- Het oudste dochter effect

Commentaren

Transcriptie

- Het oudste dochter effect
Werk van betekenis
e
Lisett
‘Op mijn studentenkamer lees ik in het blad Elegance een stukje
over drie jonge vrouwen in Amsterdam. Ze hebben allemaal een
eigen bedrijf. Mijn hart springt op. Dat wil ik ook! Maar ik denk
er meteen achteraan dat dit voor mij waarschijnlijk niet is weggelegd.
Ik zit nog op het spoor dat ik wel zal trouwen en kinderen zal krijgen
en dan ‘iets leuks’ ernaast zal doen. Ik vind het geen bijster aanlokkelijk
vooruitzicht maar ik weet niet goed hoe ik eraan ontsnappen kan.
Acht jaar later zit ik op een ruime verdieping aan de Keizersgracht in
Amsterdam. Ik heb het bedrijf van een van de drie vrouwen uit het artikel overgenomen. Wies trekt als freelancer bij ons in en zo beginnen
we aan wat een lang leven van gezamenlijke projecten zal worden.
Het pr-kantoor voor mode dat ik kocht vorm ik om tot een bureau
voor interne communicatie. Met z’n vijven schrijven we voor bladen
als Modenieuws, Résidence en Quote maar het zwaartepunt ligt bij
het bedrijfsleven dat begint te beseffen dat medewerkers belangrijke
mensen zijn die meer voor je kunnen betekenen als je ze op de hoogte
houdt. Internet bestond nog niet, een computer nam een hele kamer
in beslag, niemand die kon vermoeden dat we een paar decennia later
allemaal zo’n ding op zak zouden hebben. Directeuren dicteerden hun
132
WERK VAN BETEKENIS
brieven aan hun secretaresses. Mensen van boven de 35 dachten dat
de computer aan hen voorbij zou gaan. Het zou hun tijd wel duren...
Met korte rokjes en slimme koppies komen we vaak hoog bij bedrijven
binnen. Als de ABN Bank een videojournaal uit wil brengen, bellen ze
ons. Ik wil het niet doen. Ik denk in woorden, niet in beelden. Maar
zij houden aan en zo presenteer ik maandelijks in een donkere vergaderkamer de ruwe versie aan de acht mannen die hun zegen moeten
geven voordat de tapes in zevenhonderdvoud gekopieerd naar de kantoren gaan. Wanneer Akzo en Nobel fuseren, maken wij de krant die
op de dag van de aankondiging in acht talen aan medewerkers wereldwijd wordt uitgedeeld. De grote bureaus in Amsterdam staan voor een
raadsel: waarom gaan die enorme ondernemingen in hemelsnaam met
ons nietige bureautje in zee?
Toen dacht ik: omdat ze mij en ons vertrouwen. Omdat ze bij ons kunnen toegeven dat niemand weet hoe je een automatiseringsproject of
een fusie goed moet communiceren. Omdat wij ze geen plannen voorschotelen maar samen met hen zoeken hoe we de boodschap van de
heren aan de top kunnen vertalen in woorden die medewerkers in de
hele organisatie zo raken dat ze niet in de weerstand gaan. Nu denk ik:
omdat wij oudste dochters waren. Ik zocht ze er niet op uit, maar achteraf bezien blijkt dat ik de ene na de andere oudste dochter aannam.
Het succes van mijn bedrijf dreef op onze oudste-dochtervaardigheid
om het beleid van de ouders uit te dragen naar de andere kinderen.
Vertalen wat de ouders bedoelen – dat hadden we ons hele leven al
gedaan.’
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
133
Wat wil ik eigenlijk?
