele beroemde adagium of zeg maar de slogan van Mies van de Rohe, een hele
beroemde modernistische architect, en die zegt: “less is more”, dus “minder is eigenlijk meer”, dat
is het beste, dat is het mooist. “Maar”, zegt Robert Ventury dan, dat is een Amerikaanse architect,
“nee, dat is niet zo, dat is hartstikke saai”. Dus die zegt: “less is a bore”, “dus wat doen we?”, “we
gooien alles los” en dan nou ja, alles wordt uit de kast getrokken in het Postmodernisme. Het is
eigenlijk een soort overdrijving, het is allemaal niet nodig, het is teveel zeg maar, het is een soort
overdaad aan je zou bijna kunnen zeggen nutteloze architectuur. Het is architectuur om de
architectuur. In de huidige Postmoderne samenleving zijn de mediacultuur en de informatisering
kenmerkend. Niet het bezit van de productiemiddelen, maar de toegang tot informatie is belangrijk.
Door de massamedia ontstaat een veelheid aan wereldbeelden waardoor niet langer één realiteit te
onderscheiden valt. De Franse filosoof Beaudrillard spreekt over het verschijnsel “Siminacrum”,
een schijnwerkelijkheid. De beelden hebben misschien wel de plaats van de echte werkelijkheid
ingenomen. Zo is Disneyland volgens Boudriar een goed voorbeeld van de nabootsing van de
Amerikaanse waarden. Doordat deze wereldbeelden zo toegankelijk zijn is een Retrotrend
makkelijk te realiseren. Je kunt immers eindeloos putten uit internet ter inspiratie. Ook kunstenaars
laten zich in hun werk inspireren door decennia van de vorige eeuw. En musea richten thematische
exposities in voor dit onderwerp.”
124http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20121203_postmodernisme01
55
Bronnenlijst
http://igitur-archive.library.uu.nl/student-theses/2010-0330-200228/SCRIPTIEpdf.pdf
http://woorden.org
http://www.youtube.com/watch?v=aADlt8jfcow
http://oud.digischool.nl/ckv2/romantiek/manet_-_le_dejeuner_sur_lherbe.jpg
http://en.wikipedia.org/wiki/Chiaroscuro
http://www.artsalonholland.nl/meesterwerken/le-dejeuner-sur-l-herbe-edouard-manet
http://smarthistory.khanacademy.org/edouard-manet-le-dejeuner-sur-lherbe.html
https://humanism.org.uk/humanism/the-humanist-tradition/20th-century-humanism/sigmund-freud/
Aantekeningen gegeven in de lessen beeldende vorming door Mevr. J. Heijmans
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2844/Archief/archief/article/detail/1065063/2010/11/26/Hetsprookje-van-de-vrije-kunst.dhtml
Boek: Masterpieces of Western Art, edited bij Ingo F. Walther. Taschen Köln 2005
Boek: De Tweede Helft - beeldende kunst na 1945 door Ad de Visser. SUN Nijmegen 2008
http://www.pooter.net/intermedia/readings/06.html
http://www.loc.gov/teachers/classroommaterials/lessons/american-dream/students/thedream.html
http://www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl/cms_data/massakern.pdf
De Bespiegeling – culturele en kunstzinnige voming 2 voor het vwo, EPN Houten 2001
http://nl.wikipedia.org/wiki/Entartete_Kunst
http://kunst-en-cultuur.infonu.nl/kunst/19241-entartete-kunst.html
http://historiek.net/tag/entartete-kunst/
http://sz-magazin.sueddeutsche.de/texte/anzeigen/28097
http://www.friendsofart.net/en/art/george-grosz/the-agitator
http://kunststromingcobra.weebly.com/informatie.html
http://nl.wikipedia.org/wiki/Cobra_(kunst) http://www.cobra-museum.nl/nl/cobra.html
http://www.artsalonholland.nl/grote-meesters-kunstgeschiedenis/karel-appel-moderne-kunst
http://collectie.boijmans.nl/nl/onderwijs/primitivisme/
http://kunstonderwijs.eu/BOVENBOUW/Kunst%20algemeen/kunstgeschiedenis/massa/cobra.htm
http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/abstract%20expressionisme.htm
http://imiwhowhat.blogspot.nl/2011_11_01_archive.html
http://www.jackson-pollock.org/one-number31.jsp
http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/archief/article/detail/2721936/1999/03/31/Geen-celstrafvoor-vernieler-van-schilderij-Barnett-Newman.dhtml
http://talmana.nl/website/kunst/VernielzuchtUitlegPagina/NewmannCathedraVernielt.gif
http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Minimal%20art.htm
http://christinaissa.com/wp-content/uploads/2012/07/74.15.jpeg
http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/pop%20art.htm
https://encrypted-tbn1.gstatic.com/images?
