LimburgsLandschap

Commentaren

Transcriptie

LimburgsLandschap
Jaarverslag
2011
LimburgsLandschap
Stichting
het Limburgs
Landschap
J a a r v e r s l a g 2 0 11
STICHTING
HET LIMBURGS LANDSCHAP
met inbegrip van de Stichting Robur,
bedrijven voor Het Limburgs Landschap
mei 2012
Inhoudsopgave
Deel I Jaarverslag
1Algemeen
Blz.
7
1.1Samenwerking
10
1.2
12
Bestuur en commissies
1.3Organisatie
13
1.4
15
Stichting Robur, Bedrijven voor Het Limburgs Landschap
2Aankopen
17
2.1Algemeen
17
2.2
Per regio
18
3
Beheer terreinen en gebouwen
25
3.1Algemeen
25
3.2Beheerplanning
25
3.3Projecten
25
3.4
34
Regulier terreinbeheer
3.5Gebouwen
43
3.6
47
Flora en fauna
3.7Recreatie
50
3.8
Toezicht en handhaving
50
3.9Vrijwilligerswerk
53
4
57
Belangenbehartiging en voorlichting
4.1Algemeen
57
4.2Projectcommunicatie
58
4.3Media
59
4.4
Belangenbehartiging en planologie
60
4.5
Natuur- en milieueducatie
60
4.6
Vrijwilligers en voorlichting
61
Bijlage: 1
Doelstelling Stichting Het Limburgs Landschap
63
Bijlage: 2
Verantwoordingsverklaring CBF 2011 van de
Stichting Het Limburgs Landschap
65
Bijlage: 3
Samenstelling bestuur per 31-12-2011
67
Bijlage: 4
Commissies per 31-12-2011
69
Bijlage: 5
Organisatie per 31-12-2011
71
Bijlage: 6
Overzicht van de terreinen per 31-12-2011
73
Bijlage: 7
Stichting ROBUR, Bedrijven voor het Limburgs Landschap
77
Deel II Financieel verslag
79
1
Jaarrekening 2011 met bijlagen
2
Controleverklaring van de onafhankelijke accountant 115
3
Begroting 2012
116
81
6
1
Algemeen
In 2011 bestond Het Limburgs Landschap 80 jaar. Ondanks de straffe tegenwind die het gehele
jubileumjaar gevoeld werd vanuit Den Haag, heeft dit er niet toe geleid dat we bij de pakken
neer zijn gaan zitten. Tijdens de diverse jubileumevenementen is steeds weer gebleken hoe zeer
natuur en landschap leven onder de Limburgs bevolking en ook breed gewaardeerd worden.
Festa Natura, het Limburgs natuurfestijn bij uitstek, werd dit jaar in mei op de Groote Heide bij
Venlo gevierd en door zeer velen bezocht. Het feest stond mede in het teken van ons jubileum.
De formele jubileumviering met de presentatie van het vernieuwde Uit en Thuisboek vond
plaats in de kloosterbibliotheek van Wittem. Hier kregen we niet alleen een hart onder de riem
gestoken door deputé Lebens, maar ook een extra financiële bijdrage van Stichting Robur,
bedrijven voor het Limburgs Landschap: een bedrag van 100.000 euro voor extra verwervingen
en voor de consolidatie van de recent verworven kloosterruïne Hoogcruts bij Noorbeek. De
grote jubileumpicknick in september op landgoed Rozendaal was, tenslotte, een zonovergoten
natuurbeleving als in een sprookje. Al met al vormden deze activiteiten een uitstekend
vertrekpunt en extra stimulans om ons onverkort verder in te blijven zetten voor natuur en
landschap inclusief erfgoed, juist ook in deze moeilijke tijden.
7
Beleidsmatig is na 2010 ook 2011 een bijzonder jaar geweest. In tijden van economische
tegenwind staan natuur en landschap al gauw financieel onder druk, maar de wijze waarop en de
mate waarin het huidige kabinet Rutte het decennia lang gevoerde natuurbeleid in 2011 heeft
bijgesteld, is zeer ingrijpend en teleurstellend. Het rijk brak het ILG (Investeringsbudget Landelijk
gebied)-contract tussen rijk en provincies eenzijdig open, gevolgd door een vergaande overheveling
van taken en verantwoordelijkheden van het rijk naar de provincies. Deze ging gepaard met een
bezuiniging van 600 miljoen euro. Er wordt geen geld meer beschikbaar gesteld voor
verdergaande EHS (Ecologische Hoofd Structuur)-realisatie middels grondverwer-ving of
functieverandering, anders dan uit verkoop van nog beschikbare ruilgronden, met als
consequentie een herijking (lees aanzienlijke inkrimping) van de EHS-taakstelling. Na 2013
komen landelijk slechts 105 miljoen euro per jaar via het provinciefonds beschikbaar voor het
totale natuur- en landschapsbeheer (met inbegrip van de financiering van Staatsbosbeheer via de
provincies). Thans is voor dit beheer jaarlijks meer dan 250 miljoen beschikbaar. Om dit gat (145
miljoen euro) vanaf 2014 zoveel mogelijk te kunnen vullen zullen de provincies geld bij moeten
leggen, maar zal ook niet ontkomen kunnen worden aan een versobering van het beheer.
Daarnaast worden ook DLG (Dienst Landelijk Gebied) en het Faunafonds aan de provincies
overgedragen. In het laatste geval gaat het met name om de daaraan gekoppelde te betalen
vergoedingen voor faunaschade in de provincie.
Al met al komen de bezuinigingen van het rijk in onze sector zo uit op een percentage van ruim
70%, hetgeen disproportioneel is ten opzichte van bezuinigingen in andere overheidssectoren.
Alle pogingen van het parlement om dit af te wenden of te verzachten sneuvelden steeds op één
stem in het parlement.
De onderhandelingen tussen rijk en provincie zijn zeer moeizaam verlopen en konden niet
afgerond worden voor de provinciale staten verkiezing in maart 2011. Na de collegevorming in
de provincies werden ze weer opgepakt en uiteindelijk werd er onder grote druk van het rijk in
september een onderhandelingsakkoord bereikt tussen IPO (Interprovinciaal Overleg) en
EL&I (Ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie). Dit akkoord werd in
december slechts in zeven provincies door de staten goedgekeurd, vier verwierpen het voorstel
en in één provincie werd het aangehouden. Pas in februari 2012 gingen ook die overstag nadat
er nog enkele voor meerderlei uitleg vatbare zaken ten gunste van de provincies door de
staatssecretaris waren toegezegd; enkele provincies, waaronder Drenthe en Groningen, deden
dit echter onder protest en zonder het akkoord te tekenen. Limburg ging in december 2011
reeds akkoord, echter alleen op basis van een provinciale uitwerking, die in februari 2012 ook
door de staatssecretaris door zijn extra toezeggingen werd toegezegd.
Vermeld moet worden dat de wijze waarop, zowel ambtelijk als bestuurlijk, de doorvertaling van
de bijgestelde rijksopgave door de provincie Limburg is ingevuld, ondanks de pijn die er
geleden moet gaan worden, respect verdient. Steeds is er gezocht naar het maximaal haalbare,
ook binnen de coalitieafspraken omtrent de inzet van provinciaal geld, waarbij is aangegeven dat
er nu geen provinciaal geld mag worden ingezet om rijksgaten, die voortvloeien uit dit akkoord,
te vullen.
De doorwerking van de overeenkomst betekent voor Limburg een aanzienlijke vermindering
van de restant EHS-taakstelling. Van de 7600 ha nog te realiseren gronden gaat 4600 ha af en
blijft derhalve 3000 ha over. Hiervan zal 1100 ha te ontwikkelen EHS-Maasnatuur voor
rekening van het rijk blijven (contracten Zandmaas I en II) en 1900 ha moet de provincie zien
te realiseren uit de grond voor grond aanpak (verkoop ruilgronden). Deze 1900 ha,
vermeerderd met 500 ha reeds verworven maar nog niet ingerichte gronden, moet de provincie
met middelen uit verkoop van gronden uit dezelfde grondvoorraad zien in te richten.
Bij de vertaling op kaart van deze EHS-herijking heeft de provincie zich, mede op basis van de
8
criteria uit het akkoord vooral laten leiden door Europese verplichtingen vanuit Natura 2000 en
de Kaderrichtlijn Water (KRW). Daarnaast worden bestuurlijke verplichtingen, aangegaan vóór
2011, nagekomen. De conceptkaarten met daarop de herijkte EHS zullen in 2012 in procedure
gebracht worden en ook worden doorvertaald in het aangepaste Provinciaal Omgevingsplan
Limburg (POL), dat eveneens in 2012 herzien zal worden.
Om aan alle uit de Europese richtlijnen voortvloeiende verplichtingen te kunnen voldoen zal er
nog 500 ha extra, boven op de 3000 ha, gerealiseerd moeten worden, zo geeft de provincie
Limburg aan. Daarvoor ziet zij echter pas mogelijkheden na 2021, de einddatum voor de
realisatie van de EHS volgens het akkoord met het rijk.
De in november 2010 door de provincies afgekondigde tijdelijke aankoopsubsidiestop in
reactie op de toen aangekondigde draconische rijksbezuinigingen werd in juli, toen de
contouren van het akkoord bekend waren, door Gedeputeerde Staten van Limburg in beperkte
mate opgeheven. Dit kon echter niet geëffectueerd worden, door een juridische actie van de
VGG (Vereniging voor Gelijkberechtiging van Grondbezitters). Deze vereniging sommeerde de
provincies onmiddellijk te stoppen met het verlenen van subsidie voor grondverwerving op
grond van de zogenaamde PNB-regeling (aankoopsubsidieregeling voor Particuliere
Natuurbeschermingsorganisaties), waarvoor alleen de Landschappen en Natuurmonumenten in
aanmerking komen en overige particulieren niet. Zij baseert deze sommatie op de goedkeuring
door de Europese Commissie van een nieuwe door Nederland aan de commissie voorgelegde
aankoopsubsidieregeling, waarvoor wel particulieren in aanmerking kunnen komen. Zij
concludeert daaruit dat de ‘oude’ regeling in strijd is met de gelijkberechtiging en dat daarmee
derhalve onmiddellijk gestopt moet worden, waaraan de provincies gehoor hebben gegeven. De
Europese Commissie motiveert haar goedkeuring voor de nieuwe regeling ondermeer door te
stellen dat er bij subsidieverlening aan een particulier weliswaar sprake is van staatssteun, maar
dat deze gerechtvaardigd is vanwege het gegeven dat natuurbescherming geen commerciële
activiteit is en dat ook Natuurmonumenten en de Landschappen als particuliere ondernemers
beschouwd kunnen worden. De VGG gaat vervolgens zover dat ze de commissie vraagt hun
klacht uit 2008, die aanleiding vormde voor de Nederlandse regering om een nieuwe regeling te
ontwerpen en die aan ‘Brussel’ voor te leggen, niet terzijde te leggen. Zij willen behandeling van
deze zaak, waarbij zij op een uitspraak rekent dat de ‘oude’ regeling in strijd is met
gelijkberechtiging en dat de gewone particulieren al die tijd benadeeld zijn. Zij wensen derhalve
ingebrekestelling van de Nederlandse regering en vorderen terugbetaling door
Natuurmonumenten en de Landschappen van (volgens hen) ten onrechte genoten
aankoopsubsidies in de voorbije jaren met een verjaringstermijn van 10 jaar, derhalve over de
periode 1998-2008, het jaar waarin zij hun klacht in Brussel ingediend hebben. Vanwege de
onredelijkheid van deze opstelling hebben zowel de 12 Landschappen als de 12 provincies
bezwaar ingediend bij de Europese Commissie.
Vanwege deze kwestie in combinatie met de beperkt beschikbare middelen voor grondverwerving, die immers vastzitten in de ruilgronden, oriënteren de provincies zich momenteel
op de gerezen situatie. Naar verwachting zal hieromtrent in de loop van 2012 nadere
duidelijkheid ontstaan, hetgeen betekent dat voorlopig niet alleen voor 2011, maar ook voor
2012 nauwelijks aankoopsubsidie beschikbaar zal zijn en ook voor dat jaar Het Limburgs
Landschap in belangrijke mate voor haar kerntaak aangewezen zal zijn op de beschikbaarheid
van eigen middelen vanuit fondsen en donaties.
In 2011 is het terreinareaal vooral met inzet van eigen middelen zo toch nog (netto) met ruim
120 ha toegenomen, waarvan ruim 98 ha middels aankoop en bijna 22 ha middels
beheerovereenkomsten. Per 31 december 2011 bedroeg het totale areaal 8189 ha, waarvan
7834 ha in eigendom en 355 in beheer.
9
De juist voor de subsidiestop in 2010 aan ons door de provincie afgegeven substantiële
beschikking voor kwaliteitsverbetering van onze terreinen voor 2011 maakte het mogelijk in
2011 een hele reeks natuurherstelprojecten en terreininrichtingen op te starten. Enkele
projecten zijn al geheel afgerond, het merendeel heeft echter een doorloop naar 2012. Eén en
ander verloopt zeer voorspoedig en met goede resultaten en het ziet er naar uit dat de provincie
ook in 2012 weer een budget voor verdere kwaliteitsverbetering van onze bestaande
natuurgebieden beschikbaar zal stellen.
Verheugend is voorts dat de meeste provincies, waaronder Limburg, ondanks alle financiële
perikelen, toch in 2011 de eerste tranche SNL-aanvragen (Subsidieregeling Natuur en
Landschap, opvolger van de eerdere rijkssubsidieregeling vanuit Programma Beheer), conform
eerdere door rijk en provincies overeengekomen normkosten en subsidiebedragen hebben
kunnen beschikken. De beschikking geldt voor de periode 2011 tot en met 2016 en is hoger
dan de voorafgaande subsidie uit Programma Beheer. In deze tijden van bezuinigingen, legt
deze SNL-beschikking voor het reguliere beheer van de terreinen van Het Limburgs Landschap
voor de komende jaren een belangrijke financiële basis. Aan de SNL beschikking is een
verplichte certificering gekoppeld. Het Limburgs Landschap moet gecertificeerd
natuurbeheerder worden. Om aan de certificeringseisen te voldoen zal in 2012 een
kwaliteitshandboek natuurbeheer Limburgs Landschap opgesteld, goedgekeurd en
geïmplementeerd moeten worden.
Bij de Stichting is de aandacht voor erfgoed en monumenten duidelijk toegenomen. Dit gegeven is door de RCE (Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed) gehonoreerd door ons te benoemen
als erkende monumentenorganisatie. Vanaf 1 januari 2011 staan we als zodanig te boek.
Alhoewel steun voor natuur en landschap niet meer overal en bij iedereen zonder meer
vanzelfsprekend is, wordt ons werk onverkort zeer gewaardeerd in de Limburgse samenleving.
We zagen dat als Limburgs Landschap in 2011 ook weer terug in een nog steeds groeiend
aantal begunstigers. In 2011 steeg het begunstigersaantal, tegen de landelijke trend in, met 212
leden naar 19.301. Ook het aantal bedrijven dat ons steunt via de Stichting Robur bleef
ondanks de crisistijd hoog. Ook bij een landelijk benchmark-onderzoek kregen we andermaal
een hoog waarderingscijfer voor ons werk.
1.1
Samenwerking
Door veelvuldig overleg met diverse sectoren in de samenleving ontstaan er diverse
samenwerkingsverbanden. Dat kan zijn op beleidsbeïnvloedingsniveau, terreinbeheer of bij
speciale projecten. Enkele van verschillende schaalgrootte worden hierna genoemd. In de
volgende hoofdstukken van dit jaarverslag zal nog een groot aantal andere projecten de revue
passeren die door goede samenwerking tot stand kwamen.
Het kan niet genoeg gezegd worden, dat de jaarlijkse bijdrage van de Nationale Postcode Loterij
(NPL) van ruim 900.000 euro van onschatbare waarde is voor ons werk. Mede daardoor is het
mogelijk verder te investeren in de kwaliteit van natuur en landschap, maar ook om via diverse
media te werken aan behoud en verbreding van ons draagvlak. Samen met het geld van onze
achterban kan zo steeds vaker een financieel fundament gelegd worden onder projecten die niet
eerder en vaak samen met anderen, gerealiseerd kunnen worden.
De samenwerking op landelijk niveau kreeg als vanouds vooral inhoud vanuit de afstemming
tussen de twaalf Provinciale Landschappen, in federatief verband via De 12Landschappen.
Op de agenda stonden vooral de perikelen rond de voorgenomen rijksbezuinigingen, de
kwestie rond gelijkberechtiging grondbezitters, maar ook het concept van de nieuwe natuurwet,
waarin natuur meer als last dan als te beschermen naar voren lijkt te komen. De wijze waarop
10
de directeur van De 12Landschappen onze belangen in nationaal verband behartigt, verdient
ronduit alle lof. De jaarlijkse tweedaagse bijeenkomst van het bestuur van De 12Landschappen
met de individuele directeuren van de twaalf Landschappen vond in 2011 plaats in Limburg en
wel in het Geuldal bij Houthem-Sint Gerlach. Er werd daarbij ook een bezoek gebracht aan het
Chateau inclusief uitgebreide excursie met toelichting door de gastheer Camille Oostwegel.