Zelfs Neelie Kroes, die al jong een sterke eigen wil had, deed wat haar
vader graag wilde. Geraakt door het levenswerk van Albert Schweitzer droomde zij ervan medicijnen te gaan studeren maar eind jaren
vijftig kon dat nog niet in hun woonplaats Rotterdam. Haar vader
voelde er niets voor om zijn oudste dochter elders op kamers te laten
gaan, dus werd het zijn idee: economie studeren en gewoon thuis
blijven wonen. Barstend van ambitie stortte de ondernemersdochter zich op de studie en de gezelligheid. Ook gestudeerde vrouwen
werden destijds over het algemeen nog huisvrouw maar Neelie en
haar zes vrouwelijke jaargenoten zongen in hun jaarlied: ‘Wie weet
worden we van veel belang.Voor d’economie van Nederland. Minister of burgemeester. Of misschien ook wel schooljuffrouw.’ Neelie
Kroes die binnen de kortste keren voorzitter van de studentenvereniging was, werd een van de hoogste vrouwen van Europa. Samen met
oudste dochters Angela Merkel en Christine Lagarde maakte ze tot
voor kort deel uit van de kleine groep vrouwen met visie die hebben
weten door te dringen tot het centrum van de macht. Ze heeft baat
gehad bij de keus van haar vader. Dat komt wel vaker voor natuurlijk.
Dan heb je geluk.
‘Ik kan nooit op safe spelen; zodra ik iets heb bereikt, stel ik mezelf
weer een hoger doel. Zo ben ik gekomen waar ik ben.’
Beyoncé Knowles
134
WERK VAN BETEKENIS
Veel van ons zijn laatbloeiers. Eerst volgen we het gebaande pad.
We doen wat van ons wordt verwacht en als iedereen gelukkig is, verzorgd en op eigen benen, dan komen we aan onszelf toe. Dan vinden
we ruimte voor impulsen die altijd al in ons sluimerden. Zoals Herma
van der Weide die onlangs debuteerde met haar rakende novelle Fiane. ‘Echt een oudste dochter ding, hè,’ zegt ze, ‘om op je vijfenzestigste te debuteren.’ Zo is het. Oudste dochters die van jongs af proberen
om het hun ouders naar de zin te maken, hebben in de regel meer
tijd nodig om hun eigen pad te volgen dan anderen. Ze zijn dermate
gewend om zich te identificeren met de waarden en levenswijze van
hun ouders dat ze veelal niet goed weten wat ze zelf willen. Met hun
grote gevoel van verantwoordelijk voor het geluk van iedereen vergeten ze wel eens zich af te vragen wie ze zelf eigenlijk zijn.
Als ze over hun beroep denken, komen andere mensen eerst. Ze
willen hun ouders niet teleurstellen. Ze voelen zich geroepen om nog
altijd het goede voorbeeld te zijn. ‘Het is een vicieuze cirkel,’ schreef
Wil Aalbers-Kokke (69) in een reflectie op de Oudste Dochter Dag.
‘De ogen zijn vol verwachting op jou gericht, van hieruit bouw je
je sterke wil om alles goed te doen, te voldoen aan verwachtingen.
Zonder dat er ooit over is gesproken. Het was geen onderwerp, puur
gevoel en emoties.’ Zij was een van velen die een lange omweg hadden moeten maken voordat ze ook gingen geloven dat ze zelf iets
waard waren. Niet alleen als dochter of oudste zus, en later als vrouw
of moeder, maar als de mens die ze is.
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
135
Vaders wil
Je kunt je voorstellen dat de gehoorzaamheid die oudste dochters
aan de dag leggen als het om hun toekomst gaat iets te maken heeft
met de tijd waarin ze werden geboren. Ouders hadden vroeger nu
eenmaal meer overwicht, kinderen waren gezeglijker en het leven
leek voorspelbaar. Op de Oudste Dochter Dag waren er wel meer
vrouwen van middelbare leeftijd voor wie de omweg die ze hadden
moeten maken, duidelijk een onderwerp van gesprek was. Tegelijkertijd zien wij dat oudste dochters van nu zich vaak ook niet helemaal
vrij voelen om de wil van hun ouders – lees: hun vader – te trotseren.