q=tbn:ANd9GcR47s2YZ9utaql5OxlOHNrrerW9vF1ZKKApzEZ39MK5FBAsRowhttp://uk.phaidon.com/agenda/art/articles/2013/february/22/the-fascinating-story-behind-andywarhols-soup-cans/ http://www.lettersofnote.com/2010/07/i-hear-you-like-tomato-soup.html
http://www.christies.com/lotfinderimages/d53716/d5371697l.jpg
http://nl.wikipedia.org/wiki/Andy_Warhol http://www.christies.com/features/2010-october-andywarhol-campbells-soup-can-tomato-1022-1.aspx
http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Conceptual%20art.htm
http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Conceptual%20art.htm
http://www.boijmans.nl/images/events/slides/560/LS_08-03-11-Wim_T._Schippers-05.jpg
http://nl.wikipedia.org/wiki/Pindakaasvloer http://www.cultuurbewust.nl/kunst-21275-depindakaasvloer-van-wim-t-schippers-onzinnig-maar-de-moeite-waard/
56
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2676/Cultuur/archief/article/detail/486912/1997/03/14/Pindakaasvlo
er-Wim-T-verrijkt-met-hagelslag.dhtml
http://dewerelddraaitdoor.vara.nl/media/68992
http://en.wikipedia.org/wiki/Performance_art
http://smarthistory.khanacademy.org/performance-art-an-introduction.html
http://www.itsliquid.com/wp-content/uploads/events/0042.jpg
http://marinafilm.com/
http://flyingpistachios.com/wp-content/uploads/2013/02/abramovic-art-2010-001-artistispresent_01.jpg
http://www.kunstkennis.nl/kunstgeschiedenis/moderne%20kunst/Hyperrealisme.htm
http://www.escapeintolife.com/wp-content/uploads/2010/04/richard_estes_66781-1.jpg
http://4.bp.blogspot.com/_ZIAMZYpH85g/TPtgeO0WGEI/AAAAAAAADYg/t9MxuJ59n8/s1600/smIMG_6915.jpg
http://www.theguardian.com/artanddesign/2006/aug/12/art.edinburgh2006
http://nimk.nl/nl/wat-is-mediakunst
http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2664/Nieuws/archief/article/detail/784701/2006/01/31/In-gevechtmet-de-nieuwe-media.dhtml
http://farm6.staticflickr.com/5062/5683564038_0479a12598_b.jpg
http://www.mediacultuur.net/bronnen/tv-buddha http://www.stedelijk.nl/kunstwerk/1545-tv-buddha
http://www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl/cms_data/massakern.pdf
http://www.kabk.nl/docu/postmodernisme_1.pdf
http://www.expertisecentrum-kunsttheorie.nl/cms_data/massakern.pdf
http://www.schooltv.nl/beeldbank/clip/20121203_postmodernisme01
http://nl.wikipedia.org/wiki/Damien_Hirst
http://www.tate.org.uk/art/artworks/hirst-mother-and-child-divided-t12751
http://www.telegraph.co.uk/culture/art/art-news/9086620/Damien-Hirst-to-build-500-ecohomes.html
http://en.wikipedia.org/wiki/Damien_Hirst#cite_note-guardian-13
http://www.damienhirst.com/for-the-love-of-god#_ftnref2
http://en.wikipedia.org/wiki/For_the_Love_of_God
http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/1187525/2008/09/12/Diamantenschedel-isreligieuze-kunst.dhtml
http://www.lawsonmenzies.com.au/auctions?rm=view&id=3099
http://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/1187525/2008/09/12/Diamantenschedel-isreligieuze-kunst.dhtml
http://nl.wikipedia.org/wiki/Ai_Weiwei
http://aiweiwei.com/
http://www.globalpost.com/dispatch/china-and-its-neighbors/090623/meet-the-man-who-wantsshut-down-the-internet-china?page=0,0
http://www.bloomberg.com/apps/news?