Provinciaal vormt het Natuurbeschermingsoverleg Limburg een groen overlegplatform tussen
Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, Het Limburgs Landschap en de Milieufederatie
Limburg, de basis voor de belangenbehartiging. Naast het beleid inzake ruimtelijke ordening,
water en ammoniak, bepaalde vooral de rijksbezuiniging op het natuurbeleid dit jaar ook hier
de agenda.
Tevens werd er veel energie gestoken in de provinciale statenverkiezingen middels het onder de
aandacht brengen van het belang van natuur en landschap voor Limburg en de Limburgse
bevolking en de grote verantwoordelijkheid die het provinciebestuur hierin heeft en nog meer
krijgt als gevolg van de overdracht van rijkstaken. Een wandelestafette van Gennep naar
Maastricht genereerde veel aandacht, zowel bij de kiezers alsook bij de politici. In de
slotbijeenkomst in Maastricht werd aan de lijsttrekkers van de politieke partijen het ‘Appèl van
Maastricht’ aangeboden, waarin met name gepleit wordt voor behoud van zoveel mogelijk van
de EHS met inbegrip van de Robuuste ecologisch verbindingen. De doelstelling kan immers
ook zijn om door het faseren en temporiseren de ambitie van de EHS overeind te houden; het
was een poging om herijking en inkrimping te voorkomen. Alhoewel alle lijsttrekkers deze
aanpak zeer aansprak, is het uiteindelijk niet gelukt om deze handelswijze bij de overeenkomst
met het rijk geïmplementeerd te krijgen.
Door genoemde organisaties werd voorts geregeld ambtelijk en bestuurlijk overleg gevoerd en
inbreng geleverd met betrekking tot beleidsontwikkelingen bij vooral de provincie, maar ook bij
de waterschappen, gemeenten en bij Rijkswaterstaat.
Voorts werd door Het Limburgs Landschap op verzoek van de provincie inbreng geleverd bij
gebiedsontwikkelingen. Vooral de programmalijn Maasplassen vroeg hierbij om aandacht.
Ook werd deelgenomen aan de klankbordgroep voor de Regiovisie Bergen, Gennep, Mook en
Middelaar.
Met Ballast Nedam is verder samengewerkt bij de planontwikkeling voor het natuurkerngebied
de Lus van Linne. Ballast Nedam is eigenaar van het grootste gedeelte van dit gebied en trekt de
gehele planontwikkeling met inbegrip van de MER-studie, vergunningen en financiering. Het
Limburgs Landschap is beoogd eindbeheerder.
Het project Maascorridor tussen Baarlo en Arcen is stilaan opgegaan in de aanpak van
Zandmaas II, waarbij de regie wordt gevoerd door de provincie. Voor Het Limburgs Landschap
zijn daarbij vooral de projecten Nevengeul Baarlo en Raayweiden van belang. Door de
rijksbezuinigingen op de EHS is het onzeker of en in welke mate het project Baarlo door kan
gaan. Het project Raayweiden is in het najaar in uitvoering genomen.
Bij de verlenging van de raamovereenkomst tussen Rijkswaterstaat (RWS) en de Stichting voor
het beheer van Maasoevers heeft RWS de optredende verruiging en verbossing (het
dichtgroeien met bomen en struiken) van deze terreinen aan de orde gesteld. Deze
ontwikkeling kan leiden tot een door RWS niet gewenste verhoging van waterstanden in
hoogwatersituaties. Vanuit de centrale directie van RWS is middels het programma Stroomlijn,
in 2011 omgedoopt in Vegetatiebeheer Grote Rivieren, een aanvullende beleidslijn ingezet
tegen verdergaande verruwing van het winterbed. Samen met RWS wordt een aanpak
uitgewerkt voor onze terreinen langs de Maas, waarbij in 2012 als eerste planuitwerking voor de
11
Eijsder Beemden, Pietersplas en Kleine Weerd plaats vindt. De terreinen in Midden en Noord
volgen dan in later jaren. In 2015 moet het gehele winterbed weer voldoen aan de normering
vanuit de Waterwet.
In nauwe samenwerking met Prorail is de concrete realisatie van het ecoduct bij het Weerterbos
opgepakt. In 2012 zal de bouw door Prorail
aanbesteed worden. Het Limburgs Landschap levert
naast de ecologische inbreng ook de grond voor de
aanloop van het ecoduct. Met de aanvoer van deze
grond is reeds in 2011 begonnen in samenhang met
de uitvoering van de natuurherstelprojecten in het
Weerterbos, bij de Grashut en bij In den Vloed.
Samen met de gemeente Bergen, Staatsbosbeheer en
de Provincie Limburg is in 2011 de realisatie van de
Kwaliteitsimpuls Nationaal Park Maasduinen
opgepakt. Het plan bevat een investeringsprogramma
van ruim 2 miljoen euro voor de resterende ILGperiode tot en met 2013.
In het kader van de nadere uitwerking van het
monumentenbeleid van de Provincie Limburg
hebben we verscheidene malen samen met diverse
andere erfgoedorganisaties deelgenomen aan een
nieuw Limburgs Monumentenoverleg onder leiding
van gedeputeerde Lebens. Prioritering van
restauraties was daarbij een van de onderwerpen.
Grote restauraties kunnen alleen in intensieve
samenwerking gerealiseerd worden. Onder andere
door de substantiële bijdrage van het VSB-fonds, de
provincie en de gemeente Maastricht kon het herstel
van de terrasmuren bij Chateau Neercanne ook in
2011 voortvarend doorgevoerd worden.
Dankzij een extra bijdrage van de provincie kon in
2011 ook de hier ingestorte terrastoren weer worden herbouwd.
1.2
Bestuur en commissies
Het Algemeen Bestuur (AB) vergaderde in het verslagjaar tweemaal. De voorjaarsvergadering
vond plaats op landgoed Rozendaal in de vakantieboerderij de Heerenhof. De excursie bestond
uit een rondwandeling over het landgoed met aandacht voor de historische boerderijen en het
Vlootbeekdal, alsmede voor het natuurontwikkelingsgebied het Reigersbroek. Het jaarverslag
en de jaarrekening 2010 werden vastgesteld. Voorts werd in relatie tot het rooster van aftreden
ook stilgestaan bij het functioneren van het Dagelijks Bestuur (DB). Het AB sprak haar
waardering uit voor de wijze waarop het DB invulling geeft aan haar taken. Door de primaire
taakverdeling in het DB (voorzitter, vicevoorzitter, secretaris en penningmeester) met daarnaast
de invulling door DB-leden van de personeelscommissie en de voorzitterschappen van de
beheer- en redactiecommissie is het dagelijks bestuur voldoende in staat om toezicht te houden
op de taakopvatting van de directie en de uitvoerende taak van de organisatie. Wel heeft het AB
het DB gevraagd om vanuit een oogpunt van continuïteit niet in één jaar zowel de voorzitter als
12
de vice-voorzitter te wisselen. In voorliggend geval heeft het AB een appèl gedaan op de
voorzitter om zich beschikbaar te stellen voor een extra termijn. Het AB acht daarbij, gezien de
grote veranderingen op het beleidsvlak natuur en landschap, in voldoende mate sprake van een
bijzondere situatie. De voorzitter, mevrouw Gresnigt, heeft hierop positief gereageerd en is dan
ook in de najaarsvergadering voor een derde termijn herbenoemd. In de najaarsvergadering
stemde het AB voorts in met de door het DB gepresenteerde begroting voor 2012. Afscheid
werd genomen van DB- lid en voorzitter van de personeelscommissie mevrouw Raab. Twee
vacatures in het AB werden opgevuld door de heren Willekens en Jung. Herbenoemd werden
mevrouw Gresnigt, tevens als voorzitter, en mevrouw Thissen als AB-lid. De heer Voncken
werd vanuit het AB benoemd als DB-lid.
Het Dagelijks Bestuur kwam in het verslagjaar vijf maal in vergadering bij elkaar. De heer
Voncken volgde mevrouw Raab op, ook als lid van de personeelscommissie. Voorzitter van de
personeelscommissie werd de heer Thissen.
De Personeelscommissie kwam driemaal bijeen, waarbij in het bijzonder stil werd gestaan bij de
organisatieaanpassing in relatie tot de verandering van de functies hoofd terreinbeheer en
assistent hoofd terreinbeheer in rentmeester en assistent rentmeester, samen de stafafdeling
rentmeesterij vormend, naast de districtsbeheerders die tegelijkertijd rechtstreeks onder de
directeur-rentmeester werden geplaatst. Ook werd indringend stilgestaan bij de voorgenomen
en doorgevoerde beëindiging van het dienstverband van de districtsbeheerder Zuid.
De Redactiecommissie van het kwartaalblad vergaderde als gebruikelijk viermaal met als
resultaat een steeds weer zeer aansprekend kwartaalblad, maar ook een geheel geactualiseerd
en vernieuwd Uit en Thuisboek.
Ook de Beheercommissie kwam viermaal bijeen. In maart werd stilgestaan bij een drietal
onderwerpen: het terugbrengen van fosfaatgehalten in de bodem door uitmijnen van de
bouwvoor of juist afgraven ervan, populatieontwikkelingen van het spiegeldikkopje mede in
relatie tot beheer, en toenemende aantallen grauwe ganzen in relatie tot voedselarme (ven)
vegetaties. De voorjaarsexcursie vond plaats in Zuid Limburg, waarbij het Eijserbos en de
Curfsgroeve werden bezocht, beide in relatie tot de daar geplande projecten. De najaarsexcursie
was naar het Weerterbos, waar venherstelprojecten uit het verleden werden bekeken, maar ook
de op stapel staande projecten bij de Grashut en bij In den Vloed, waarbij tevens de locatie van
het te bouwen ecoduct over de A2 aandacht kreeg. De decembervergadering stond in het teken
van het op korte termijn uit te voeren hellingbosproject in het Eijserbos.
1.3
Organisatie
Personeel en organisatie
In 2011 werd per 15 oktober een verandering van de
functies hoofd terreinbeheer en assistent hoofd
terreinbeheer in rentmeester en assistent rentmeester
doorgevoerd, waardoor een zelfstandige stafafdeling
rentmeesterij is ontstaan. De districtsbeheerders
werden op hetzelfde moment rechtstreeks onder de
directeur-rentmeester geplaatst. Voorts werd besloten
het dienstverband met de districtbeheerder Zuid te
beëindigen. Per 1 september eindigde de
arbeidsovereenkomst met mevrouw Kemink. De
totale personeelsformatie bedroeg gemiddeld 30,7 fte
over 2010.
13
Personeelsbeleid
Jaarlijks vinden functioneringsgesprekken plaats aan de hand van de regeling functioneringsgesprekken. De gesprekken zijn bedoeld om de medewerkers actief te begeleiden en te
stimuleren in hun dagelijks functioneren.
De werkorganisatie wordt geleid door de directeur-rentmeester. Voor de inschaling van
directeur en medewerkers wordt gebruik gemaakt van het in 2007 ingevoerde functiewaarderingssysteem, waarbij de beloningsstructuur zoals vastgelegd in de Raam CAO Bos &
Natuur wordt gevolgd. De Landschappen hebben in de CAO een eigen ondernemersdeel met
de bijbehorende salaristabellen. Het bestuur heeft de hoogte van de directiebeloning en andere
bezoldigingscomponenten vastgesteld. De directeur is ingeschaald in schaal 12 van deze CAO.
De hoogte en samenstelling van de bezoldiging wordt in de jaarrekening nader toegelicht.
Cursus en opleiding
Om de kennis van het team vakinhoudelijk en anderszins op peil te houden is er door diverse
collega’s deelgenomen aan cursussen van zeer uitlopende aard. Zo hielden onze BOA’s zich op de
hoogte van de laatste stand van zaken met betrekking tot handhaving van groene wetgeving, terwijl
ook cursussen rentmeesterij en venherstel door andere werknemers met succes gevolgd werden.
In het kader van het 80-jarige bestaan van de Stichting werd een studiereis gemaakt van vijf
dagen in juni naar New Forest in Hampshire, Zuid-Engeland. Dit grote natuurgebied (bos en
heide, met daarin venige delen en enkele beekjes) wordt al eeuwenlang door vooral paarden
jaarrond begraasd. Tijdens vakkundig begeleide excursies gaven de plaatselijke beheerders
informatie over de wijze van beheer en de resultaten ervan. Naast de inhoudelijke verdieping
leverde de reis ook een nuttige bijdrage aan de teambuilding. De reis werd overigens in eigen
tijd gemaakt, waardoor tevens het verlofstuwmeer bij de Stichting werd verkleind.
Stagiaires
De districtskantoren Noord en Zuid zijn sinds 2003 door AEQUOR als erkend stagebedrijf
aangemerkt. Mede hierdoor weten de verschillende groene opleidingen ons te vinden. Goede
stagebegeleiding kost echter ook tijd. Vanwege de drukke werkzaamheden was het daarom in
2011 in district Noord niet mogelijk om stagiaires te begeleiden. In district Zuid liep een enkele
stagiaire wel enige tijd op de werkvloer mee.
ARBO & Veiligheid
Arbo en veiligheid vragen voortdurende zorg, waarvoor bij de werkoverleggen dan ook
regelmatig aandacht wordt gevraagd. Om veilig te kunnen werken heb je goed materiaal nodig.
Dit jaar zijn alle elektrische apparaten gekeurd volgens de 3140 norm. Ook alle hijsmiddelen
(kettingen en hijsbanden), roldeuren, ladders en tractoren zijn aan een keuring onderworpen.
In juni is de eerste kleding geleverd van Rovince. Deze kleding is speciaal ontwikkeld om teken
te weren. Het risico op een besmetting met de ziekte van Lyme is bij het goed dragen van deze
kleding duidelijke verkleind.
PAGO (Periodiek Arbeids Geneeskundig Onderzoek)
In het verslagjaar zijn alle werknemers onderworpen aan een PAGO. Eens in de vier jaar vindt
een dergelijk onderzoek plaats door onze Arbodienst. De algemene bevindingen waren positief.
Met name de bovengemiddelde tevredenheidsscore wat betreft de eigen functie en de
arbeidsomstandigheden sprong er uit. Negatief was het gegeven dat er in de buitendienst nogal
wat rugklachten zijn gemeld, als gevolg van het fysiek zware werk en op kantoor als gevolg van
het vele zittende werk. Op beide plaatsen is hieraan reeds jaren veel aandacht besteed (via inzet
van extra materieel voor het zware werk en aanschaf van goede stoelen en aandacht voor de
14
juiste zithouding). Het hoge percentage wordt mede bepaald door de gemiddeld hogere leeftijd
van ons personeel.
Ziekteverzuim
Het ziekteverzuim is binnen de stichting over het algemeen zeer laag. Voor 2011 bedroeg het
percentage echter 7,05%. Dit werd vooral veroorzaakt door enkele langdurige ziektegevallen op
grond van bijzondere persoonlijke omstandigheden.
1.4
Stichting Robur, Bedrijven voor Het Limburgs Landschap
De groep bedrijven die de Stichting Robur steunt blijft goed op peil. De bedrijvenstichting kreeg
in 2011 steun van 60 bedrijven (in 2010 waren dit 56 bedrijven). De Stichting Robur heeft als
particuliere natuurbeheerder bij de Volmolen Vaals 2,9 ha in eigendom, die in beheer gegeven
zijn bij Het Limburgs Landschap, maar is verder vooral een steunstichting om gelden en
draagvlak voor het werk van Het Limburgs Landschap te genereren.
De Roburdag werd dit jaar gehouden in Groeve ’t Rooth bij Bemelen. Gouverneur Frissen was
eregast. In zijn toespraak stond hij onder andere stil bij het landschap als drager van de identiteit
en de geschiedenis van een streek. Hij memoreerde het bijzondere van de plek en hoe hij
persoonlijk als jong kamerlid indertijd betrokken was bij landelijk beleid voor de
delfstoffenwinning. Met name de beoogde grootschalige mergelwinning op het plateau van
Margraten vertroebelde toen de discussie. Het is goed dat dit daar toen niet is doorgegaan. Dat
mergelwinning, mits zorgvuldig en niet op al te grote schaal uitgevoerd, ook een aantrekkelijk
landschap kan opleveren wordt hier geïllustreerd door de Groeve ’t Rooth, inmiddels een
prachtig stukje natuur. De impact van de financiële crisis en de onvermijdelijke doorwerking
daarvan de komende jaren op de overheidsfinanciën brachten hem andermaal tot de
opmerking om nog eens het grote belang van de steun vanuit het bedrijfsleven voor het werk
van Het Limburgs Landschap te benadrukken. Het weer was dit keer eens niet regenachtig,
maar tropisch warm. In de windstille zonnige groeve vloeide menig zweetdruppeltje. Bij het nog
in exploitatie zijnde deel van de groeve werd door medewerkers van de firma Ankerpoort uitleg
gegeven over de winnings-technieken van de kalk, terwijl er ook aandacht was voor de in de
mergel voorkomende fossielen. Na de excursie was er vervolgens nog ruim gelegenheid om
elkaar informeel te spreken tijdens het buffet. Het geheel was zo weer een zeer hartelijke en
voor ons werk uiterst nuttige relatie- en netwerkbijeenkomst.