Vooral vaders voelen het in de regel als hun taak ervoor te zorgen dat hun oogappel op eigen benen kan staan. Daar zitten ze over
te denken en dan is het veel vaders eigen om met een praktische
oplossing te komen. Daarbij hebben ze nogal eens de neiging om
meer naar de maatschappij te kijken dan naar hun dochter zelf. Ze
proberen in te schatten waar behoefte aan is en komen zo met suggesties voor praktische studierichtingen en vakken waar je later goed
je brood in kunt verdienen. De oudste dochter heeft zelf soms ook
weinig beeld van wat een studie inhoudt en wat je daar later dan wel
of niet mee kunt. Ze heeft niemand boven zich bij wie ze kan kijken
hoe het gaat. Meer dan eens laat ze het advies van haar vader – vooral
wanneer ze hem nog volop adoreert – zwaar wegen. Ergens voelt ze
wel dat ze zelf misschien iets anders wil maar vanaf het moment dat
hij zijn voorkeur heeft uitgesproken, kan ze zich nauwelijks meer
herinneren wat ze zelf ook alweer had bedacht. Soms schaamt ze
zich ook een beetje voor wat ze zit te dromen. Althans, ze durft niet
helemaal hardop te zeggen wat ze wil. Ze kan het ook niet echt in
136
WERK VAN BETEKENIS
woorden vangen. Stel dat niemand begrijpt wat ze bedoelt. Of dat
het onrealistisch wordt gevonden en ze wordt uitgelachen. Ze gaat
het risico niet lopen, slikt haar eigen ideeën in en gaat doen wat verstandig lijkt.
Tijdens de Oudste Dochter Dag bleek de keus voor opleiding
en werk voor vrouwen, jong en oud, een thema. Een oudste dochter
van zestig had couturier willen worden maar haar vader zag daar niets
in; ze studeerde medicijnen en werd een toegewijde arts. Of dokter,
zoals ze zelf liever zegt. Eentje van dertig studeerde economie om
haar vader te plezieren en probeert nu alsnog iets op te bouwen in de
modebranche. Het bloed kruipt waar het niet gaan kan. En we komen
er wel, al is het voor veel van ons met een omweg.
Niet zo origineel
Valt er iets te zeggen over het soort werk dat oudste dochters op het
lijf is geschreven? Wanneer we de onderzoeken geloven komen we
als oudste dochters goed beslagen ten ijs. Langer dan alle andere kinderen willen wij doorleren en we zijn ook slimmer dan de rest. Het
effect van onze geboortepositie is dat we ons al jong tot verantwoordelijke leiders ontwikkelen die serieus doen wat er van ons wordt
gevraagd. Ook doen we van jongs af aan veel als eerste en in die zin
zijn we altijd pioniers. Tegelijkertijd hebben we de neiging achterom
te kijken om te zien of de ouders het wel goed vinden en of de rest
wel volgt.We zijn vernieuwers vanuit het bestaande.Wat er is kunnen
wij beter maken, veel beter soms.We zijn er goed in om een volgende
stap te zetten op basis van wat er al is. Maar zoek je iemand die met
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
137
een heel nieuw origineel idee komt, iemand die echt kan innoveren,
dan moet je hoogstwaarschijnlijk bij een ander zijn.
In 1871 stelde Charles Darwin zichzelf de vraag hoe het toch
kwam dat sommige slimme mensen nooit met iets nieuws op de
proppen komen en andere wel. Frank Sulloway wilde zijn grote inspirator postuum een antwoord geven. Hierdoor gemotiveerd spitte
hij duizenden biografieën door van mensen in de politiek, wetenschap en religie. Een beetje tegen zijn zin, zo vertelt hij in zijn dikke
pil Born to rebel, komt hij uit bij de theorie over geboortepositie. Hij
heeft deze lijn van denken nooit zo geloofwaardig gevonden maar als
hij de feiten nog eens vanuit zijn darwinistische oogpunt bekijkt, kan
hij er toch niet omheen. In verhouding tot de andere kinderen zijn
eerstgeborenen volgens zijn gegevens veelal assertiever, sociaal dominanter, ambitieus, zich bewust van hun positie en ook wel eens wat
defensief. Ze identificeren zich met het ouderlijk gezag en willen de
jongere kinderen bijbrengen hoe het toegaat thuis. Maar die jongere
kinderen moeten zich een eigen plek zien te veroveren. Zij hebben
er juist belang bij om de status quo die de eerste zo graag in stand wil
houden, te doorbreken. Ze komen in opstand. Daarom stammen de
avonturiers en ontdekkingsreizigers, de beeldenstormers en de ketters
uit de geschiedenis niet uit de gelederen van de eerstgeborenen. De
mensen zoals Charles Darwin die echt iets nieuws ontdekken, zijn
meestal niet de oudste thuis.