http://en.wikipedia.org/wiki/Ai_Weiwei
http://mektres.com/2013/05/14/ai-weiwei-resistencia-y-tradicion/
http://adobeairstream.com/art/art-review-ai-weiwei-dropping-the-urn/
http://static.guim.co.uk/sys-images/Observer/Columnist/Columnists/2010/10/13/1286970394502/aiweiwei-006.jpg
http://www.youtube.com/watch?v=td3_EKX1Igo
http://www.collectortribune.com/wp-content/uploads/2012/03/hi-ai-weiwei-cp-105182677-8col.jpg
http://4.bp.blogspot.com/_7tccCdrOot0/TLe_pSe1RSI/AAAAAAAAGtQ/3D66thz9kVw/s400/1mzd041.jpg
http://stukroodvlees.nl/communicatie/waarom-censureert-de-chinese-overheid-social-media/
57
http://gking.harvard.edu/files/gking/files/censored.pdf
http://www.hirshhorn.si.edu/collection/home/#collection=pbs-newshour-art-china-and-censorshipaccording-to-ai-weiwei
http://www.whoisbanksy.com/critics.html
http://nl.wikipedia.org/wiki/Banksy
http://http://ezinearticles.com/?The-Art-of-Banksy&id=1071811
http://en.wikipedia.org/wiki/Banksy
http://www.originalprints.com/printview.php?
dx=3&page=1&id=17986&sid=1bb710cdffdfdfe8194929c9445cc815
http://dnbhistoiredesarts.wordpress.com/2012/04/23/banksy-napalm/
http://jamaispasdutoutrien.wordpress.com/2012/10/15/napalm-2004-5-banksy/
http://looovetinkebell.com/pages/tinkebell
https://www.facebook.com/pages/LoooveTinkebell/129773400412004?fref=ts
http://uitspraken.rechtspraak.nl/#ljn/BP1587
http://looovetinkebell.com/pages/my-dearest-cat-pinkeltje
http://www.youtube.com/watch?v=54VS_QuhMgw
http://looovetinkebell.com/assets/images/000/055/890/medium-tas.jpg
http://www.parool.nl/parool/nl/22/KUNST/article/detail/243832/2009/05/20/Dear-Tinkebell-ikhoop-dat-je-sterft.dhtml
http://dewerelddraaitdoor.vara.nl/media/69096
http://www.torchgallery.com/tinkebell-/dearest-tinkebel-inside-.html
http://looovetinkebell.com/assets/images/51115/medium-dearest-tinkebell-cover.jpg
http://www.theguardian.com/artanddesign/2003/apr/20/thesaatchigallery.art6
http://www.damienhirst.com/the-physical-impossibility-of
http://www.nrc.nl/nieuws/2013/09/01/de-wereld-hacken-met-de-technopoezie-van-zomergast-daanroosegaarde
http://www.stedelijk.nl/tentoonstellingen/touch-and-tweet
http://www.youtube.com/watch?v=xPVkT6FKhv4
http://www.24reclame.nl/24h-full-program/program-next-level-talks/daan-roosegaarde
http://www.items.nl/2012/5/25/daan-roosegaarde/
http://www.takeacharcoal.com/dune-interactief-lichtlandschap/
http://plusmood.com/2009/12/dune-4-2-daan-roosegaarde/
http://designblog.rietveldacademie.nl/?p=29351
Litteratuurlijst
Boek1: Masterpieces of Western Art, edited bij Ingo F. Walther. Taschen Köln 2005
Boek2: De Tweede Helft - beeldende kunst na 1945 door Ad de Visser. SUN Nijmegen 2008
Boek 3: De Bespiegeling – culturele en kunstzinnige voming 2 voor het vwo, EPN Houten 2001
58
Logboek
Datum
Tijd
Waar
Wat gedaan
13-03-'13
100 min
School
Pws-infomarkt
04-04-'13
20 min
Thuis
Onderwerpen opzoeken en rondkijken op internet