15
16
2
Aankopen
2.1
Algemeen
Het door de overheid in 2010 ingezette beleid op het gebied van natuuraankopen zette zich in
2011 voort. Het plan om de Ecologische Hoofdstructuur te herijken en daarmee de
oppervlakte met subsidie aan te kopen gronden te verkleinen is in de loop van het jaar verder
uitgewerkt. Deze nog niet afgeronde herijking speelt een rol bij het vooralsnog stopzetten van de
subsidiëring door de provincie Limburg van grondaankopen. Daarnaast heeft een door de
Vereniging Gelijkberechtiging Grondbezitters ingezette juridische procedure, gericht op het
aanzienlijk vergroten van de rol van particulieren bij het realiseren van natuur binnen de EHS
een vergelijkbaar effect. Voor een aantal aankopen heeft Het Limburgs Landschap echter in
2011 wel een beschikking gekregen. Deze konden echter niet geëffectueerd en ambtelijk
afgehandeld worden vanwege bovengenoemde subsidiestop. In de loop van 2012 zal naar
verwachting meer duidelijk worden over de daadwerkelijke subsidiemogelijkheden. Tot die tijd
is de Stichting uiterst terughoudend met het verwerven van gronden.
Ondanks het overheidsbeleid heeft Stichting het Limburgs Landschap als particuliere
organisatie haar eigendom (inclusief erfpacht) in 2011 met netto 98,5 ha kunnen vergroten. De
gerealiseerde aankopen waren voor een belangrijk deel afwikkelingen van transacties die reeds
in 2010 in gang waren gezet of dermate cruciaal waren dat ze met eigen middelen of met
middelen van derden zijn (mede)gefinancierd. Unieke bestaande of potentiële natuur- of
cultuurwaarden van aangeboden percelen worden uiterst zorgvuldig afgewogen bij het al dan
niet inzetten van ‘eigen geld’. Bij (mede)financiering door derden valt onder andere te denken
aan de Stichting Robur, bedrijven voor Het Limburgs Landschap, de Nationale Postcodeloterij
(NPL) of individuele gemeenten. Op 31 december 2011 was in totaal 7834 ha in eigendom en
erfpacht bij Stichting het Limburgs Landschap.
Naast de eigen terreinen beheert Het Limburgs Landschap een groot areaal terreinen van en
voor derden. Dit zijn voornamelijk eigendommen van gemeenten, Dienst Landelijk Gebied,
Rijkswaterstaat, de beide Limburgse waterschappen en de Dienst Vastgoed Defensie. Door
veranderingen in beheercontracten (bijvoorbeeld het beëindigen of bijstellen van een contract
of de verkoop van de grond) vindt er verandering in de te beheren oppervlakte plaats. Per saldo
heeft Het Limburgs Landschap nu 355 ha in beheer van derden. In 2010 was dit 333 ha.
Het totale areaal natuurterrein in eigendom en beheer bedroeg per 31 december 2011 ca 8189
ha, verdeeld over 73 terreinen (in de communicatie tot 70 eenheden gegroepeerd).
Jaar
1999200020012002200320042005200620072008200920102011
13990723019413615525833672 111189112120
Tabel toename beheerareaal in hectares per jaar
17
2.2
Per regio
In 2011 lag het zwaartepunt van de aankopen in Noord-Limburg, waarbij de grote aankopen
met name plaatsvonden op de Dorperheide en de Groote Heide bij Venlo. Een gerichte
aankoopactie in het Weerterbos leverde aldaar de grootste areaaluitbreiding in MiddenLimburg op. In Zuid-Limburg liepen vooral de aankopen in het Platte Bosch en bij het
Cannerbosch in het oog. Daarnaast werden in 2011 weer twee monumenten in eigendom
overgenomen. De extra aandacht die de stichting aan monumenten (zeker als deze goed zijn
ingebed in het naburige landschap) besteedt, komt hierdoor prominent naar voren.
De belangrijkste en opmerkelijke aankopen worden hieronder nader beschreven.
Noord-Limburg
Bosserheide
Voor de toekomstige realisatie van het bezoekerscentrum van Nationaal Park De Maasduinen
heeft de gemeente Bergen het voormalige sluizencomplex, het pomphuis en de sluiswachterstoren om niet aan Het Limburgs Landschap overgedragen. Ook de ‘groene entourage’ rondom
het sluizencomplex is hierbij inbegrepen. Het betreft in totaal een oppervlakte van 4,6 ha.
18
Dorperheide
De zuidzijde van de ontgronding bij Klein Vink, in de omgeving van Brandemolen, is tot
natuurgebied omgevormd. Om hier de natuurwaarden ook voor de toekomst veilig te stellen
zijn 26 ha met waterplassen, oeverzones en oudere loof- en naaldbossen aangekocht. Dit gebied
is van groot belang als verbinding tussen Landgoed Arcen en het Nationaal Park De
Maasduinen.
Landgoed Arcen
Op Landgoed Arcen zijn rondom Fort Hazenpoot drie bospercelen verworven met een
gezamenlijke grootte van 5,3 ha. De percelen bestaan uit oud loof- en naaldbos en in één van
de percelen is een geheel intacte wal met redoute aanwezig. Dit is een extra verdedigingswerk
noordelijk van het grote dubbelfort Hazenpoot, het belangrijkste verdedigingswerk langs de
Fossa Eugeniana (een geplande kanaalverbinding tussen de Rijn en de Maas) aangelegd in 1626.
In Landgoed Arcen werd nabij de kern van Arcen 0,32 ha Maasoever van de gemeente Venlo
in eigendom overgenomen.
Ravenvennen
In het natuurgebied de Ravenvennen is een bouwlandperceel verworven ter grootte van 0,27 ha.
Het perceel grenst pal aan recentelijk ingerichte vennen op voormalig grasland en ligt tegenover
de Mussenslenk. Tot aan de verwerving was het in regulier agrarisch gebruik inclusief bemesting
en chemische onkruidbestrijding. Doordat deze activiteiten nu gestaakt worden, levert deze
kleine aankoop een zeer grote bijdrage aan de verbetering van de kwaliteit van het aangrenzend
ven.
Zwart Water
Van de gemeente Venlo werd 0,84 ha bouwland bij het Zwart Water overgenomen. Hier is bos
aangelegd ter compensatie van bos dat elders in de gemeente verloren was gegaan.
Daarnaast is er eveneens van de gemeente een groot perceel nieuwe natuur ter grootte van 5,3
ha verworven. Deze aankoop vormt een cruciaal onderdeel in de ecologische verbinding tussen
het Zwart Water en de Ravenvennen.
Groote heide
De Groote Heide is door Defensie jarenlang als oefenterrein gebruikt. Na de sluiting van de
kazerne te Blerick is dit gebruik gestaakt. Het Limburgs Landschap heeft de eigendommen van
het rijk hier al jarenlang in beheer. De percelen, bestaande uit 10,2 ha waardevol natuurgebied
met heide en heischrale vegetaties, zijn nu ook in eigendom door Stichting het Limburgs
Landschap overgenomen. De betreffende percelen maken integraal onderdeel uit van ons
beheergebied en worden ook al jaren door een schaapskudde begraasd.
Onderste en Bovenste Molen
Bij het object Onderste en Bovenste Molen is een graslandperceel met een oppervlakte van
0,72 ha gekocht van de Stichting Burgerlijke Godshuizen. Het ligt ingeklemd tussen het
natuurgebied Onderste en Bovenste Molen en de spoorlijn Roermond-Venlo. Het betreft hier
een paardenwei met opstallen, die relatief nat is. Daarom zijn juist hier de potenties voor
ontwikkeling tot een vochtig soortenrijk grasland en elzenbroekbos groot.
Boshuizerbergen
De Boshuizerbergen werd via twee transacties met 0,76 ha uitgebreid. Door aankoop van een
bosperceel (ca. 0,63 ha) voornamelijk bestaande uit grove den, werd de legpuzzel aan
eigendommen in dit gebied nagenoeg gecompleteerd. Het betreft hier namelijk een van de
19
laatste verwervingen in de kern van de Boshuizerbergen, waardoor er hier één groot
aaneengesloten natuurgebied in eigendom is ontstaan. Daarnaast kwam er via de gemeente
Venray een klein perceel naar ons toe. Zij schoonden hun kadastrale bezit op. Midden in de
Boshuizerbergen bleken zij in het bezit van een voormalige waterloop met de toepasselijke
naam “Boshuizer Maas”. Deze tegenwoordig functieloze waterloop is aan ons overgedragen en
daardoor is het natuurgebied met 1300 m2 gegroeid.
Midden Limburg
Schoorkuilen
Grenzend aan de percelen die in de afgelopen jaren
binnen het project Einderbeek/Schoorkuilen als
vennengebied zijn ingericht is een perceel met een
grootte van 2,7 ha via Rijkswaterstaat verworven. Het
was vanaf 1925 dichtgegroeid met wilgen en
populieren. Door verdroging en eutrofiëring zijn de
karakteristieke, deels zeldzame soorten van vochtige
milieus, die hier tot halverwege de vorige eeuw
voorkwamen, verdwenen. Mogelijk zijn ze echter in
de vorm van kiemkrachtig zaad nog steeds in de
bodem aanwezig. Natuurherstel kan hun kiemrust
doorbreken, waardoor ze na tientallen jaren opnieuw
uit de zaadbank tot ontwikkeling kunnen komen.
Weerterbos
Stichting het Limburgs Landschap werkt al jaren aan
natuurherstelprojecten in het Weerterbos. Een van
de doelstellingen is dit verdroogde natuurgebied te
vernatten door er langer water vast te houden. De
laagste delen van het Weerterbos, die vroeger
bestonden uit zogenaamde doorstroommoerassen
ontwikkelen zich dan weer tot natte vensystemen met
interessante oevers. Het Weerterbos wordt echter
gekenmerkt door een kleinschalige verkavelings- en
eigendomsstructuur. Hierdoor is het niet zomaar
mogelijk om waterpeilen in het gebied te verhogen.
Het Limburgs Landschap heeft eigenaren van de
lager gelegen gebieden benaderd met het verzoek om
de gronden te verkopen. Deze actie heeft bijna 12 ha
bos opgeleverd, soms met wel 100 jaar oude eiken.
Rozendaal
Tussen de spoorlijn en de A73 ligt een kleinschalig
landschap waar bosjes en landbouwgronden elkaar
afwisselen. De bosjes vormen voor dieren en
bosplanten een belangrijke verbinding tussen
Landgoed Rozendaal en het bosgebied Tergouwen.
Onder de drukste door autoverkeer gebruikte wegen,
de A73 en de N271, zijn faunapassages voor kleine
dieren aangelegd, zodat deze de wegen ongehinderd
20
kunnen passeren. In deze verbindingszone heeft Het Limburgs Landschap in totaal bijna 1 ha
bos met grove den, zomereik, ruwe berk en Amerikaanse eik kunnen verwerven.
Zuid Limburg
Wolfhagerbos
Via een schenking ontvingen we het 0,02 ha grote “Smeetsbosje”, gelegen bij het gehucht Thull
in de gemeente Schinnen. Daarnaast werd met deze gemeente 445 m2 geruild tegen een kwart
hectare bos. In dezelfde transactie is ook een braakliggende akker nabij het Wolfhagerbos aan
Het Limburgs Landschap in eigendom overgedragen.
Bemelerberg
Door middel van een openbare verkoop zijn er 80 percelen landbouwgrond door de Dienst
Landelijk Gebied in de verkoop gedaan. Voor een aantal van deze percelen heeft Het Limburgs
Landschap een bod uitgebracht, wat resulteerde in de aankoop van 0,38 ha in potentie
waardevol schraal grasland bij de Koeleboschgroeve en 1,35 ha akker in de buurt van Groot
Welsden. Deze akker kan worden ingericht als kruidenrijke akker en zo een mooie aanvulling
op het natuurgebied worden.
Kasteel Neercanne
Ten behoeve van de uitbreiding van een waterpompstation van de Waterleiding Maatschappij
Limburg is 0,2 ha bos verkocht. Met de opbrengst kan het vlakbij gelegen Millenniumbos
verder worden uitgebreid.
Tengevolge van de afscheiding van België van Nederland vanaf 1839 zijn het dorp Neercanne
en het kasteel Neercanne van elkaar gescheiden. De toenmalig eigenaar van het kasteel heeft er
voor gezorgd dat zijn domein tot de Nederlandse staat bleef behoren. De op dat moment
aanwezige kasteelmuren rond zijn domein werden toen voor een deel de rijksgrens, waarbij
volgens de eerste kadastrale inmetingen al deze muren Nederlands grondgebied bleven. Vanaf
2009 is de stichting in een groot project bezig de mergelstenen tuinmuren van Kasteel
Neercanne te herstellen. In het plan is opgenomen om de ernstig vervallen ‘grensmuur’ gelegen
tussen de Jeker en de Cannerweg eveneens te restaureren, totdat de zuiderbuur zich meldde als
(gedeeltelijk) eigenaar van deze muur. Kadastrale verkenningen vanuit Nederland en België
hebben inmiddels aangetoond dat deze muur gedeeltelijk ‘mandelig’ is (ieder is gedeeltelijk
eigenaar over de lengte bezien) en voor een ander deel als gevolg van internationaal juridisch
bepalende kaartinterpretatie geheel op Belgisch grondgebied staat. Omdat Het Limburgs
Landschap geen subsidiemiddelen op andermans eigendom kan investeren (ook al betreft het
hier een grensgeval) is er voor gekozen de grond onder de muur, te verwerven. Zo kan nu en in
de toekomst onderhoud en beheer het best uitgevoerd worden. Dit betekent dat de Stichting de
trotse eigenaar is geworden van ca. 25 m2 België.
Noordelijk van het Cannerbos heeft het Limburgs Landschap 7,3 ha cultuurgrond aangekocht.
Deze percelen liggen gedeeltelijk op het plateau (Susserweg) en gedeeltelijk betreft het
potentieel waardevolle hellingschraallanden met dagzomende kalkontsluitingen, inclusief
ondergrondse mergelgroeve, gelegen in het verlengde van het Cannerbos (Muizenberg).
Landschappelijk is het er nu al bijzonder fraai. Het grootste deel (bijna 6,3 ha) is in verpachte
staat verworven.
21
Hoogcruts
Een opvallende aankoop is die van het in ruïneuze staat verkerende kloostercomplex
Hoogcruts (gemeente Margraten) met een oppervlakte van 0,97 ha. Deze aankoop werd pas
geëffectueerd toen duidelijk was dat Het Limburgs Landschap kon rekenen op belangrijke rijksen provinciale bijdragen in de consolidatiekosten. De gemeente Eijsden-Margraten heeft de
aankoop en de initiële onderzoekskosten mede
gesubsidieerd.
Platte Bosch
Ten oosten van Nijswiller is een deel van het Platte
Bosch met een oppervlakte van bijna 6 ha verworven.
Het gaat hier om een zeer waardevolle aankoop
bestaande uit een afwisselend soortenrijk hellingbos
dat geleidelijk overgaat in plateaubos met daarin een
klein areaal grasland. Geheel onderaan de helling ligt
een klein, op het zuiden gericht kalkgraslandje met
bijzonder hoge natuurwaarden.
Janssenmolen Oirsbeek
Met de gemeente Schinnen is overeenstemming
bereikt over de overname van de Janssenmolen in
Oirsbeek tegen een symbolisch bedrag van één euro.
De molen was in een faillissement terecht gekomen,
waardoor het noodzakelijke onderhoud niet meer
was uitgevoerd en de molen ook niet meer gebruikt
kon worden. De gemeente Schinnen is bereid
gevonden nog tien jaar lang financieel te participeren
in de restauratie en het onderhoud van dit
monument. Deze fraaie windmolen staat direct naast
het dorp; het doel van de Stichting is om deze weer
regelmatig te laten draaien, zodat zijn functie in het
landschap behouden blijft.
22
23
24
3
Beheer terreinen en gebouwen
3.1 Algemeen
3.2
Beheerplanning
Subsidieregeling Natuur en Landschap
Middels deze subsidieregeling wordt het beheer van de natuurgebieden bekostigd. Nadat eind
2010 voor een groot deel van het areaal van het Limburgs Landschap subsidie is aangevraagd
onder deze regeling, is eind 2011 voor nog niet aangevraagde gronden ter grootte van 729 ha
een aanvullend subsidieverzoek ingediend. Ook is een vergoeding aangevraagd om begrazing
met een geherderde schaapskudde uit te kunnen voeren op een oppervlakte van 567 ha. In
totaal is voor 7048 ha van de 8189 ha beheersubsidie aangevraagd. De aanvraag voor de
beheerperiode 2011 tot en met 2016 is ondertussen gehonoreerd.
Herziening beheerplannen
De in 2010 ingezette (door eigen personeel uitgevoerde) update van alle beheerplannen werd
gedurende 2011 voortgezet. Het lukte door de hoge werkdruk niet om alle beheerplannen in
2011 geheel te reviseren. In lijn met de huidige certificeringseisen wordt er nu op gemikt om
alle plannen aan het eind van 2012 te hebben geëvalueerd, bediscussieerd met betrokken
collega’s en op papier gezet. De nadruk zal daarbij liggen op de terreinen in Noord-Limburg.
Van CRS-1 naar CRS-2
In 2011 zijn diverse kinderziektes uit de hernieuwde versie van dit
beheeradministratieprogramma gehaald (CRS-Centraal Registratie Systeem). Ook is overleg
gevoerd over en een aanvang gemaakt met de verdere uitbreiding van de functionaliteiten van
het programma. Dit gebeurde op basis van wensen vanuit de verschillende organisaties die het
programma gebruiken.