Gegeven de aard van zijn onderzoek zijn de conclusies van Sulloway vooral gebaseerd op de levens van mannen, de grote mannen uit
de historie. Maar ook wij hebben, bij naspeuringen onder vrouwen
die wereldwijd revolutionaire verandering hebben gebracht, niet veel
oudste dochters kunnen vinden. Amelia Earhart die in 1935 als eerste
138
WERK VAN BETEKENIS
ooit solo de Grote Oceaan over vloog was de oudste thuis, maar baanbrekende vrouwen als Jeanne d’Arc, Coco Chanel en Madonna niet.
Of in eigen land: Aletta Jacobs die in 1879 de eerste vrouwelijke arts
werd in ons land, was de achtste van elf kinderen, onze eerste vrouwelijke minister Marga Klompé was de tweede van vijf, de originele
Annie M.G. Schmidt had een oudere broer. Bestsellerauteur Francine Oomen is wel een oudste dochter, de eerste van vijf. Zij heeft
met haar succesvolle ‘Hoe overleef ik...’ -serie absoluut een originele
vorm gevonden maar toch heeft ze niet echt iets nieuws bedacht. Net
als wij beschrijft zij vooral hoe het in het leven nu eenmaal toegaat.
‘We zullen voor elk individu in onze samenleving zorgen. Dat is
onze taak.’
Angela Merkel
Generaliserend concludeert Sulloway dat het oudste kind neigt
naar leiderschap en de jongeren naar revolutie. De oudste laat mensen
een volgende stap zetten, later geborenen verleggen de grenzen. En
het kan ook voor komen dat de oudste zich thuis klein heeft gehouden om de moeder die haar handen vol had aan de andere kinderen
niet tot last te zijn. Die houding kan resulteren in een terughoudendheid die je parten speelt op de arbeidsmarkt waar je wel een beetje
voor jezelf moet vechten.
Onze eigen inschatting is dat oudste dochters vooral graag zinnig
werk doen. Ze zijn niet van zomaar tralala een baantje omdat het gezellig is en dan de kantjes eraf lopen en fijn vroeg naar huis. Ze willen
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
139
niet overdag als de kinderen naar school zijn lekker op de bank een
filmpje kijken of nog even terug naar bed. Ben je gek? Ze zouden
het niet eens kunnen. Ze willen voor een ander iets betekenen, een
positieve bijdrage leveren aan de organisatie waar ze deel van uitmaken, iets moois doen voor de maatschappij. Ze willen hun kostbare
tijd niet verdoen aan onderwerpen of projecten waar ze het nut niet
van inzien. Spottend praten ze over hun nuttigheidssyndroom maar
intussen heeft het ze wel flink te pakken. Wat ze ook doen, of het nu
in de zorg of het onderwijs is of als zelfstandig ondernemer, het moet
wel ergens over gaan. Dat is voor hen vele malen belangrijker dan
het geld dat ze ermee verdienen. Dat een ander baat heeft bij wat we
doen, dat houdt ons aan de gang.
De boventoon
De leiding nemen is ons als oudste dochters met de paplepel ingegoten. Talloze verhalen hoorden wij over hoe de jonge meisjes de
opdracht kregen om de nog jongere kinderen bij de hand te nemen.
Natuurlijk was er paniek als het kleine zusje bij het oversteken van
de grote weg haar hand ineens losliet. Hoe zorg je dat zo’n eigenwijze dreumes naar je luistert zodat je morgen niet weer die angst
hoeft uit te staan? Boos worden en haar eens flink de wind van voren
geven? Of rustig je handen op haar schouders leggen zodat zij geen
kant op kan en je haar veilig naar de overkant kunt loodsen? Zonder
handboeken ontwikkelen we als kleine meisjes onze leidinggevende
capaciteiten zo vanuit de balsturige praktijk. Ook later vinden we het
best fijn om de boventoon te blijven voeren.
140
WERK VAN BETEKENIS
Walter Toman is niet zo lovend over de manier waarop oudste
dochters leiding geven. ‘Een oudste zus van zussen is verantwoordelijk, competent en doelgericht,’ schrijft hij in zijn boek Family Constellation uit 1961, ‘maar in een leidinggevende positie eist ze wel respect.Vooral vrouwen moeten een beetje voor haar buigen. Heimelijk
kijkt ze op hen neer. Ze denkt dat ze alles wat die andere vrouwen
doen zelf eigenlijk beter kan. Ze accepteert alleen het gezag van mannen boven zich. Hun goedkeuring is waar ze naar streeft.’ Het is een
beetje een karikatuur maar als je alleen zusjes onder je hebt, herken
je dit dan? Oudste dochters met alleen broers stellen zich volgens Toman heel anders op: ‘In leidinggevende posities zijn oudste zussen van
broers vooral gericht op de mannen die onder haar leiding werken.