02-05-'13
1 uur
Thuis
Bezig met 'Chinese kunstenaars en het Chinese regime'
14-05-'13
2 uur
Thuis
Informatie opgezocht over Yue Minjin en Xiao Xiaoping
en er een verslag van gemaakt
16-05-'13
30 min
School
Informatie opgezocht over Zhao Zhao en er een verslag
van gemaakt
20-05-'13
1 uur
Thuis
Documentaire over Ai Weiwei gezien
04-06- '13
2 uur
Thuis
Informatie opgezocht over Ai Weiwei en er een verslag
van gemaakt
23-06-'13
30 min
School
Informatie over overheidsingrijpen van de Chinese
overheid als reactie op de kunstwerken
25-06-'13
1 uur
Thuis
Afronding van het werkstuk 'Chinese kunstenaars en de
Chinese overheid'
18-07-'13
2,5 uur
Thuis
Op het internet gezocht naar onderwerpen en daaraan
gerelateerde onderwerpen en boeken over deze
onderwerpen
27-07-'13
1 uur
School
Pws gesprek met begeleidster
10-08-'13
1,5 uur
Thuis
Film/documentaire over postmodernistisch kunstenaar
Keith Haring gezien
06-09-'13
3 uur
Thuis
Onderzoeken wat postmodernisme inhoudt en de meest
interessante/bruikbare kunstenaars van het
postmodernisme zoeken en noteren
12-09-'13
1 uur
Thuis
Onderzoeken wat postmodernisme inhoudt
14-09-'13
2 uur
Thuis
Een overzicht gemaakt van ontwikkelingen in het begin
van de 20e eeuw aan de hand van het bv boek
15-09-'13
2 uur
Thuis
Een overzicht gemaakt van ontwikkelingen aan het eind
van de 20e eeuw aan de hand van het bv boek
16-09-'13
1 uur
Thuis
Informatie over ontwikkelingen in de 20e eeuw op
internet opgezocht
17-09-'13
1,5 uur
Thuis
De restanten informatie uit links gehaald en in een
bestand gezet
18-09-'13
1 uur
Thuis
Aantekeningen/samenvatting gemaakt aan de hand van
het boek Masterpieces of Western Art
22-09-'13
1 uur
Thuis
Aantekeningen/samenvatting gemaakt aan de hand van
het boek Masterpieces of Western Art
23-09-'13
1 uur
Thuis
Aantekeningen/samenvatting gemaakt aan de hand van
het boek Masterpieces of Western Art
59
24-09-'13
1,5 uur
Thuis
Aantekeningen/samenvatting gemaakt aan de hand van
het boek Masterpieces of Western Art
25-09-'13
2 uur
Thuis
Aantekeningen en informatie over Freud uitgewerkt en
informatie over de invloed van de tweede wereldoorlog
op de kunst opgezocht
02-10-'13
1 uur
Thuis
Stuk over opkomst Amerika en Tweede Wereldoorlog
uitgewerkt
05-10-'13
2 uur
Thuis
Massamedia en massacultuur
06-10-'13
2 uur
Thuis
Abstract expressionisme en pop art: informatie
opgezocht en uitgewerkt
07-10-'13
2 uur
Thuis
Informatie opgezocht en uitgewerkt van conceptuele
kunst en het minimalisme
08-10-'13
2uur
Thuis
Informatie opgezocht en uitgewerkt van hyperrealisme
en performance
12-10-'13
1uur
Thuis
Informatie opgezocht en uitgewerkt van performance
15-10-'13
1 uur
Thuis
Informatie opgezocht en uitgewerkt van videokunst
16-10-'13
30 min
Thuis
Documentaires over het postmodernisme opzoeken
17-10-'13
1 uur
Thuis
Filmpjes over het postmodernisme gezien
19-10-'13
2 uur
Thuis