3.3
Projecten
Terreinbeheer
2011 heeft in het teken gestaan van voorbereiding en start van de uitvoering van het beschikte
projectenonderdeel van de concept overeenkomst van de Provincie Limburg voor Stichting het
Limburgs Landschap zoals deze in september 2010 door GS is goedgekeurd. Feitelijk is
hiermee een nieuwe werkwijze ontstaan. Was de Stichting in het verleden voor wat betreft de
inrichting van natuurgebieden afhankelijk van tal van subsidieregelingen en overeenkomsten,
vanaf nu kan gewerkt worden met beschikkingen vanuit een aanpak met één contractpartner.
Hierdoor kan veel efficiënter en sneller gewerkt worden en resultaat worden geboekt. Waar
vroeger een beroep moest worden gedaan op de EGM-regeling, Programma Beheer (met een
subsidiebeschikking per perceel (!)), soortbeschermingsmiddelen, middelen voor het uitvoeren
van anti-verdrogingsmaatregelen enz., is alles nu onder één noemer gebracht.
In de van de Provincie Limburg in 2010 verkregen beschikking zijn 50 projecten opgenomen
en gesubsidieerd. Deels zijn het projecten die meteen tot natuurrealisatie leiden, deels
onderzoeksprojecten die kennis en inzicht moeten leveren voor de noodzakelijke terreininrichting en natuurherstelprojecten in de nabije toekomst.
In samenwerking binnen het Nationaal Park de Maasduinen werd met de partners (gemeente
Bergen en SBB) met succes een grootschalig project opgestart (Kwaliteitsimpuls NP
Maasduinen, bestaande uit 15 deelprojecten). Hierin worden enerzijds alle noodzakelijke
maatregelen uitgevoerd om het te realiseren nieuwe bezoekerscentrum optimaal te kunnen
25
laten functioneren, anderzijds worden er ook belangrijke natuurprojecten zoals grootschalige
heideverbindingszones gerealiseerd.
Door deze andere manier van financiële sturing en subsidierelaties wordt het aantal projecten
dat afzonderlijk afgerekend wordt (elk met aparte accountantsverklaringen) ook minder.
Gebouwen
Per januari 2011 is Het Limburgs Landschap volgens
de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed (RCE) een
zogenaamde erkende monumentenorganisatie. Los
van status die dit geeft op provinciaal niveau (het
vergemakkelijkt subsidierelaties), betekent het voor
de organisatie dat de contacten met de RCE hierdoor
aangehaald worden en frequenter overleg plaatsvindt.
De enkele jaren geleden ingeslagen weg om de
organisatie meer te profileren op het vlak van
monumenten begint stilaan ook extern op te vallen.
Frequent doen particulieren en gemeenten een
beroep op SLL om mee te helpen in probleemsituaties rond gebouwen. Dit kan vanuit onze
vangnetfunctie, incidenteel, mits daartoe financieel in
staat gesteld, leiden tot het in eigendom verkrijgen van zulke monumenten.
Door te blijven etaleren dat alleen in samenwerking oplossingen liggen, is het gelukt voor
Hoogcruts na bijna vijftig jaar van verval, het tij te keren. Ook voor de Janssenmolen te
Oirsbeek gloort er weer perspectief.
3.3.1
Projecten afgerekend in het verslagjaar
In het verslagjaar 2011 zijn in totaal 18 projecten afgerond en financieel opgeleverd. Financieel
ging er in projecten circa € 3.6 miljoen om, circa € 3 miljoen in natuurprojecten en circa € 0,6
in monumentaal erfgoed. Een aanzienlijk deel van deze projecten is financieel mogelijk
gemaakt door verkregen rijkssubsidie uit Programma Beheer. Deze projecten hebben een
looptijd van zes jaar met een inrichting- en een beheerfase. De overige projecten zijn
(aanvullend) gefinancierd met rijkssubsidie uit de regeling Effect Gerichte Maatregelen (EGM),
projectsubsidies van de provincie Limburg of zijn gekoppeld aan de overname van
natuurcompensatieverplichtingen van derden.
Uit een keur van gerealiseerde projecten is hieronder een overzicht gegeven van de meest in het
oog springende inrichtingsprojecten van het afgelopen jaar.
District Noord
Kwaliteitsverbetering Boshuizerbergen
Vanaf 2005 zijn er verschillende percelen aangekocht die nog ingericht moesten worden. Zo is
er nabij Hoogzand, ten zuidoosten van de Boshuizerbergen, circa 9 ha nieuw zomereikenberkenbos met brede struikranden aangelegd. Aankoop en inrichting van de benodigde
gronden was mede mogelijk door de inzet van middelen in het kader van de ‘Ruimte voor
Ruimte’- regeling en boscompensatie verplichtingen van de Provincie Limburg. Dit gebied zal
zich snel ontwikkelen tot een vogelparadijs, en mogelijk vestigt zich er ook de bruine eikenpage.
De voormalige water-kelder van het WML-pompstation in de Boshuizerbergen is omgevormd
naar een overwinteringsverblijf voor vleermuizen als de grootoor- en watervleermuis. De overige
gebouwen van het voormalige pompstation zijn gesloopt. Om de specifieke natuurkwaliteiten
26
van de Boshuizerbergen te versterken en het bestaande jeneverbesstruweel vitaler te maken is
ongeveer 47 hectare bos- en heidegebied heringericht. Door kapwerkzaamheden zijn jeneverbesstruiken vrijgemaakt van omringende bosopslag, dichte naaldbossen zijn door groepenkap
opener geworden en met mos (veel grijs kronkelsteeltje) begroeide heidebodems zijn geplagd
en bekalkt. Om de heide en jeneverbesstruwelen met schapen te kunnen begrazen en
zodoende vrij te houden van nieuwe bosopslag is tot
slot een begrazingseenheid ingericht. Het project is
mogelijk gemaakt door bijdragen van de gemeente
Venray uit het Xerox-fonds, projectsubsidies van de
provincie Limburg, rijkssubsidie uit de regeling Effect
Gerichte Maatregelen/OBN en eigen bijdragen van
de Stichting Robur en Stichting het Limburgs
Landschap.
Westelijk van de spoorlijn, waar ook belangrijke
stuifzanden met jeneverbesstruwelen aangetroffen
worden, is een kleine schapenbegrazingseenheid
ingericht. Hiermee kan het beheer geoptimaliseerd
worden. Tevens wordt zo voorkomen dat in dit
terrein nog langer illegaal gecrossed kan worden met
motoren.
Venherstel en kwaliteitsimpuls oeverzones
Ravenvennen Hanikerweg Arcen
Aan de rand van het natuurgebied de Ravenvennen
nabij de Hanikerweg is in totaal 6 hectare voormalige
landbouwgrond omgevormd in heidevennen en
waardevolle overgangen naar droge heide. Ook zijn
er enkele kavelsloten gedempt en zijn de vennen aan
elkaar verbonden om het oorspronkelijke
doorstroomvennensystemen te herstellen. Het doel is
om hierdoor ‘gebiedseigen’ grond- en regenwater
langer in het gebied vast te houden en zo de
verdroging van natuur tegen te gaan. De hoger
gelegen oeverzones zijn na het ontgraven van de
vennen vrijgemaakt van bosopslag en plaatselijk is de
voedselrijke bovenlaag geplagd. Ook is er op delen heidemaaisel opgebracht, waardoor zich
hier relatief snel waardevolle vochtige en droge heide kunnen ontwikkelen. Plaatselijk kan er in
kommetjes ook hoogveenachtige heide ontstaan met soorten als wateraardbei, veenpluis,
blauwe zegge en klokjes-gentiaan. De nieuwe vennen en oeverzones zijn nu weer geschikt
leefgebied voor zeldzame soorten als levendbarende hagedis en kamsalamander.
Bescherming en habitatherstel Knoflookpad Maasduinen
Een van de meest bedreigde amfibiesoorten van Limburg is de knoflookpad. Vanwege de grote
verantwoordelijkheid voor deze soort heeft Stichting het Limburgs Landschap opdracht gegeven
voor een vooronderzoek naar geschikte nieuwe leefgebieden in haar terreinen. Hiermee wordt
een stap gezet om deze soort voor de Maasduinen te behouden. Ondersteund door subsidies
van de provincie en van het Interreg-project Solabio (EU) heeft al op een tweetal kansrijke
plaatsen biotoopherstel plaatsgevonden. In het Zwart Water ten noorden van Venlo zijn nabij
geschikt bevonden voortplantingspoelen de noodzakelijke landbiotopen gemaakt: rulle
zandstroken en een zandige voedselarme akker. De knoflookpad kan zich na voortplanting in
27
de wateren weer op land in het zand ingraven. ’s Nachts gaan ze dan weer in de omgeving op
jacht naar voedsel.
In het Straelensch Broek ten oosten van Arcen zijn de financiële middelen ingezet voor het
realiseren van omvangrijk moeras- en venherstel. Voormalige vochtige akkergronden zijn
omgevormd naar matig voedselrijke grondwatergevoede vennen (ca. 27 ha). Voor de
knoflookpad zijn in het terrein zandige ophogingen gemaakt. Aan de voet van de duinen van
Landgoed Arcen is de overgang van water- naar landbiotoop voor deze soort geoptimaliseerd
door twee kleine fijnsparbosjes om te vormen naar heide. In samenwerking met Waterschap
Peel en Maasvallei is de Lingsforterbeek om het nieuwe vennengebied heen gelegd. Door deze
maatregel wordt voorkomen dat er voedselrijk landbouwwater in de voedselarme vennen komt.
Ten noorden van de Lingsforterweg is ook de oude moerasdepressie “den Blanke” hersteld. Al
met al ligt er nu een prachtig nieuw gebied waar behalve soorten als knoflookpad en vele
watervogels ook de mens (al wandelend) van kan profiteren.
Boomkikker Maasduinen
Enkele jaren geleden is in het Vreewatergebied met succes de boomkikker geherintroduceerd.
De populatie lijkt zich staande te kunnen houden. Om geleidelijke uitbreiding te stimuleren zijn
in de verbindingszone tussen de Ravenvennen/ Vreewater en het Zwart Water nieuwe
voorplantingswateren aangelegd. Tevens is gewerkt aan extra structuurvariatie in de overgangen
van bos naar grasland en in houtwallen.
Zwart Water, natuurherstel Blanke
Slinklossing
Met behulp van een particuliere eigenaar en het
Waterschap Peel en Maasvallei kon Stichting het
Limburgs Landschap aan de noordzijde van het
Zwart Water nabij Velden, ca. 5 ha natuurgebied in
kwaliteit verbeteren. Een oude maasgeul is
omgevormd tot een natte laagte met ondiep open
water en flauwe oeverzones. De Blanke Slinklossing,
ooit gegraven voor ontwatering van de omgeving, is
verondiept en het stuwpeil is er verhoogd. Door deze
maatregelen is het grondwaterpeil in het noordelijk
deel van het Zwart Water gestegen en is de
verdroging van dit natuurgebied verminderd. Het
gebied is na afronding al bezocht door watervogels als
de grote zilverreiger, broedende kleine plevieren en
de in Limburg zeldzame Temminck’ strandloper.
District Midden
Restauratie Sarsven
Na jarenlange voorbereiding is in het verslagjaar een
langgekoesterde wens uitgekomen om het Sarsven
nabij Nederweert-Eind in oude glorie te herstellen.
Het ven met een oppervlakte van ca. 8 ha was als
gevolg van een viswaterfunctie behoorlijk verrijkt met
voedingstoffen. Tevens werd het slechts voor een
klein deel met grond- en regenwater gevuld, maar
vormde juist voedselrijk landbouwwater uit de
28
Hulsenlossing, die er door heen stroomde, de belangrijkste waterbron. Deze voedselrijkdom
leverde een beeld op dat meer wordt geassocieerd met een laagveenplas in laag-Nederland
(brede rietkragen met daarin opkomende wilgenstruweel) dan met een ven op de hoge
zandgronden. Daarnaast lag op de venbodem inmiddels een ca 1 m dikke sliblaag die veel
zuurstof uit water haalde, en er zat veel (kweek)vis in, die soms vanwege zuurstofgebrek onder
een 100% kroosdek massaal doodging. Het ven en omgeving waren dus hun kenmerken als
oud voedselarm heidevensysteem kwijt. De restauratie van het Sarsven bestond uit het
verwijderen van overmatig wilgenstruweel, het afvissen van het open water en het wegbrengen
van de vangst naar een andere plas, het ontgraven en afvoeren van de aanwezige sliblaag
(115.000 m3), het afplaggen van voedselrijke voormalige cultuurgronden aan de rand van het
ven en het omleiden van de Hulsenlossing. Als afronding zijn de nieuwe voedselarme oevers
bekalkt en is er heidemaaisel opgebracht. Om het nieuwe ven voor wandelaars weer beleefbaar
te maken zal er nog een nieuwe wandelroute worden aangelegd en een vogelobservatiepost
worden ingericht. Het project is uitgevoerd met hulp van het Waterschap Peel en Maasvallei en
de gebiedscommissie Sarsven en de Banen. De noodzakelijke gelden waren onder andere
afkomstig uit de rijksregeling Effect Gerichte Maatregelen/OBN.
Weerterbos, Klimaatproject II
Het Weerterbos is in het rijksbeleid aangewezen als Natuurlijke Klimaatbuffer. In deze
gebieden krijgen natuurlijke processen voorrang en kunnen waterpieken als gevolg van
toenemende neerslag in de toekomst worden opgevangen. Door dit beleid te combineren met
natuurherstelmaatregelen ontstaat een veiliger en natuurrijker leefomgeving met ruimte voor
waterberging, zowel in natte als in droge perioden. Om in het Weerterbos meer water ‘vast te
houden’ zijn verschillende maatregelen genomen.
Gezamenlijk met Ark Natuurontwikkeling en het Waterschap Peel en Maasvallei zijn aan de
oost- en zuidzijde van het Weerterbos gronden,15 ha, aangekocht die gevoelig zijn voor
natschade. Door het deel van deze gronden, ter hoogte van het Koolespeelke, om te vormen tot
een waterbuffer kunnen in het naastliggende natuurgebied hogere grondwaterpeilen worden
ingesteld, zonder dat er op andere gronden aan de rand van het Weerterbos natschade
optreedt. In de waterbuffer wordt water opgeslagen dat hierdoor minder snel afstroomt richting
Noord-Brabant. Ook is in de waterbuffer ruimte gecreëerd voor natuurontwikkeling door
aanleg van open water met plaats voor nieuw spontaan opgroeiend moerasbos. Nabij het nieuw
te bouwen ecoduct aan zuidzijde van het Weerterbos is op een aantal voormalige akkers circa 6
ha nieuw bos aangelegd. Door buiten het Weerterbos nieuw bos te planten, zijn er in het
Weerterbos zelf mogelijkheden om, zonder natschade aan landbouw en verlies van bosareaal,
een aantal oude vensystemen te herstellen. Daarom is Stichting het Limburgs Landschap eind
2011 gestart met verder venherstel in In den Vloed aan de noordzijde van het Weerterbos, en
worden nu hydrologische maatregelen zoals het dempen van een aantal waterlossingen in het
gebied uitgevoerd.
Het project is mogelijk gemaakt door subsidies van ministerie van VROM, Provincie Limburg
en de Europese Plattelandssubsidie POP. Ook hebben Ark Natuurontwikkeling, Waterschap
Peel en Maasvallei en Stichting het Limburgs Landschap eigen bijdragen ingezet.
Venherstel Roeventerpeel (fase 1)
De Roeventerpeel in Weert vormt een belangrijke schakel in de peelvenenreeks van Grote
Moost tot Moeselpeel. Met behulp van subsidie uit de rijksregeling Effect Gerichte
Maatregelen/OBN is het gelukt om dit peelven met een oppervlakte van ca. 4 ha nieuw leven in
te blazen. De Roeventerpeel is in het verleden gebruikt om turf te winnen en vissen te kweken.
Later is het ven gedempt met materiaal vrijkomend uit de werkzaamheden bij aanleg van het
kanaal Wessem-Nederweert en heeft het deels als vuilstort gefungeerd. Door het voormalig ven
29
was ook de Leukerbeek aangelegd om bovenstroomse gelegen landbouwgronden te draineren.
In samenwerking met onder B-WARE Research/Universiteit Nijmegen is een venherstelplan
opgesteld. Uit onderzoek bleek dat in de oude veenlagen nog kiemkrachtige zaden van typische
venplanten zaten die honderden jaren oud en nog kiemkrachtig waren. Met uitgekiend
grondverzet zijn deze intacte bodemlagen weer opgezocht. Ook is de toestroom van
gebiedseigen grondwater (kwel) versterkt en is het gebiedsvreemd landbouwwater van de
Leukerbeek (al eerder) om het nieuwe vensysteem en natuurgebied heen geleid. Natuurlijk
gebeurde deze omlegging in nauwe samenwerking met het Waterschap Peel en Maasvallei.