Die wil ze graag tevreden houden. Als er een deadline is, toont ze
zich bezorgd dat er te veel van hen wordt gevraagd. Om de vrouwen
bekommert ze zich veel minder. Ze is nogal een betweter en ze delegeert werk vooral aan anderen wanneer ze zichzelf er te goed voor
vindt.’ Ook niet zo flatterend maar voor wie eerlijk naar zichzelf wil
kijken misschien wel enigszins herkenbaar.
‘Ik vind het heerlijk om Oscars te winnen. Heerlijk! Het onderdeel
waar ik minder dol op ben is de rode loper, een jurk moeten vinden,
op hoge hakken lopen en m’n buik inhouden. Dat haat ik.’
Shirley MacLaine
In het boek Je plaats in het gezin van Linda Blair dat een halve
eeuw na dat van Toman verschijnt, ziet de werkende wereld er dui-
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
141
delijk anders uit. Waar je bij Toman in alles de gezagsverhoudingen
proeft, beschrijft Blair veeleer een wereld van samenwerken. Deze
psychologe groeide in Kansas op als oudste van zes kinderen. Ze
studeerde in de Verenigde Staten maar werkte haar hele leven in de
gezondheidszorg in Engeland waar ze wekelijks ook een eigen radioprogramma had. Zij waarschuwt oudste kinderen voor de neiging om
teveel hooi op hun vork te nemen. ‘Hoewel je het er misschien niet
mee eens bent,’ schrijft ze, ‘zul je het gelukkigst zijn in een carrière
waar je iemand hebt die je neiging in toom houdt om alles perfect
te doen en jezelf onder druk te zetten. Je werk zal je het meeste voldoening geven als je de kans krijgt om anderen te onderwijzen of te
verzorgen. Daarnaast zullen gevestigde, conventionele, beproefde methoden je waarschijnlijk het meeste aanspreken: gangbare banen in de
gezondheidszorg en het onderwijs zijn goede voorbeelden.’ Alweer
diezelfde constatering: wij zijn er niet voor de vernieuwing maar
voor de continuïteit.
Wanneer we dit naast de beroepen leggen die vrouwen in ons onderzoek vervulden, dan lijkt dat wel te kloppen. Van de 62 vrouwen
die hun beroep invulden, waren er elf werkzaam in de zorg. Zeven
noemden zichzelf manager, nog eens drie werkten er bij personeelszaken, enkelen omschreven zichzelf als procesbegeleider, organisatieopsteller, onderzoeker en consultant. Zeven werkten er in het onderwijs, er was een rechter, een interieurontwerper en een makelaar.
Er waren twee huisvrouwen en maar liefst negentien zzp’ers: tekstschrijvers, een visagiste en een vrouw die zichzelf als ‘parelvisser’ omschreef. Wij denken dat ze een coach is en dat er daar wel meer van
waren. Wij willen niet beweren dat dit wetenschappelijk gezien een
representatieve groep was, maar representatief voor vakken waarin
142
WERK VAN BETEKENIS
oudste dochters bloeien lijken deze vrouwen wel.
Bang voor bazig
Oudste dochters die als leiders in de wieg gelegd zijn begrijpen niet
altijd waarom niet veel meer vrouwen zich opwerken naar de top. Zo
ook Sheryl Sandberg uit de Raad van Bestuur van Facebook, het medium waar een vijfde van de wereldbevolking dagelijks op deelt wat
er in hun leven gebeurt. Toen ze trouwde werd ze door haar jongere
broer en zus flink geplaagd. Ze deden voor hoe ze achter Sheryl aan
moesten lopen terwijl die lange monologen hield. De bruiloftsgasten
moest er natuurlijk hartelijk om lachen. De bruid zelf ook.Tegelijkertijd betrapte ze zich op een oordeel dat ze van zichzelf niet had verwacht: zo dominant mag je als meisje eigenlijk niet zijn, bedacht ze.