Documentaire over kunstenaar Anish Kapoor gezien
20-10-'13
30 min
Thuis
Filmpjes over hedendaagse kunst gezien
27-10-'13
1 uur
Thuis
Documentaire over Jeff Koons gezien
07-11-'13
2 uur
Thuis
Schokkende kunstwerken opgezocht en youtube filmpjes
gezien over spraakmakende hedendaagse kunstenaars
08-11-'13
1uur
Thuis
Documentaire over Damien Hirst gezien
11-11-'13
45 min
School
Spraakmakende kunstenaars opgezocht
11-11'13
45 min
Thuis
Artikel van de New York Times over 'schocking art'
gelezen
12-11-'13
2,5 uur
Thuis
Dierenleed in de kunst opgezocht
14-11-'13
30 min
School
Interview met Wim Devoye gezien en aantekeningen
gemaakt
18-11-'13
1,5 uur
Thuis
Scriptie gelezen en essentie er uit gehaald
19-11-'13
2 uur
Thuis
Wanneer is kunst spraakmakend? geschreven
20-11-'13
30 min
Thuis
Info over Le déjeuner sur l'herbe opgezocht
22-11-'13
1,5 uur
Thuis
Stuk geschreven over Le déjeuner sur l'herbe
23-11-'13
5 uur
Thuis
Herschrijven van de tekst en aanvullen met een alinea
over spraakmakende kunst voorbeelden
24-11-'13
5 uur
Thuis
Verder met herschrijven en voorbeelden geven van
spraakmakende kunst in de betreffende stroming + een
stuk over de hedendaagse kunst
60
27-11-'13
2 uur
Thuis
Citaten van het interview met Sue-an van der Zijpp uit
het filmpje gehaald en voorbeelden van spraakmakende
kunst voor het minimalisme, de videokunst en de
conceptuele kunst
28-11-'13
3 uur
Thuis
Voorbeeld spraakmakende kunst voor pop art geschreven
en stuk over entartete kunst gemaakt
29-11-'13
2,5 uur
Thuis
Informatie over Cobra opgezocht en een stuk geschreven
30-11-'13
3,5 uur
Thuis
Informatie over Damien Hirst opgezocht en een stuk
over geschreven
30-11-'13
3 uur
Thuis
Informatie over Ai Weiwei opgezocht en een stuk over
geschreven
01-12-'13
6 uur
Thuis
Het stuk van Ai Weiwei verder geschreven, informatie
opgezocht over Banksy en Tinkebell en over beide een
stuk geschreven
02-12-'13
5,5 uur
Thuis
Lay-out geheel bewerkt en voetnoten erbij gezet,
bronnenlijst gemaakt, voorwoord en inleiding
geschreven
03-12-'13
1 uur
School
Conclusie gemaakt
05-12-'13
1,5 uur
Thuis
Pagina nummers erbij gezet, litteratuur lijst gemaakt,
alles gecontroleerd en de proefversie geprint
28-12-'13
4,5 uur
Thuis
Opzet van onderzoek uitgewerkt en een stuk geschreven
over het tweede kunstwerk van Damien Hirst en de
voorpagina gemaakt
29-12-'13
2,5 uur
Thuis
Voorwoord en inleiding geheel herschreven
04-01-'14
5 uur
Thuis
Alles herschreven en de conclusie opnieuw gemaakt
05-01-'14
1,5 uur
Thuis
Conclusie geschreven
26-01-'14
5 uur
Thuis
Pws verbetert aan de hand van de op- en aanmerkingen
op de proefversie
27-01-'14
1,5 uur
School
Informatie over Daan Roosegaarde en zijn kunstwerken
opgezocht
27-01-'14
1 uur
Thuis
Een stuk geschreven over Daan Roosegaarde en de
algemene regel uitgelicht
28-01-'14
2 uur
School
Poster gemaakt, pws geprint en ingebonden
Totaal:
122 uur
61