Tijdens de uitvoering bleek dat er veel meer te verwijderen specie in het ven aanwezig was dan
van te voren bepaald en gegund in de opdracht aan een aannemer. De directe afronding van het
project werd hierdoor gehinderd, er was immers onvoldoende budget voor integrale ontgraving
van het ven en afvoer van de gecreëerde depots. Daarop is besloten het opschonen en uitdiepen van het ven eerst integraal uit te voeren en de afvoer van de depots in een vervolgproject
in 2011 op te pakken. Hopelijk zien we over een aantal jaren de typische venvegetaties en fauna
die de Peelvenen zo karakteristiek maken, ook in de Roeventerpeel weer terugkeren.
District Zuid
Bemelerberg – droogdal Terblijt
In het reservaat van de Bemelerberg staat het behoud en ontwikkeling van waardevolle hellingen kalkgraslanden voorop. Circa 8 ha aangekocht grasland met EHS-status in het droogdal
zuidelijk van Berg en Terblijt is met behulp van de rijkssubsidie voor Programma Beheer
voorzien van een basisinrichting. Door inrichting met ursusgaas en poorten is begrazing met
schapen mogelijk gemaakt.
Cottessen
Ter versterking van het kleinschalig heuvellandschap zijn nabij Cottessen en Camerig met
Programma Beheersubsidies verschillende graslandjes heringericht. Voor begrazing met
rundvee zijn er veerasters en poorten geplaatst. Voormalige landbouwgronden zijn extra
gehooid om het niveau aan voedingsstoffen versneld naar beneden te brengen. Tevens zijn
ongeveer 3 km kleine landschapselementen zoals knip- en scheerheggen aangeplant en
onderhouden. Soorten als geelgors, hazelmuis en das moeten hiervan gaan profiteren.
3.3.2
Projecten in voorbereiding of uitvoering
In het verslagjaar 2011 is in het kader van de Meerjarenbeschikking van de provincie Limburg
een omvangrijk projectenprogramma van ca. 50 inrichtingsprojecten opgestart. De subsidie
voor dit programma is afkomstig uit het Provinciaal Meerjaren Programma (PMJP). Een set van
integrale projecten is gezamenlijk opgesteld door Stichting het Limburgs Landschap en de
provincie Limburg.
In 2012 is een aantal interessante projecten in uitvoering, die in het verslagjaar zijn voorbereid
of waarvoor de uitvoering toen reeds is gestart. Een aantal wordt hieronder kort belicht.
Maasduinen, realisatie droge heideverbindingen
In de tijd dat de productiefunctie van de Maasduinen belangrijker was dan de recreatieve en
natuurwaarden van heide zijn grote delen van het gebied beplant met grove dennen. Nu er veel
minder hectares open heideterrein over zijn, leven verschillende populaties van heidefauna
geïsoleerd in vaak kleine leefgebiedjes. Om typische maar vaak bedreigde heidesoorten van de
Maasduinen als zandhagedis, gladde slang, heivlinder, veldkrekel, blauwvleugelsprinkhaan,
boomleeuwerik en nachtzwaluw voor de toekomst duurzaam te behouden worden verschillende
30
droge heideverbindingszones aangelegd en heidegebieden uitgebreid. De werkzaamheden,
onder andere boskap, vinden in 2012 plaats in de Ravenvennen, Landgoed Arcen, Landgoed
de Hamert, Rode hoek, Bosserheide en de Eckeltse Bergen. In totaal ontstaat in de
Maasduinen zo’n 150 hectare extra aan elkaar gekoppeld heidegebied. Om onze bezoekers
hiervan te laten genieten liggen deze zones ook langs een aantal gemarkeerde wandelroutes. In
het project wordt samengewerkt met Staatsbosbeheer
en de gemeente Bergen als partners binnen het
Nationaal Park de Maasduinen.
Weerterbos, natuurherstel Grashut en
venherstel In den Vloed
In de vroegere landbouwenclave de Grashut, midden
in het Weerterbos, wordt ca. 27 ha relatief
soortenarm en laag gelegen vochtig grasland
omgevormd in een gevarieerd gebied met open
wateren en plas-dras-situaties, afgewisseld met gagel-,
riet- of wilgenstruweel. Plekken met toestroom van
voedselarm en (matig) kalkhoudend grondwater zijn
zelfs kansrijk voor het ontwikkelen van vochtige
heidevegetaties met dopheide of nat dotterbloemmoeras met dotterbloem, holpijp en moerasspirea.
Na een zeer succesvol herstel in 2005 wordt
momenteel gewerkt aan de 2de fase van venherstel in
het deelgebied In den Vloed. Door circa 14 ha nat
naaldbos op rabatten te vellen en de humusrijke
toplaag te ontgraven keren de oude vennen terug, die
verdwenen door bosaanleg. Door het venherstel te
combineren met hydrologische herstelmaatregelen
(o.a. dempen van lossingen) zal het grondwaterpeil
hoger en constanter worden waardoor een
doorstroom-vennensysteem met lokaal
hoogveenontwikkeling kan ontstaan. Soorten die
zeker gaan profiteren van het venherstel zijn
draadzegge, moerashertshooi, vlottende bies,
waterviolier, poelkikker, grote zilverreiger,
wintertaling en dodaars. Lokaal worden tot slot in dit
project ook nieuwe leefgebieden en verbindingszones
gecreëerd voor het spiegeldikkopje, een ernstig
bedreigde dagvlinder.
Curfsgroeve
Nadat in 2009 de Curfsgroeve bij SLL in beheer
kwam en in 2010 de nodige voorbereidingen werden
getroffen is de uitvoering van een aantal
inrichtingsmaatregelen in 2011 ten volle van start
gegaan. In 2011 is het wandelpad aangelegd dat de
groeve openbaar toegankelijk maakt. Geen sinecure,
want hiervoor moest onder andere een stalen trap van
30 meter hoog worden vervaardigd en geplaatst tegen
een even zo lange en vooral ook steile helling. Tevens
31
zijn een stalen uitzichtpunt en een stalen bruggetje in de route opgenomen. Het uitzichtpunt
biedt de bezoekers aan de groeve een bijzonder panaroma op het spectaculaire landschap met
steile mergelwanden van 50 meter hoog. Naast de belevingswaarde heeft bij de keuze van de
route en de aanleg ervan vooral de veiligheid voorop gestaan. Behalve werkzaamheden ten
behoeve van de recreant zijn er ook maatregelen uitgevoerd om de natuurwaarden verder te
optimaliseren. Zo is in de groeve een hoeveelheid bosopslag verwijderd om de voor veel
warmteminnende planten en dieren noodzakelijke openheid te waarborgen. In de toekomst
wordt deze openheid verzekerd door een kudde Nederlandse landgeiten die er komt lopen.
Juist deze grazers zijn bij uitstek geschikt om houtige gewassen, ook die op moeilijke plaatsen,
met hun graasgedrag kort te houden.
Bureau Ecologica heeft een ecologische basiskartering van de Curfsgroeve uitgevoerd met
spectaculaire resultaten. De vondst van minimaal 750 soorten en 89 Rode Lijstsoorten
onderstreept nog eens het ecologische belang van dit bijzondere object.
De opening van de groeve wordt voorzien in het voorjaar van 2012.
Onderaardse kalksteengroeves
SLL is de terreinbeherende organisatie die de meeste onderaardse mergelgroeves in beheer
heeft. In totaal leiden maar liefst 112 ingangen de mergelstenen ondergrond in. Toch heeft in
de afgelopen decennia dit bijzonder stukje Zuid-Limburgs landschap niet de aandacht gekregen
die het verdiende. Daarom is in 2011 een start gemaakt met een aantal onderzoeken die ons
meer inzicht moet verschaffen in de (veiligheids)toestand waarin de verschillende groeves
verkeren. Enkele tientallen stelsels zijn onderzocht op hun stabiliteit. Met deze informatie kan
de stichting in de komende jaren de bescherming ervan beter ter hand nemen en bezien welke
stelsels op welke wijze en intensiteit en voor welke doeleinden gebruikt kunnen worden.
Gebouwen
Huys Kaldenbroek en de schaapskooi
In het verslagjaar werden de restauraties op Kaldenbroek afgerond. In het oostelijk deel van het
hoofdpand werd een tweede vakantieappartement gerealiseerd; gelijktijdig werden
werkzaamheden aan het westelijke appartement afgerond.
Kaldenbroek-oost is een deel van het jaar middels een overeenkomst in beheer geweest bij de
exploitant van de gerenoveerde schaapskooi. Vanaf half oktober zit het weer in de verhuur als
vakantieappartement. De gerenoveerde schaapskooi wordt geëxploiteerd als centrum voor
health, wellness en care. Daarnaast is er buiten een terras aangelegd waar belangstellenden een
kopje koffie of thee en een klein hapje kunnen
nuttigen. De schaapskooi is zo ingericht dat het thans
voldoet voor cursussen, maar in de toekomst ook
gemakkelijk kan worden ingezet als 8-persoons
vakantieappartement.
Wittemermolen
Gedurende de winter 2010/2011 is de bovenwoning
omgevormd en ingericht tot een zeer smaakvol
vakantieappartement. Op de zolderverdieping zijn
slaapkamers gerealiseerd, op de eerste verdieping
slaap- en woonkamers aangepast. Om aan de
veiligheidseisen te voldoen, maar ook door vergroting
van het aantal kamers waren vergaande aanpassingen
aan technische installaties noodzakelijk.
32
Soortenbescherming
Een van de projecten in de meerjarenbeschikking van de provincie betreft de uitvoering van een
scala aan soortbeschermingsprojecten verspreid door de gehele provincie. De soortkeuze van
deze deelprojecten, evenals de gebieden waarin deze dienen te worden uitgevoerd, is niet exact
vastgelegd. Wel dienen de beschermingsmaatregelen uitgevoerd te worden ten behoeve van een
zogenaamde ‘prioritaire soort’. De lijst met prioritaire soorten waarvoor extra bescherming en
beheer bij uitstek van belang wordt gevonden, is door de provincie samengesteld. In
onderstaande tabel worden prioritaire soorten en gebieden waar beschermingsmaatregelen zijn
getroffen opgesomd. Uiteraard worden maatregelen veelal niet voor één soort uitgevoerd maar
profiteren allerlei andere soorten mee. In de tabel worden telkens enkele hoofdsoorten
genoemd.
Gebied
Soort(en)
Aard maatregel(en)
1
Venray, Boshuizerbergen bruine eikenpage, jeneverbes
Creëren bosranden, vrijstellen jeneverbes, plaggen en bekalken
2
Hamert, Groeve Blok
knoflookpad
Creëren landbiotoop door verwijderen opslag en plaggen
3
Arcen, Zwarte Berg
veldkrekel, levendbarende hagedis, Vrijstellen eikenhakhout en plaggen zandbodem
blauwvleugelsprinkhaan
4
Arcen, Zandhoekseweg
veldkrekel, levendbarende hagedis, blauwvleugel-
sprinkhaan
5
Arcen, Barbara’s Weerd
lathyruswikke, rapunzelklokje
Verwijderen bosopslag en braamstruweel, plaggen
6
Hamert, Stalberg
lathyruswikke, rapunzelklokje
Verwijderen bosopslag en braamstruweel
7
Landgoed Arcen
kleine ijsvogelvlinder
Creëren bosranden ten behoeve van optimalisering
groei kamperfoelie
Creëren bosranden en plaggen
8
Venlo, Meerkoelen
grauwe klauwier, geelgors, knofklookpad
Dunnen houtsingels, creëren braamstruweel
9
Ravenvennen, De Voort
das
Aanleg heggen en singels, saneren clubgebouw schietvereniging
10
Venlo, Groote Heide
rode dopheide, heivlinder, groentje
Plaggen geschikte groeiplaatsen
11
Weerterbos
spiegeldikkopje
Ontwikkelen braamstruweel, stimuleren groei Hennegras
12
Baexem, Exaten
schavertje, levendbarende hagedis
moeraswolfsklauw, kamsalamander
Verwijderen bosopslag en plaggen groeiplaatsen van (natte) heide,
opschonen poel, inrasteren ten behoeve van schapenbegrazing
getande veldsla
Verwijderen boomstobben, plaggen van toplaag,
opstarten akkerbeheer
13
Eys, Wittem, Eyserbos
14
Geheel Limburg, Akkers
akkerflora
33
Onderzoek naar akkerflora
3.4
Regulier terreinbeheer
Met regulier terreinbeheer worden in feite alle overige werkzaamheden in onze terreinen
bedoeld buiten de hiervoor beschreven projecten. Het blijft elk jaar een uitdaging om dit werk
op een zo efficiënt mogelijke manier uit te voeren. Naast de doelen die Het Limburgs
Landschap zelf voor ogen heeft met een terrein of gebouw komen er vaak ook vragen of
wensen vanuit de nabije omgeving, waar aandacht aan moet worden besteed. Samenwerking
met onder andere gemeentes, waterschappen, agrariërs, andere terreineigenaren, vrijwilligers,
aannemers etc. blijft van groot belang in het buitengebied.
3.4.1
Bosbeheer
De sneeuwrijke omstandigheden in de winter 2010/11 zorgden voor veel overlast in het bos.
Het gewicht van de sneeuw leverde veel afgebroken takken op, die op voor het publiek
gevaarlijke locaties moesten worden weggezaagd. Een andere bron van boswerkzaamheden was
een storm die op 26 augustus over de provincie raasde. Verspreid door de provincie ging
hierdoor een aantal imposante bomen tegen de vlakte. Sommige daarvan konden daarna in het
bos achterblijven, waarbij ze een belangrijke natuurfunctie verkregen. Anderen moesten
daarentegen worden weggezaagd en verwijderd.
Het warme voorjaar zorgde voor een verhoogd bosbrandrisico. In Exaten ging daardoor ca
500m2 bos in vlammen op; de brandweer was snel ter plaatse en kon erger voorkomen.
Houtoogst
Omdat een gemengd bos ecologisch rijker is dan een
eenvormig bos, wordt ieder jaar gewerkt aan het
verbeteren van de ecologische rijkdom. Door
kleinschalige kap, bijvoorbeeld via verkoop van
brandhout, kan dit doel vrij eenvoudig worden
bereikt. Zo werd er in district Noord gedurende 2011
ongeveer 500 m3 aan brandhout verkocht; daarnaast
vond er in januari een speciale ‘sprokkeldag’ plaats
waarbij donateurs van SLL tegen een financiële
vergoeding hout mochten sprokkelen. Op deze wijze
werd 150 m3 uit de Zandhoek (Landgoed Arcen)
verwijderd. Naast zulke kleinschalige acties, vinden er
ook reguliere dunningen plaats. In de Maasduinen
werden deze in 2011 regelmatig gecombineerd met
het creëren van meer open heideverbindingen, zodat
er zowel enige financiële winst als een aanzienlijke
natuurwinst werd behaald. Via zulke activiteiten en
reguliere dunningen werd in district Noord ca 3000
m3 hout geoogst. In Exaten in Midden-Limburg werd
via een dunning 1750m3 naaldhout uit het bos gekapt.
Het opener bos biedt zo nieuwe
kiemingsmogelijkheden voor loofhout.
Exotenbeheer
Zoals gebruikelijk wordt er jaarlijks hard gewerkt aan
het verwijderen van Amerikaanse vogelkers (in
beheerderskringen ook wel bekend als ‘prunus’) uit
onze terreinen. In Noord-Limburg werd meer dan 70
ha onder handen genomen. In Midden-Limburg
34
werd in vier terreinen deze bospest uit het bos gezaagd. Op Landgoed Arcen werd een tweede
exotische boomsoort, Amerikaanse eik, op een aantal hectares afgezaagd en zodanig behandeld
dat zij daarna geen nieuwe uitlopers vormt.
Bosbeheer en dood hout
Tijdens het bleswerk in bossen, dat plaatsvindt om reguliere dunningen mogelijk te maken,
wordt steeds gekeken of er voldoende staand en liggend dood hout in het bos aanwezig is. Dit
dient als leefgebied voor vele op de vertering van dood hout gespecialiseerden planten en
dieren. Vooral in de jongere bossen mag het aandeel dood hout echter omhoog. Het betreft
hier veelal bossen van ongeveer 25 jaar oud waar nog geen beheermaatregelen zijn uitgevoerd.
In de periode januari tot en met half maart is een eerste dunning uitgevoerd in jonge
eikenopstanden in de Ravenvennen, Boshuizerbergen en het Zwart Water. Het vrijgekomen
stam- en takhout is in de percelen achtergebleven en draagt zo bij aan het verhogen van het
aandeel dood hout.
Nieuw bos
Het bos dat in maart 2010 tijdens de internationale boomfeestdag op de Walbeckerheide is
geplant is volledig gesneuveld. De oorzaak is droogte in combinatie met een zeer voedselarme
bodem. Het betreft hier een perceel dat is aangevuld met zand uit diepe grindgaten. Om de
bodem geschikt te maken voor bosaanleg is een laag van 20 cm strooisel aangebracht wat
afkomstig is van plagwerkzaamheden op de Zwarte Berg en de Zandhoekseweg (beide
Landgoed Arcen), waarna herplant heeft plaatsgevonden. Er is echter ook op diverse andere
locaties geheel nieuw bos geplant. In Noord-Limburg werden op een achttal plaatsen in totaal
bijna 46.000 boompjes geplant.