Ze schrok er een beetje van. Zou zij, die vrouwen juist wil stimuleren
om naar voren te stappen, diep in haar hart toch ook vinden dat het
geen pas geeft wanneer een vrouw voortvarend verantwoordelijkheid
neemt? Ze vindt het ouderwets van zichzelf maar blijkbaar is de overtuiging dat je je als vrouw een beetje in moet houden diep geworteld,
concludeert ze in haar boek Lean in uit 2013.
Een andere verklaring vindt zij in het feit dat veel vrouwen bang
zijn om niet aardig gevonden te worden. En ze zijn al helemaal als de
dood om voor bazig door te gaan. Daar raakt ze een gevoelige snaar.
Die angst om bazig over te komen zagen wij ook steeds terugkomen.
Welke oudste dochter heeft er geen foto van kinderen die samen met
speelgoedbeesten op de bank zitten terwijl zij er zelf parmantig als juf
voor zit? ‘Mijn vader heeft eens gefilmd hoe ik met de rest speelde,’
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
143
vertelt Stephanie, bijna dertig en oudste van vier. ‘Nee, jij bent dát, zei
ik tegen mijn zusje. Je ziet dat ze niet blij was met de rol die ik haar
gaf. Toch deed ze wat ik zei. Ze was blij dat ze met mij mee mocht
spelen.’
Dan is er nog de innerlijke stem die veel vrouwen herinnert aan
wat er allemaal fout kan gaan. ‘Weet je wel zeker dat het zo is?’ vraagt
de kritikaster wanneer je iets beweert. ‘Denk je echt dat je dat kunt?’
lispelt het van binnen als je een nieuwe taak op je neemt. Als je je oor
naar deze twijfels laat hangen, is het geen pretje om carrière te maken.
Dan blijf je liever wat achteraf in de coulissen.
‘Veel vrouwen denken: als ik mijn best doe, zien ze wel hoe goed
ik ben en word ik gevraagd voor een mooie functie. Maar zo werkt
het niet. Je moet zelf regelen dat je je ambities kunt waarmaken.’
Didi Braat
Bazig zijn heeft geen goede bijsmaak. Om de een of andere reden
wordt deze uitdrukking vooral gebruikt als het om vrouwen gaat.
‘Dat is nou zo’n bazige man,’ hoor je maar zelden. Of nooit. Maar
van een bazige vrouw heeft iedereen gehoord. Daar trek je onwillekeurig een beetje een vies gezicht bij. Zo’n vrouw wil je niet om
je heen hebben en je wilt er dus zeker ook geen zijn. Nederland staat
te boek als een land waarin we vooral feminiene waarden honoreren
als bescheiden gedrag, dienstbaarheid en solidariteit. Maar ook in het
veel masculienere Amerika is being bossy voor een vrouw getuige de
observaties van Sheryl Sandberg blijkbaar geen aanbeveling.
144
WERK VAN BETEKENIS
Leiderschap en ego-gedoe
Christine Lagarde, de Franse advocaat, zakenvrouw en minister die
sinds 2011 als eerste vrouw leiding geeft aan het Internationaal Monetair Fonds, doet in interviews mooie uitspraken over leiderschap.
Als oudste dochter moest ze het na de dood van haar vader toen ze
zestien was met haar moeder en haar jongere broers zien te rooien.
Van die moeilijke tijd heeft ze geleerd dat een zeker element van verdriet en zorg altijd bij je blijft en dat je tegelijkertijd je tanden op elkaar kunt zetten om er iets van te maken voor jezelf en voor elkaar. In
haar ogen krijgen vrouwen vaak de ruimte om de leiding te nemen
in een crisis. ‘Dan wordt er een beroep op ons gedaan om de rommel op te ruimen,’ zegt ze, ‘moeilijke kwesties aan te gaan en de focus
helemaal te houden op herstel.’ Het lijkt of ze een situatie beschrijft
waarin je wel even bazig mag zijn. Of dat ze manieren heeft ontwikkeld om veel gedaan te krijgen zonder per se bazig over te komen.