3.4.2
Beheer van heideterreinen en vennen
Stichting het Limburgs Landschap werkt projectgewijs aan het geleidelijk uitbreiden van het
areaal heide en vennen. Afgraven van een verrijkte bovenlaag van de bodem is regelmatig
onvoldoende om de gewenste vegetatie terug te laten komen. Vaak is de bodemchemie van de
bodem na een jarenlang verrijkte situatie niet direct goed genoeg om soorten van heide en
heischrale milieus te laten ontkiemen en floreren. Dat is de reden dat direct na het afplaggen
veelal bekalking plaatsvindt. Het belangrijkste doel hiervan is om de basenverzadiging van de
bodem zodanig te herstellen, dat deze niet te snel verzuurd; zo wordt voorkomen dat
aluminium in giftige concentraties gaat voorkomen. Een hoge basenverzadiging is vervolgens
ook goed voor een gezonde opbouw van het bodemleven, waardoor afbraak van afgestorven
plantmateriaal snel plaatsvindt. Versnelde strooiselophoping, wat kieming van planten weer kan
bemoeilijken, treedt daardoor niet op. Dit jaar zijn na het plaggen alle droge terreindelen
bekalkt. Meestal gebeurt dit met kalkmeststof zoals die ook in de landbouwsector wordt
gebruikt. Afgegraven percelen bij het Straelens Broek en bij het Heerenven op de Hamert
werden bekalkt met materiaal van een opvallende herkomst: (afval)mergel afkomstig van de
terrasmuren van Kasteel Neercanne.
Hoe herstel van een vegetatie op vers geplagde zandgronden daadwerkelijk in zijn werk gaat
wordt onder andere onderzocht op het Wolfsven. In september is daar op een nagenoeg
maagdelijke bodem op ca 0,1 ha maaisel uitgereden afkomstig van een heischraal deel van de
Groote Heide bij Venlo. Onderzoeksbureau B-ware volgt hier of en hoe zeldzamere en
karakteristieke plantensoorten zich gaan ontwikkelen. Deze soorten kwamen van nature al lang
niet meer bij het Wolfsven voor; natuurlijke verspreiding zou nog tientallen jaren op zich
kunnen laten wachten. Door dit onderzoek wordt natuurherstel niet alleen beter onderbouwd,
maar komt er ook sneller een interessante vegetatie terug.
35
Een belangrijke probleemstof bij het herstel van voedselarme natuurgebieden is ammoniak.
Landelijk wordt er via de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) een strategie uitgewerkt om
de concentraties ammoniak (en andere stikstofgerelateerde stoffen) in natuurgebieden te
verlagen. Essentieel daarbij is natuurlijk dat bekend is hoeveel ammoniak wordt ingevangen in
bossen en natuurterreinen. Daartoe is er naast een aantal bestaande meetpunten voor
ammoniakdepositie in de Boshuizerbergen ook een tweetal nieuwe punten op Landgoed de
Hamert geïnstalleerd. Over een aantal jaren is dus ook hier, via maandelijkse metingen, bekend
hoe het gesteld is met de depositie.
Behalve inrichting van nieuwe terreinen, blijft ook het beheer van heideterreinen en vennen
aandacht vragen. Een van de meest voorkomende werkzaamheden is er het verwijderen van
houtige opslag. Dat is nodig om te voorkomen dat zulke waardevolle natuurterreinen verbossen.
Door middel van begrazing met geiten en schapen kan deze ontwikkeling worden tegengegaan.
Daarnaast wordt langs een aantal venoevers in zowel Noord- als Midden-Limburg jaarlijks
gemaaid. Zo wordt getracht om de oeverzones enigszins in een pionierstadium te houden,
omdat juist dat zeer zeldzame natuurwaarden vertegenwoordigt. In Midden-Limburg zijn in
2011 de afgeplagde terreindelen in het Reigersbroek voor een aanzienlijk deel ingerasterd. Hier
vindt vooralsnog begrazing met enkele paarden plaats. Een deel van het gebied is echter het
grootste deel van het jaar zo nat dat begrazing hier niet tot de mogelijkheden behoort.
Handmatig ingrijpen om te voorkomen dat natuurherstel hier binnen enkele jaren leidt tot een
bos van zachte berk zal de komende jaren nodig
blijken. Overigens had het inrasteren van deze
gebieden een extra voordeel. Motorcrossers hadden
de prille zandige oevers en een nog aanwezig
zanddepot ook ontdekt. De rasters maken deze in
SLL-terreinen ongewenste activiteit in elk geval hier
niet langer mogelijk.
Herderbeheer
De schaapskudde van de Wassum begraast voor het
zesde achtereenvolgende jaar heideterreinen en
venoevers in Noord-Limburg tussen de Groote Heide
bij Venlo en de Walbeckerheide ten noordoosten
van Arcen. Ten behoeve van deze beheermaatregel is
in een overzicht voor tientallen verspreid liggende
heideterreintjes en schraalgraslanden aangegeven waar en hoe lang begraasd moet worden.
3.4.3
Inrichting en beheer van graslanden
Graslandbeheer vindt vaak samen met allerlei partners uit de regio plaats. In januari zijn
daarvoor de nieuwe verpachtingen weer ingegaan. Een deel van het graslandareaal, veelal de
kleine en geïsoleerd gelegen percelen, wordt nog middels inscharing in gebruik gegeven.
De vegetatiekundig meest waardevolle, meestal natte of juist zeer droge graslanden hebben we
al jaren zelf in beheer. Juist een specifieke botanische ontwikkeling vraagt om maatwerk. Ook
graslanden in de directe omgeving van de Maas worden veelal geheel in eigen beheer
onderhouden; hierbij is een belangrijke rol weggelegd voor onze eigen kuddes Galloway’s en
Koniks. De rasters rondom de graslanden worden regelmatig gecontroleerd en waar nodig
hersteld. Op veel plaatsen worden de elektrische rasters regelmatig vrij gemaaid zodat ze
efficiënt blijven functioneren. Overigens wordt beheerwerk aan rasters niet alleen door eigen
personeel uitgevoerd; ook middels pachtovereenkomsten worden hierover afspraken met
gebruikers van de percelen gemaakt. Juist in 2011 zijn hierover nadere afspraken geformuleerd
36
in onze standaard-pachtovereenkomsten. Eén nieuwe afspraak is dat er van de pachter gevraagd
wordt een strook grasland niet meer te maaien, zodat met name insektenfauna een beter
leefgebied behoudt.
Inrichting
In maart is begonnen met de controle van diverse rasters. Ongeveer 80 km raster is nagelopen
en hersteld. De vervanging van oude rasters en verbetering van bestaande wordt consequent
doorgevoerd. Zo houden we ook vast aan onze huisstijl met landhekken en klappoortjes. Op
plekken waar poorten en rasters met regelmaat worden vernield door ‘bezoekers’ van onze
terreinen passen we de voorzieningen aan. Door plaatsing van extra klappoortjes en overstapjes
wordt de kans op vernieling door personen die blijkbaar op die plaatsen onze terreinen willen
betreden, sterk verminderd. Mede daardoor is uitbraak van vee tot een minimum beperkt
gebleven. Dit voorjaar zijn de rasters rond percelen nabij de Siebersbeek (Lottum) en het
Maasveld (Tegelen) volledig vervangen. Bij het Maasveld werd tevens de toegang heringericht.
De kosten voor het plaatsen van raster met poorten werd door de aannemer betaald. Door het
werk zelf uit te voeren hebben we onze huisstijl en daarmee de gastvrije toegang van het terrein
geoptimaliseerd.
Hooilandbeheer
Door het bijzonder droge voorjaar kon er in 2011 op meer natte graslanden maaibeheer
plaatsvinden dan gebruikelijk. Een aantal percelen is
in de zomer vrijwel altijd te nat om met regulier
materiaal te kunnen berijden; dat was nu echter
anders. De droogte was er ook de oorzaak van dat de
productie van de graslanden hoger was. Van de
hooilanden in Noord-Limburg werd zo tussen half
juli en half september maar liefst 544 ton ‘hooi’
afgevoerd. Dit materiaal is echter veelal niet meer
geschikt om als hooi te benutten en wordt daarom
gecomposteerd.
Jacobskruiskruid
Jacobskruiskruid breidt zich gestaag uit en er zijn
nauwelijks nog plekken te vinden waar je het niet
aantreft. Na de paniek onder de paardenhouders de
afgelopen jaren, omdat deze plant als veevoer chronische gezondheidsklachten veroorzaakt, lijkt
het erop dat inmiddels velen zich hebben neergelegd bij het fenomeen. Ondanks dat het
bestrijden van deze soort dweilen met de kraan open is wordt er op veel plaatsen nog steeds
voor de bloei ( juni tot medio juli) gemaaid. Door op dat moment beheer uit te voeren, wordt
verspreiding van de soort geremd. Uit landelijke onderzoek gedurende de afgelopen jaren is
gebleken dat ‘niets doen’ wellicht de beste vorm van beheer van deze plant is. Na een aantal
jaren zakt de dichtheid van deze soort in omdat de aanwezigheid van Jacobskruiskruid de
bodemchemie zodanig beïnvloed dat de soort daar zelf hinder van ondervindt. Bij klachten van
derden over de aanwezigheid van deze fraaie gele composiet blijven we vooralsnog echter via
maatwerk ingrijpen. Daarbij geven we ons ook rekenschap van de belangrijke functie die
jacobskruiskruid in de natuur heeft. De gele bloemen werken als een magneet op veel
insectensoorten. Er zijn dus ook zeker percelen waar deze soort getolereerd blijft worden.
37
3.4.4
Bouwlanden
Begin april is in Noord-Limburg begonnen met de grondbewerking op 42 ha akkers. Dit jaar
zijn de zomergraanakkers ingezaaid met haver, zomergerst, seradelle en boekweit. Aan het eind
van het jaar, in november, is in Noord-Limburg ruim 35 ha ingezaaid met winterrogge. Door de
droge periode in het voorjaar kwam de groei van het graan langzaam op gang; enkele stukken
op de droogste bodems zijn zelfs geheel verdord. Hoewel de akkers van de Stichting veelal geen
productiefunctie hebben, is dit toch jammer. Door het uitblijven van zaadzetting van de granen
komt hier ook geen voedsel beschikbaar voor de wilde akkerfauna (muizen en daarmee
roofvogels, zangvogels). De laatste jaren worden we op diverse percelen nog steeds
geconfronteerd met een enorme uitbreiding van kweek. Dit taaie gras maakt stevige
worteluitlopers waardoor de grondbewerking sterk wordt gehinderd. Percelen waar kweek
pleksgewijs dominant dreigt te worden, krijgen een incidentele freesbeurt, bij voorkeur in de
zomer tijdens een droge periode. Op deze wijze wordt getracht dit probleemonkruid uit te
putten.
In 2011 voerde Natuurbalans / Limes Divergens in opdracht van de Stichting een onderzoek uit
naar de flora en bodemchemie van de akkers van Het Limburgs Landschap. Dit onderzoek
maakt onderbouwing van beheerkeuzes makkelijker. Op de schrale akkers zijn potenties voor
waardevolle akkerflora namelijk veel groter dan op de (nog) rijkere percelen. Deze laatste
kunnen natuurlijk verschraald worden, of juist dienen als locaties waar het beheer meer op
voedselproductie voor wilde fauna gericht wordt. De komende jaren worden de
beheeraanbevelingen verder uitgewerkt en in het veld geïmplementeerd.
Hamsterbeheer
In 2011 werden 85 ha akkers beheerd ten behoeve van het Korenwolfproject en in meer of
mindere mate voor overwinterende vogels. Gewassen die op de akkers verbouwd worden zijn
diverse winter- en zomergranen, luzerne, boekweit, bladrammenas en een speciaal
akkervogelmengsel. Een deel van de granen is geoogst, o.a. voor gebruik in de nabijgelegen Van
Tienhovenmolen. De luzerne wordt 1 of 2 keer geoogst dan wel geklepeld. Zo blijft de kwaliteit
van het gewas op orde en worden ongewenste onkruiden door de goed uitstoelende
luzerneplanten onderdrukt. Vanaf 15 juni wordt echter niet meer geoogst zodat de luzerne goed
uitgroeit en zo prima dekking geeft voor de eerste worp met jonge hamsters.
De hamsterpopulaties te Sibbe en Amby blijven vooralsnog een zorgenkindje. Om er vers
bloed te brengen zijn er in 2011 op de akkers te Sibbe 29 gefokte hamsters losgelaten en vond
hetzelfde plaats met 19 exemplaren te Amby. Deze hamsters, met voorouders afkomstig van de
Nederlandse, Duitse en Belgische (rest)populaties moeten voor een genetisch sterkere basis
zorgen waardoor de jongenproductie kan stijgen. Om de hamsters beter te beschermen is
gedurende een deel van het jaar een terreindeel met elektrisch raster tegen vossen beschermd.
Tevens vindt in het voorjaar intensievere bejaging van dit roofdier plaats, om de predatiedruk in
deze voor de hamster kritieke periode (weinig dekking, vossenfamilies hebben veel voedsel
nodig) te verlagen. Alterra is als onderzoeksbureau nog steeds betrokken bij het project. Zij
besteden nu ook meer aandacht aan het belang van deze reservaten voor akkervogels, o.a. door
het testen van waarde van akkervogelmengsels voor overwinterende zangvogels, en door
nestkastonderzoek aan ringmussen in en nabij de akkers te Sibbe. Overigens vindt vergelijkbaar
onderzoek plaats op de akkers nabij de Mortelshof in district Midden.
38
3.4.5
Landschapselementen
Knotbomen, solitaire bomen en hoogstamfruit
In de wintermaanden worden verspreid door de provincie snoeiwerkzaamheden uitgevoerd om
de cultuurhistorische aspecten van het landschap te benadrukken. Enkele voorbeelden geven
een indruk van deze waardevolle werkzaamheden. Zo werden in de graslanden langs de
Siebersbeek enkele knotbomen van hun takhout bevrijd. Op het landgoed Rozendaal werden
de recent geplante meidoornheggen gesnoeid en vooral in het Boven Geuldal werden vele
honderden meters heggen geknipt en geschoren, knotbomen teruggezet en de hoogstammen
gesnoeid.
3.4.6
Historische elementen
Elke twee jaar ontvangen we een rapportage van de Archeologische Monumentenwacht. In het
rapport staan alle historische objecten die voorkomen in onze bos- en natuurterreinen
beschreven met daarbij een beheeradvies. Deze adviezen zijn van belang bij het beheer van
onze waardevolle elementen.
Vorstengraf Hamert
Het vorstengraf is vrijgemaakt van houtige opslag en omgewaaide bomen zijn van het object
verwijderd. Dit oeroude historische monument ligt nu weer als goed zichtbaar hoogtepunt in
het landschap naast het Pikmeeuwenwater.
Landgoed Arcen
Op de landsgrens langs de Lingsforterweg bevindt zich een van de grootste bouwwerken uit de
80-jarige oorlog, dat in opdracht van de Spanjaarden is aangelegd. Het betreft de Fossa
Eugeniana met bijbehorend Fort Hazepoot. Dit jaar zijn de openingen in de taluds van Fort
Hazepoot op basis van oude kaarten gereconstrueerd. In de Fossa Eugeniana is gewerkt aan het
herstellen van de kanaalbedding en naastgelegen taluds, zodat deze historische structuur beter
zichtbaar is. Een voorschans van het fort, gelegen aan de Walbeckerweg kon via een recente
aankoop worden verworven en werd vervolgens volledig vrijgemaakt van houtige opslag. Het
vrijstellen van deze schans is in samenwerking met Stichting IKL gerealiseerd.
Aan het Lang Hek is tenslotte in november een oude dreef vrijgemaakt van opslag van
Amerikaanse eik, waardoor ook dit historisch element weer te bewonderen is.
Inaborg
Nadat vorig jaar de groene aankleding bij het herstelde theehuis werd aangebracht, moest daar
ook in 2011 nog aanzienlijke aandacht aan worden besteed. Tachtig rhododendrons die vorig
jaar waren geplant, bezweken (ondanks het geven van water) tijdens het droge voorjaar. Eind
oktober kregen 80 nieuwe exemplaren een kans om over enkele jaren met hun fraaie
bloeiwijzen de omgeving kleur te geven.
Landweer Groote Heide
De dubbele landweer is evenals vorig jaar vrijgemaakt van houtige opslag. Voor een deel van het
werk hebben we hulp gekregen van enkele jongeren met een taakstraf.
Grafheuvels Jammerdal
De grafheuvels zijn handmatig ontdaan van struikachtige begroeiing; tevens zijn konijnenholen
weer opgevuld met zand, zodat de grafheuvels ‘in vorm’ blijven. Het bord met informatie over
dit teken van vroegere menselijke bewoning is hersteld.
39
3.4.7
Natuurontwikkelingsgebieden
Over het algemeen worden onze natuurontwikkelingsterreinen langs de Maas door recreanten
druk bezocht. Dit heeft ook tot gevolg dat bezoekers ons regelmatig berichten over min of meer
ongewenste ontwikkelingen binnen deze gebieden. De meeste meldingen hebben betrekking op
grote grazers. Uitgebroken runderen of paarden, al dan niet in combinatie met een kapotte
draad of vernield toegangspoortje en informatie over de gezondheidstoestand van onze dieren
vormen het merendeel van de meldingen. Daarnaast bellen of mailen enthousiaste
natuurgenieters ook af en toe bijzondere waarnemingen door die ze gedaan hebben in onze
terreinen.
Volkstuintjes Genooi en Molenbossen
In het natuurontwikkelingsgebied langs de Maas in Venlo ligt een aantal volkstuintjes op ons
eigendom. Ze zijn geïnventariseerd om te kijken of de gebruikers zich nog aan de bepalingen
uit de huurovereenkomst houden. Enkele huurders hebben opgezegd en in de Molenbossen is
een deel van de tuinen verplaatst. Zo wordt het aan de Blerickse zijde van de Maas mogelijk om
de hoogwatervluchtplaats uit te breiden. Tevens wordt de toegang tot dit essentiële onderdeel
van dit natuurontwikkelingsgebied verbeterd.
Maasvuil
Het Maasvuil ruimen in natuurontwikkelingsterreinen langs de Maas is ieder jaar weer een grote
klus. Inmiddels is er een groot netwerk van
aannemers, vrijwilligers en schoolkinderen die ons
helpen. In de Maascorridor coördineert Het
Limburgs Landschap de vuilruimactie die samen met
gemeente Venlo, wijkoverleg en scholen is opgezet.
In een aantal andere terreinen in Noord-Limburg
wordt het werk vooral door eigen personeel
uitgevoerd. Dit jaar is er van eind februari tot half
april gewerkt om het vuil op te ruimen. Zoals de
laatste jaren gebruikelijk levert Rijkswaterstaat
containers waarin het maasvuil wordt verzameld, en
zorgen zij er ook voor dat het verzamelde drijfvuil
naar stort of verbrandingsoven wordt afgevoerd. Na
een hele dag werken met een kraan en kiepkarren op
22 februari konden deze al met 250 m3 maasvuil
gevuld worden, alleen afkomstig van onze NoordLimburgse Maasoevers. In de Zuid-Limburgse
terreinen leverden 840 gewerkt manuren (zowel van
vrijwilligers (bijna 200 personen), aannemer als eigen
personeel) bijna 200 ton aan organisch en
anorganisch afval op. De vrijwilligers waren afkomstig
van twee basisscholen uit Maastricht en Ransdaal, een
afdeling van de Universiteit Maastricht, de IVN
Eijsden, de Scouting Eijsden en handbalvereniging
Vilt/Be Quick. Topper wat betreft gewerkte uren was
echter district Midden, waar meer dan 1500 uur is
besteed aan het weghalen van de grote hoeveelheid
achtergebleven Maasvuil. De grote oeverlengte langs
onze terreinen in de Maasplassen is de daar de
voornaamste oorzaak van.
40
3.4.8
Grazers
Grote grazers
Parallel aan de groei van de natuurontwikkelingsterreinen neemt ook het aantal grote grazers
toe. Op dit moment bestaat het bestand aan grote grazers in district Noord uit 193 galloways en
zes Koniks. Er zijn hier vanaf januari 49 kalveren geboren waarvan er zes zijn overleden. In
totaal zijn er dit jaar 55 dieren verkocht. In Zuid-Limburg lopen 64 Galloways en 25 Koniks.
De aanwas in dit district bestond uit 19 kalfjes en zes veulens. Om de genetische variatie in de
kuddes te garanderen kregen de koeien in de Gallowaykudde van het Meerssenerbroek
gezelschap van een nieuwe stier.
Ondanks de koude winter met veel sneeuw zijn er geen problemen geweest met de dieren.
Vanwege de lange periode met vorst en sneeuw en een nagenoeg direct aansluitend
Maashoogwater moest er op diverse locaties worden bijgevoerd. In de gehele provincie moesten
grazers vanwege de watersituatie naar hogere terreinen verplaatst worden.
Het beheer van de kudde’s Galloway’s en Koniks is een continu proces, elk jaar weer wordt een
aanzienlijk aantal uren besteed aan het beheer van de kuddes en de terreinen waarin ze lopen.
Niet alle uren zijn in de reguliere werktijd. Zeker het merken van pasgeboren kalfjes is
maatwerk. Ervaring leert dat het merken van kalveren het meest succesvol is in de eerste dag na
de geboorte, en die valt niet altijd op een doordeweekse dag. Om zo efficiënt mogelijk met de
41
tijd om te kunnen gaan worden werkmethodes en werkstrategie steeds verder verbeterd. Naast
het invangen van dieren in opgezette vanghokken worden ook dieren met behulp van een
verdovingsgeweer gevangen. Deze noodmaatregel wordt alleen ingezet als invangen moeilijk is
of als verzorging van individuele dieren absoluut noodzakelijk is. Voorbeelden zijn dieren met
ernstige gebreken zoals gebroken ledematen of dieren die agressief gedrag vertonen richting
onze veeverzorgers en recreanten.
We merken nog niet zo veel van de beoogde afname van wet- en regelgeving. Het (moeten)
invullen van papieren en het op andere wijze registreren van dieren gaat gestaag door. De
elektronische systemen die de papierwinkel moeten vervangen blijken traag en onpraktisch.
We besteden meer tijd dan in het verleden aan het opstellen van zogenaamde terreinlijsten.
Deze gegevens kunnen worden benut om bij noodzakelijk selectie van dieren (bijv. vanwege het
voorkomen van inteelt) nog betere keuzes te kunnen maken.
Een bijzondere vorm van begrazingsbeheer komt voor in het Weerterbos, waar de edelherten
nog steeds binnen hun 150 ha grote leefgebied voorkomen. Het aantal dieren waaraan in het
begin van het jaar naar wordt gestreefd bedraagt 20 (10 herten en 10 bokken). Het reguleren
van de stand is tijdrovend; om te voorkomen dat de stand te hoog oploopt worden er
gedurende de winter dieren geschoten. Door het schuwe gedrag van de herten moeten
betrokken jagers vele uren in het veld doorbrengen voordat afschot mogelijk blijkt. Toch is dit
nodig om te voorkomen dat de struiklaag in de hertenenclave te veel wordt overbegraasd door
een te hoog aantal herten. Overigens kregen de edelherten niet alleen veel aandacht van jagers
maar ook van het reguliere publiek. Zeker in de bronsttijd is de observatietoren druk bezocht,
zeker tijdens de nagenoeg dagelijkse excursies die de Stichting samen met andere partijen in het
gebied organiseerde.
Kleine grazers
Sinds jaar en dag heeft Het Limburgs Landschap eigen kuddes schapen en geiten die worden
ingezet bij het beheer van natuurterreinen. Het zijn met name heideterreinen en venranden in
Noord-Limburg, en kalkrijke hellingen in Zuid-Limburg waar deze dieren worden ingezet. De
schaapskudde in district Noord bestaat op dit moment uit 232 Kempische heideschapen Dit
voorjaar kregen 65 ooien 120 lammeren. In Midden-Limburg hebben we geen kleine grazers in
eigendom. In Zuid-Limburg bestond de kudde Mergellandschapen uit gemiddeld 200 dieren;
er werden 121 lammetjes geboren. Het aantal geiten in district Zuid werd aanzienlijk uitgebreid.
In de groeve ’t Rooth lopen ongeveer 20 geiten van diverse pluimage; de aantallen dalen hier
enigszins, veelal door natuurlijke sterfte, door
ouderdom. Als voorbereiding op het daadwerkelijk in
beheer nemen van de Curfsgroeve is een aantal
Nederlandse landgeiten gekocht. Van dit zeldzame
huisdierras werden 29 stuks aangeschaft. Ze leverden
meteen al beheerperikelen op, omdat ze uitstekend
wisten te ontsnappen uit hun voorlopige ‘stalling’ in
de groeve ’t Rooth, waar ze over het zogenaamd
veekerend rooster heenliepen. Vervolgens is een
alternatieve locatie ingericht op de opengekapte
kalkrotsen nabij St. Antoniusbanken (Bemelerberg),
waar de dieren ook nuttig beheerwerk deden.
Gedurende de wintermaanden zijn deze geiten wel
bijgevoerd.
42
Veterinaire zaken
Het beheer van schapen en geiten is intensief. Vooral ziektepreventie (Q-koorts, blauwtong)
vraagt veel aandacht; zo werden alle Mergellanderooien en lammetjes tegen beide ziekten
ingeënt. Eind 2011 vond in Nederland een uitbraak van het Schmallenbergvirus plaats. Het
virus kan afwijkingen bij pasgeboren lammeren veroorzaken. In district Noord kan dit virus niet
voor problemen zorgen. Er zijn geen ooien gedekt waardoor er in 2012 ook geen lammeren
geboren zullen worden. In Zuid moet dit afgewacht worden.
3.5
Gebouwen
Kasteelruïne Bleijenbeek
In 2009 is de Stichting Kasteelruïne Bleijenbeek opgericht met als doel de ruïne te
consolideren, te herstellen en toegankelijk te maken. Deze stichting wil de natuurlijke en
landschappelijke waarden en het culturele en maatschappelijke erfgoed in de meest ruime zin
van het woord bewaken en beheren. Het Limburgs Landschap is per 21 juli 2011 een
samenwerkingsovereenkomst aangegaan met de Stichting Kasteelruïne Bleijenbeek. Samen
wordt er naar gestreefd de ruïne en het kasteelterrein te consolideren en conserveren en te
behoeden voor verder verval.
43
Veldschuur Eckeltse Bergen
De ingebruikgeving van deze veldschuur op de Eckeltse Bergen is door de Stichting beëindigd.
Het pand is in eigen beheer genomen als opslagruimte.
Bezoekerscentrum de Sluis
In 2011 is een start gemaakt met de bouw van het nieuwe bezoekerscentrum voor het Nationaal
Park De Maasduinen. Het wordt een energiezuinig modern gebouw van glas en staal met een
sedumdak gebouwd in de voormalige sluisbak, net voor het Reindersmeer, met een terras aan
de oostzijde. Op het terrein bevinden zich verder nog een voormalige sluiswachterstoren en
pompgebouw. Het buitenterrein zal educatief worden ingericht en een forse parkeerplaats zal
bezoekers de mogelijkheid bieden hun auto veilig te stallen.
Boerderij Hagenaars op de Hamert
Oude, lekkende golfplaten zijn verwijderd van een aanbouw bij de boerderij en vervangen door
nieuwe golfplaten.
Werkschuur/woning op de Hamert
De gevelbetimmering van de achterbouw van de woning bij de werkschuur op de Hamert is verwijderd en door nieuwe planken vervangen. Daarnaast heeft het pand een schilderbeurt ondergaan.
Boswachterswoning op de Hamert
Het pand staat sinds 2010 leeg. Er wordt nagedacht over een nieuwe bestemming of sloop.
Veldschuur op de Hamert
De veldschuur en omliggend terrein, gelegen op de Walbeckerheide, zijn opgeknapt. De schuur is
voor-zien van een nieuw, golfplaten dak en er zijn goten en hemelwaterafvoeren aangebracht.
Daarnaast heeft er herstel van het voegwerk plaatsgevonden en ligt er een compleet nieuwe
betonnen vloer in het gebouw. Het gebouw is multifunctioneel en zal met name dienst doen voor
stalling en opslag van materieel, als ook voor het onderbrengen van zieke dieren. Daarnaast
kunnen er schapen aflammeren, indien gewenst, en kan het als onderdak dienen voor een
rondtrekkende schaapskudde. Een stalinrichting is namelijk aanwezig.
Tiendschuur nabij kasteel Arcen
In de tiendschuur is de waterleiding aangepast om vorstschade te voorkomen. Op het dak zijn
lekkende en losliggende pannen vervangen c.q. herplaatst.
Theekoepel de Inaborg nabij kasteel Arcen
Vrijwilligers uit het dorp hebben zich ontfermd over de openstelling van de Inaborg. Ook
plegen zij klein onderhoud. Problemen met de waterafvoer zijn door de installateur verholpen.
Kloosterhof - Hoofdkantoor van Het Limburgs Landschap
De garagedeuren van de tussenbouw van ons hoofdkantoor de Kloosterhof zijn vervangen door
openslaande deuren overeenkomstig de overige stijl van het pand en netjes in de verf gezet.
Hierdoor is potentieel inbraakgevaar afgewend en kunnen de vertrekken achter de deuren
beter benut worden.
Houthuizermolen te Lottum
De vrijwilligers van de Houthuizermolen hebben de molen weer opnieuw in de verf gezet.
Molenbouwer Beijk heeft onderhoud aan het molenwerk uitgevoerd. De molen wordt op
openstellingsdagen druk bezocht.
44
Infocentrum Groote Heide
Het infocentrum is op het scheiden van de jaarwisseling doelwit geweest van lieden die de twee
zonnepanelen van het dak hebben gestolen. Er wordt bezien of en zo ja hoe eventuele nieuwe
panelen bevestigd zouden kunnen worden om dit soort problemen naar de toekomst zo veel als
mogelijk te voorkomen.
Boerderij Exatenhof
De open stalling alsmede een deel van de
bedrijfsruimte van de pachthoeve Exatenhof zijn
voorzien van een nieuw golfplatendak.
Wildkansel Weerterbos
De houten beplanking van de wildtoren is deels
vernield door vandalen. Onze eigen werkploeg heeft
een en ander weer netjes hersteld.
Vakantieappartementen Heerenhof op Rozendaal
Om de auto’s van de gasten van onze
vakantieappartementen aan het zicht te onttrekken, is
de aanwezige schuur helemaal gerenoveerd. Deze
biedt ruim plaats aan auto’s. Een klein deel van de
schuur is afgetimmerd en in gebruik bij de
sleutelbeheerder van onze appartementen.
Koningshof op Rozendaal
De bewoner en pachter van de boerderij de
Koningshof te Montfort heeft elders een nieuw
melkveebedrijf opgericht. Hij zal met zijn gezin in
2012 vertrekken. De boerderij met stalling komt ter
onzer beschikking. De aanwezige ligboxenstal zal in
ieder geval worden gesloopt. Voor de bestemming
van de boerderij is inrichting als vakantieappartement
een optie.
Huisje Merum nabij het Oolerveld
Het huisje te Merum, dat het Limburgs Landschap middels schenking in 2010 verkreeg, zal
worden verbouwd en ingericht als vakantieappartement. De bouwwerkzaamheden zijn opgestart
en in het voorjaar van 2012 zullen de eerste gasten kunnen genieten op deze mooie plek in
Midden-Limburg.
Kasteel Neercanne
De restauratie van de tuinmuren en vijver is gecontinueerd. In het verslagjaar werd onder
anderen begonnen met het herstel van de grensmuur en de hoge terrasmuur zuidelijk van de
kasteelgebouwen. Ook het verdere herstel van de grote spiegelvijver kreeg vorm.
De woning van de familie Verwijst aan de Cannerweg nabij het château is deels van nieuwe
kozijnen en ramen voorzien. Goten en hemelwaterafvoeren zijn opgeknapt. Daarnaast is het
pand, waar nodig, geschilderd.
45
Boerderij Kasteel Goedenraad
De koeienstal bij de boerderij op Goedenraad is van nieuwe elektrische leidingen voorzien.
Voor dit pand is tevens een BRIM-aanvraag ingediend bij en gehonoreerd door de Rijksdienst
voor het Cultureel Erfgoed. In 2012 zal nader bezien worden hoe invulling kan worden gegeven
aan de verleende beschikking.
Cottessen 3
De verhuurde woning Cottessen 3 heeft wat hinder ondervonden van lekkage. Deze is
gerepareerd. Daarnaast is de plint van het pand opnieuw in de verf gezet.
Cottessen 9
De westgevel van ons vakantieappartement Bervesj-schuur is voorzien van een nieuwe
leemafdeklaag. Ook heeft in het pand het nodige onderhoudswerk, met name schilderwerk,
plaatsgevonden.
Frankenhofmolen
De restauratie van de Frankenhofmolen gaat gestaag verder. In het verslagjaar werd gestart met
de restauratie van het woonhuis (oostvleugel), bakhuis, kademuren aan de noordzijde, gewelven
in het molengebouw en de buitengevels. Lastig was de aanpak van de overkluizing, waarin het
water achter de molen ondergronds teruggeleid wordt naar de Zieversbeek. Deze is over grote
delen instabiel. Als sluitstuk werd juist voor de kerst het nieuwe waterrad geleverd en
geïnstalleerd. De tegenvallende bouwkundige toestand van gewelven, brug en fundamenten kon
financieel opgevangen worden dankzij een extra financiële bijdrage van de provincie Limburg.
Hoogcruts
Vanaf het najaar hebben in de voormalige kloostertuin snoei- en opruimwerkzaamheden
plaatsgevonden. Tevens is gestart met het uit de ruïne verwijderen van bouwpuin, bomen en
struiken en resten van de brand. Buiten het pand is al het verzamelde bouwmateriaal
gesorteerd; sommige onderdelen komen in aanmerking voor hergebruik. De meest belangrijke
monumentale onderdelen zijn gestut en afgedekt tegen regenwaterinvloed.