Vrijwel niemand zit op haar niveau maar als je leiding geeft aan
een team, een afdeling of een bedrijf, pak jij het als oudste dochter
misschien ongeveer zo aan als zij: ‘Voor mij gaat leiderschap over het
aanmoedigen van mensen. Ze stimuleren. Zorgen dat ze bereiken wat
ze kunnen – en dat dan met een doel voor ogen. Anderen zouden
het visie noemen, maar ik gebruik graag het woord bestemming of
doel omdat ik denk dat iedereen een bestemming in het leven heeft.
En dat je een gedeeld doel hebt wanneer je samen aan iets werkt.’
Wat deze topvrouw ook doet, is relativeren: ‘In besprekingen waarin
de spanning oploopt en mensen zaken hoog opnemen en veel ego in
stelling brengen, denk ik soms: kom op, zeg, er is leven en er is dood
en er is liefde. Al dat ego-gedoe valt daarbij vergeleken in het niet.’
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
145
In eigen land spreekt Melanie Schultz van Haegen, op haar vierenveertigste al drie keer staatssecretaris en nu minister van Infrastructuur en Milieu, zich ook uit over dit onderwerp. Desgevraagd zegt
ze nooit eerder stilgestaan te hebben bij de invloed van je plek in het
gezin, maar nu ze zelf een oudste dochter heeft, ziet ze patronen uit
haar eigen jeugd terug. ‘Als ouders ben je toch geneigd om bij onenigheid haar te vragen of zij zich alsjeblieft kan gedragen. Je vraagt
het als zij zes is en haar broertje een peuter, maar als hij zes is, vraag
je het nog steeds aan haar. Als hij naar een clubje gaat waar zij al op
zit, vraag ik haar inderdaad of zij hem mee kan nemen. Natuurlijk
heeft het impact dat je als oudste zo op je verantwoordelijkheid wordt
aangesproken, maar of dat bij oudste dochters anders is dan bij oudste
zonen weet ik niet zo net.’
Wat ze bij haar eigen jonge dochter ook herkent is een zekere gezagsgetrouwheid. Het willen doen zoals het hoort. ‘Dat ben ik vooral
door mijn man kwijtgeraakt,’ zegt ze. ‘Ik ontmoette hem al jong, nog
op de middelbare school. Hij is een tweede kind en hij liet me zien
dat je ook buiten de gebaande paden kunt lopen. “Waarom zou je
je gedragen zoals anderen van je verwachten?” vroeg hij. Sindsdien
verken ik bewust de grenzen van mijn comfortzone. Fouten zie ik als
kansen om te leren. Zo heb ik na mijn overstap uit de politiek naar
een grote verzekeringsmaatschappij moeten leren opereren in een
meer collegiale cultuur. Ik was veel te directief. Toen ik in de eerste
vergadering die ik voorzat, vertelde hoe ik het hebben wilde, keken
de anderen me bevreemd aan. In de politiek stuur je op inhoud, bij
een bedrijf ook op proces en human capital. Door die ervaring in het
bedrijfsleven heb ik mijn arsenaal aan leiderschapsstijlen uitgebreid
en kan ik nu wisselen naar gelang de rol die ik vervul.’
146
WERK VAN BETEKENIS
Het waard zijn
Wanneer je het ver wilt schoppen moet je goed kunnen relativeren.
En je moet tegen een stootje kunnen. Oudste dochters zoals ministers
Jeanine Hennis, Lilianne Ploumen en Melanie Schultz van Haegen
krijgen veel over zich heen. Ze moeten kunnen omgaan met mensen
die het volslagen oneens met hen zijn, die nare commentaren schrijven in de kranten en die meedogenloze kritiek uiten op hun beleid.
Ook zij zullen zich dat af en toe wel aantrekken, er misschien zelfs
wel eens een traan om laten maar ze laten zich er niet door uit het
veld slaan. Melanie Schultz van Haegen: ‘Bij oudste dochtertjes in
mijn omgeving zie ik wel een soort apathie als dingen niet gaan zoals
zij dat hebben bedacht. Wanneer iemand kritiek heeft of iets anders
voorstelt, kunnen ze ineens wegrennen en helemaal niet meer mee
willen doen. Zelf herinner ik me dat niet zo. Ik heb een soort basiszekerheid waardoor ik het meestal wel fijn vind wanneer iemand zegt
hoe het ook kan.Wat ik wel herken is dat pionierschap waar jullie het
over hebben. Al begaf ik me in een onbekende omgeving, ik heb me
bij elke volgende stap altijd senang gevoeld omdat ik wist dat ik het
toch wel ging redden.’
Anderen hebben misschien meer last van de stem die je influistert
dat je eigenlijk een bedrieger bent die niet veel voorstelt. Zelfs Sheryl
Sandberg worstelt daarmee. Ze ontdekte dat deze telkens terugkerende twijfel aan je capaciteiten het oplichterssyndroom heet: je denkt
dat je elk moment als bedrieger door de mand kunt vallen omdat
je gewoonweg niet goed genoeg bent. Haar indruk is dat vrouwen
zichzelf stelselmatig onderschatten. Wanneer iemand je prijst, denk
je zelf aan alles wat je niet weet en hoor je niet eens goed wat die
HET OUDSTE DOCHTER EFFECT
147
ander zegt. Zelfs als jij echt wel weet wat je doet, denk je nog dat het
anders of beter had gemoeten. Soms kun je op dit vlak iets leren van
degenen die in je gezin na jou kwamen. Sheryl Sandberg keek naar
het vanzelfsprekende zelfvertrouwen van haar twee jaar jongere broer.
‘Als ik nu op momenten geen zelfvertrouwen heb, doe ik net alsof,’
zegt ze. ‘Wonder boven wonder voel ik me dan na een tijdje ook echt
zekerder van mijn zaak.’
We zijn het van jongs af aan gewend om zonder enige voorkennis het onbekende in te stappen. Op de kinderopvang, op school,
toen we gingen studeren en aan het werk togen. Steeds begonnen we
zonder dat we van iemand iets af konden kijken aan een nieuw avontuur. Sommigen noemen ons om die argeloze houding wel eens naïef
maar de levenslessen die we gaandeweg opdeden kunnen juist ook
veel zelfvertrouwen geven. We komen met grote vaardigheden onze
jeugd uit, we kunnen wat en we hoeven ons door niemand op de kop
te laten zitten. Dat wordt onderschreven door Christine Lagarde die
op haar hoge positie nog altijd meemaakt dat mannen haar een beetje
vaderlijk toespreken. ‘Ik bijt mijn kaken op elkaar en lach vriendelijk
wanneer dat gebeurt,’ zegt ze. ‘Je moet een beetje gevoel voor humor
hebben. Uiteindelijk zijn die mannen ook mensen. Ze hebben vrouwen, ze hebben dochters.’ Om eraan toe te voegen: ‘En als je ergens
echt wordt tegengewerkt, ga weg.Vertrek. Ze verdienen jou niet.’
Natuurlijk functioneren we niet allemaal op het topniveau van de
aangehaalde vrouwen die net als wij oudste dochters zijn. Dat hoeft
ook helemaal niet. Je maakt een verschil op de plek waar je bent. Daar
ben jij belangrijk. Daar is het zinnig dat je je eigen waarde kent en
je niet over de kop werkt om het iedereen naar de zin te maken. Als
je de moed hebt om in jezelf te geloven is voor vrouwen met eigen-
148
WERK VAN BETEKENIS
schappen als de onze van alles mogelijk.
Kortom
– Veel oudste dochters zijn laatbloeiers, ook omdat ze vaak een
vak kiezen dat volgens hun vader verstandig is.
– Zonder handboeken ontwikkelen we als kleine meisjes onze
leidinggevende capaciteiten vanuit de balsturige praktijk.
– Wanneer je denkt dat je elk moment als ‘niet goed genoeg’
door de mand kunt vallen, lijd je aan het oplichterssyndroom.
– Werk waarin je direct van belang bent voor anderen spreekt
velen het meeste aan.
– Het gelukkigst word je in een carrière waarin je de neiging
in toom houdt om alles perfect te doen en jezelf onder druk
te zetten.
– Oudste dochters zetten makkelijk een stap in het onbekende;
dat hebben ze immers hun hele leven al gedaan.
– Oudste dochters zijn vernieuwend maar zorgen vooral voor
continuïteit.

Vergelijkbare documenten

het persbericht - Het oudste dochter effect

het persbericht - Het oudste dochter effect aan de dag leggen als het om hun toekomst gaat iets te maken heeft met de tijd waarin ze werden geboren. Ouders hadden vroeger nu eenmaal meer overwicht, kinderen waren gezeglijker en het leven lee...

Nadere informatie