Cannerberg
Na de afsluiting van de saneringswerkzaamheden in opdracht van Defensie is er in 2011 door
de gemeente Maastricht (als bevoegd gezag) gewerkt aan de juridische afhandeling van de
oplevering van de groeve als ‘schoon object’. De olieverontreiniging kon om technische
redenen niet voor 100% uit de ondergrondse mergel worden weggehaald. Daarom is daarvoor
een aangepaste saneringsdoelstelling geformuleerd. Omdat de aanwezigheid van deze zeer
geringe in de mergel vastzittende hoeveelheid olie geen gevaar is voor het grondwater en dit de
toegankelijkheid van de groeve niet belemmert, heeft Het Limburgs Landschap met de
aanpassing ingestemd. De speciale status is kadastraal vastgelegd. Ook mochten twee vuilstorten
in instabiele ganggedeelten blijven liggen na onderzoek van de samenstelling. Ze zijn met beton
afgedekt en door een muur van de omgeving afgeschermd. Verwijdering was vanwege de
instabiliteit van het gangenstelsel ter plekke niet verantwoord. De Stichting Menno van
Coehoorn heeft in de persoon van Jos Notermans vele donderdagen ondergronds doorgebracht
om daar zaken te inventariseren en vast te leggen. Hij heeft gered materiaal uit de groeve
hersteld of gerestaureerd. In Brussel zijn de NATO-archieven voor zover mogelijk
doorgenomen en gekopieerd. Er is aan het einde van het jaar een student gevonden die
militaire geschiedenis studeert en zijn eindscriptie aan de universiteit wijdt aan het begin van het
NATO-tijdperk en de rol van de Cannerberg in die periode.
46
3.6
Flora en fauna
Planten
In opdracht van de Stichting voerden Natuurbalans – Limes Divergens en B-ware een
onderzoek uit naar flora en bodemchemie van akkers door de gehele provincie. Dit leverde
vondsten op van 17 akkerkruiden die op de Rode lijst staan. Opvallende soorten die nog niet
bekend waren uit terreinen van de Stichting waren korensla (een plant op een akker op de
Bergerheide), Franse boekweit (waarschijnlijk meegekomen als adventief met boekweit, vroeger
een bekend onkruid in de boekweitcultuur) en slofhak (massaal op één akker op Landgoed
Rozendaal). Uit het bodemchemisch onderzoek blijkt dat de soortenrijkdom het hoogst is in
percelen met een laag gehalte aan organische stof en een schrale bodem. De bodem hoeft
echter niet zo arm aan fosfaat te zijn als bij herstellende heischrale vegetaties. Het komende jaar
zullen de onderzoeksresultaten worden benut om het akkerbeheer van de Stichting te evalueren
en zo nodig bij te stellen, waarbij natuurlijk ook akkerfauna niet wordt vergeten.
In de Curfsgroeve is een uitgebreide basiskartering uitgevoerd van (vooral) planten en
entomofauna. Het gebied blijkt bijzonder soortenrijk. Er werden maar liefst 361 plantensoorten
aangetroffen, waarvan er 29 op de Rode Lijst vermeld zijn. Opvallende soorten zijn onder
andere bosorchis (talrijk), klein wintergroen (talrijk), wondklaver (zeldzaam in Limburg, maar
hier een grote groeiplaats), lancetbladige basterdwederik (zeer zeldzaam in Nederland) en
bosaardbei (plaatselijk dominant). Het beheer in de groeve zal er op gericht worden om deze
soortenrijkdom te behouden, waarbij vooral de soorten van warme open milieus bevoordeeld
zullen worden. Door beheer wordt voorkomen dat de groeve geheel verbost.
In 2011 is een floristisch juweeltje aan de zuidrand van het Platte Bosch nabij Nijswiller bij de
Stichting in eigendom gekomen. In deze aankoop bevindt zich een klein kalkgraslandje dat de
afgelopen jaren door Stichting IKL is opengehouden. Dit blijkt een groeiplaats te zijn van zeer
zeldzame planten als breed fakkelgras, Duitse gentiaan, kalkwalstro en aarddistel, naast een
breed scala aan andere kalkminnende plantensoorten. Overigens werd hier tijdens een kort
veldbezoek ook een zwartstipspanner aangetroffen, een makkelijk te vinden nachtvlinder die
karakteristiek lijkt voor kalkgraslanden en daardoor dus ook zeldzaam is.
Orchideeën blijven boeiende indicatoren voor het beheer. In de gehele provincie krijgen deze
soorten gemiddeld meer aandacht van plantenliefhebbers dan vele andere plantensoorten.
Gevlekte orchissen lijken nog steeds bezig met een zeer geleidelijke uitbreiding in onze
terreinen. In Noord-Limburg zijn ze nu uit drie terreinen bekend. Na lange tijd alleen in de
Ravenvennen aanwezig te zijn geweest is de soort inmiddels ook op Landgoed Arcen en op
Landgoed de Hamert te bewonderen. Bij het achterwege blijven van beheer kan de soort
vanwege natuurlijke successie echter ook weer zo verdwijnen. Op de Hamert en in de
Ravenvennen is daarom handmatig boomopslag verwijderd rond twee belangrijke nieuwe
standplaatsen. De grootste groeiplaatsen van deze soort bevinden zich echter in MiddenLimburg. Vrijwilligers telden in het Weerterbos ca 130 gevlekte orchissen. Verrassend
orchideeënnieuws was afkomstig uit het Eyserbos waar twee exemplaren van het uiterst
zeldzame maar verder vrij onooglijke vogelnestje werden aangetroffen. Hoewel dit een oude
groeiplaats van deze saprofytische orchidee is, waren jarenlang geen vondsten bekend.
Entomofauna
Het succes van het vlinderbeheer in het Weerterbos is al in meerdere jaarverslagen uitgedragen.
Vooral de stand van de kleine ijsvogelvlinder is in dit gebied door het creëren van meer open
bos sterk toegenomen. Deze soort komt echter nog op minimaal drie andere locaties in
47
terreinen van de Stichting voor. Dit jaar werd één exemplaar in het Dubbroek aangetroffen; er
is gericht bosbeheer uitgevoerd in de hoop dat de soort hier kan worden behouden en in 2012
in hogere aantallen zal vliegen. Op Landgoed Arcen werden echter tot 70 individuen per dag
waargenomen, en hier blijkt dus een tweede omvangrijke populatie aanwezig te zijn.
Een korte samenvatting van tijdens een basiskartering
in de Curfsgroeve aangetroffen plantensoorten is op
de vorige pagina vermeld. Behalve planten zijn echter
door Ecologica ook een aantal insectengroepen goed
in beeld gebracht. De resultaten waren spectaculair.
Het gebied lijkt een kleine populatie dwergblauwtjes
te herbergen. Zowel in het voorjaar als in de zomer
werden enkele exemplaren op wondklaver
aangetroffen. Deze soort wordt officieel als
uitgestorven in Nederland beschouwd, en zou hier
dus zijn enige vliegplaats hebben. Een tweede
opvallende blauwtjeswaarneming handelt om het
staartblauwtje. Deze soort die meer dan vijftig jaar
niet in Nederland was aangetroffen, werd
waargenomen terwijl ze eitjes legde op rode klaver.
Overigens werden er in 2011 op meerdere plaatsen in Limburg waarnemingen van deze soort
gedaan (ook in het Reigersbroek, Landgoed Rozendaal) zodat deze soort blijkbaar een invasie
had. Een derde zeldzaam blauwtje betrof één exemplaar van het klaverblauwtje. De tijd zal
leren of de groeve voor deze drie zeldzaamheden blijvend biotoop zal blijken.
Een tweede zeer diverse groep in de groeve zijn de wilde bijen. Hiervan werden maar liefst 123
soorten gedetermineerd, waarvan er 41 soorten op de Rode lijst staan. Het groevemilieu is, niet
geheel verrassend, erg belangrijk voor deze soortgroep. De combinatie van warmte in de
groeve, gevarieerde en bloemrijke milieus en open grond (soms steil, maar ook vlak) zorgt er
voor dat alle elementen voor het succesvol kunnen voltooien van hun levenscyclus voor veel
soorten mogelijk blijkt. Vermeldenswaard zijn waarnemingen van de eikenzandbij met haar
koekoeksbij de gele wespbij, en de waarnemingen van de kielstaartkegelbij. Genoemde soorten
zijn alle zeer zeldzaam in Nederland.
Groevebeheer in de toekomst zal gericht zijn op het behoud van microklimatologisch gunstige
omstandigheden in de groeve, met behoud van onbeboste steile wanden. Door maatwerk in het
begrazingsbeheer, dat in 2012 zal starten, wordt getracht om de voedselplanten van zeldzame
insectensoorten zo veel als mogelijk te behouden.
Herpetofauna
De paddentrek bij het Zwart Water verliep dit jaar redelijk onzichtbaar. Dat wil zeggen dat de
nieuw aangelegde voorzieningen (rasters en tunnels) onder en langs de Schandelose weg hun
werk goed gedaan hebben. Vrijwilligers van de IVN Maasduinen hebben wel onderzocht of er
nog amfibieën bovengronds de weg overstaken. Met hen wordt geëvalueerd of er nog
knelpunten zijn en hoe deze kunnen worden opgelost.
Als vervolg op de uitzetting van de knoflookpad nabij het Zwart Water in 2010 zijn ook in 2011
weer bijna volgroeide larven in hetzelfde gebied bijgezet. Deze larven groeiden op uit
opgekweekte eieren die afkomstig zijn uit verschillende populaties. Ondertussen is er genetisch
onderzoek uitgevoerd waaruit bleek dat de in Nederland aanwezige knoflookpadden tot één
genetische populatie behoren. Ook op de Hamert zijn in een geschikt bevonden poel larven
uitgezet. Tevens zijn in de nabijheid enkele bomen gekapt en is strooisel verwijderd om een
verbindingszone te maken naar het iets verderop gelegen heideterrein.
48
In de periode 2008 tot en met 2010 is er een herintroductieproject voor de boomkikker
uitgevoerd op landgoed Arcen. In 2011 zijn er vanuit een ander herintroductieproject nog 81
juvenielen vanuit de kweek uitgezet. Hiermee wordt hopelijk het beperkte voortplantingssucces
uit 2008 gecompenseerd. Uit de monitoring, die wordt uitgevoerd door vrijwilligers van het IVN
de Zuidelijke Maasduinen, blijkt dat de populatie gestaag groeit.
Vogels
Voor vogels was het een relatief onopvallend jaar.
Zoals gebruikelijk trokken er in maart en november
groepen kraanvogels over Limburg, en daarbij
werden onze terreinen niet overgeslagen. Sporadisch
komen er groepjes van deze grote watervogels aan de
grond, meestal op de Hamert. Ze gebruiken de
nieuwe vennen in het gebied als slaapplaats, van waar
ze vroeg in de ochtend weer vertrekken naar hun
noordelijker gelegen broedplaatsen.
De gronddepots die onverwacht lang blijven liggen
nabij de Einderbeek hebben één voordeel: in de
steile delen zitten kleine kolonies van de
oeverzwaluw. Enige tientallen paartjes brachten hier
in 2012 hun jongen groot.
Het Reigersbroek met zijn ondiepe plasjes is in Midden-Limburg een nieuwe trekpleister voor
doortrekkende steltlopers, zowel voor grote als de ooievaar (twee exemplaren waren langere tijd
aanwezig), als voor kleinere. Van de kleinere soorten was een paartje steltkluten dat enige dagen
in mei in het gebied verbleef vermeldenswaard. Het wachten is op een paartje dat lang genoeg
blijft om ergens in onze provincie een broedpoging te wagen. Dat heeft al tientallen jaren niet
meer in Limburg plaatsgevonden.
Een laatste opmerkelijke maar ook nogal onopvallende vogelsoort in onze terreinen was een
territorium van de kortsnavelboomkruiper op de Bergse Heide in Zuid-Limburg. Tijdens 15
jaar broedvogelmonitoring in dit gebied is dit het eerste jaar dat deze in Nederland zeer
schaarse soort werd vastgesteld. Hoewel de soort een populatie van enkele tientallen paartjes
heeft in het Boven-Geuldal (vooral Vijlenerbossen) komen broedgevallen hierbuiten nog steeds
slechts sporadisch voor. Overigens zijn de afgelopen jaren ook in Noord-Limburg (Landgoed
Arcen) wel af en toe territoria van deze zangvogel geconstateerd.
Zoogdieren
Limburg is natuurlijk een zeer belangrijke provincie voor vleermuizen. Vanwege juridische
perikelen rond de toegankelijkheid van een aantal onderaardse mergelgroeven kunnen daar op
dit moment geen tellingen van deze soortgroep worden uitgevoerd. Toch kunnen ook
bovengronds verrassende waarnemingen aan vleermuizen worden gedaan. Zo is sinds enkele
jaren bekend dat Bechsteins vleermuizen in de nazomer zwermen voor de ingang van de kleine
mergelgroeve in een grasland noordelijk van het Cannerbos. Deze groeve is eind 2011
verworven als onderdeel van een grotere aankoop in deze omgeving. De Bechsteins vleermuis
is in Nederland zeer zeldzaam; winterwaarnemingen worden slechts mondjesmaat gedaan en
betreffen altijd enkelingen. Voortplantingsplaatsen waren tot voor kort in Nederland niet
bekend. Door de verwerving van deze nieuwe groeve, waar enkele tientallen van deze zeldzame
nachtbraker zijn gevangen, heeft de Stichting voor dit zeldzame diertje een grote
beheerverantwoordelijkheid.
49
3.7
Recreatie
Wandel-, fiets-, invalide- en ruiterroutes
In de winter is in district Noord ruim 50 kilometer wandelroute gesnoeid, is de markering
nagelopen en daar waar nodig vervangen. Op verzoek van de gemeente Venlo en de Venlose
Manege is gesproken over de parkeerproblematiek langs de Louisenburgweg. In de weekenden
wordt daar de gehele berm benut om auto’s te stallen waardoor ruiters de ruiterroute niet meer
kunnen berijden. Om beide partijen te helpen heeft de Stichting de parkeerplaats nabij de
olieopslag van de RotterdamRijnPijpleiding opgeknapt waardoor er ruim 50 extra
parkeerplaatsen zijn gecreëerd. De ruiterroute is ter hoogte van de parkeerplaats fysiek
afgescheiden waardoor ruiters rustig hun weg kunnen vervolgen.
Na 15 jaar is er voor een aantal terreinen in de gemeente Venlo eindelijk een procedure gestart
om boswegen te onttrekken aan het gemotoriseerde verkeer. Na vele gesprekken met
belanghebbenden zoals ruiters en menners is er overeenstemming over het recreatieve gebruik
van wegen en paden. De procedure loopt nog en zal in begin 2012 tot een definitieve uitkomst
leiden.
In het weekend is Landgoed de Hamert een geliefd wandelgebied. Om parkeerproblemen
nabij de Twistedenerweg en daaruit voortvloeiende gevaarlijke situaties te voorkomen is langs
de N271 een parkeerverbod ingesteld en zijn er duidelijke borden geplaatst die de bezoekers
naar P1 en P2 verwijzen. Daar is voldoende parkeerruimte om alle bezoekers die met de auto
komen een plek te geven.
In augustus ontvingen we de eerste klacht over de slechte onderhoudstoestand van de brug over
de Lingsforterbeek ter hoogte van de Zwarte Berg in Landgoed Arcen. Het Waterschap Peel
en Maasvallei stuurde een oude vergunning waaruit bleek dat de Stichting bij de aankoop van
de Zwarte Berg ook eigenaar geworden was van de brug. In december is een nieuwe brug
geplaatst en is de oude brug afgevoerd.
Andere recreatieve ontwikkelingen
Met modelvliegclub Jupiter is na jarenlang onderhandelen een huurovereenkomst afgesloten
over het gebruik van een deel van de Groote Heide bij Venlo, waarbij tevens is ingestemd met
de renovatie en instandhouding van het clubgebouw. Om te voorkomen dat het niet verhuurde
deel van de Groote Heide wordt gebruikt om te parkeren zijn enkele greppels gerealiseerd en
zorgt een grondwal voor een fysieke afbakening van het vliegclubterrein en aanliggend
natuurgebied. Om te voorkomen dat de schapen op het terrein komen zijn twee wildroosters
geplaatst en is een afrastering gerealiseerd.
3.8
Toezicht en handhaving
Samenwerking en projecten
Nationaal Park De Maasduinen
Motorcrossen wordt door veel bezoekers van onze terreinen als uitermate ergerlijk en
verstorend beschouwd. Het tegengaan van motorcrossen in onze terreinen is een vast
aandachtspunt; de pakkans van deze ‘gasten’ is echter altijd klein. Zo was er op 15 mei in de
Rode Hoek en omgeving een gecoördineerde actie gericht op deze vorm van ongewenste
recreatie waaraan medewerkers van de Groene Brigade, gemeente Bergen en onze eigen
BOA’s deelnamen. Hoewel de tijdstippen en de routes van de crossers bekend verondersteld
50
werden, bleven de motorcrossers die dag weg. Op 11 september werd, wederom na veel
klachten, een anti-crossactie gehouden gecoördineerd door de gemeente Bergen samen met
alle handhavingspartners. Ook die ochtend waren er op de door ons afgezette posten geen
motorcrossers te bekennen. Ondanks het uitblijven van ‘succes’ zal ook in 2012 gericht actie
gevoerd worden.
Loslopende honden Groote Heide, Jammerdal,
Zwart Water
De intensivering van het toezicht op loslopende
honden in onze terreinen nabij Venlo lijkt zijn
vruchten af te werpen. Ondanks dat er dit jaar één
schaap door een hond is doodgebeten, is toch de
stellige indruk dat het aantal loslopende honden is
afgenomen. Hondenliefhebbers houden hun huisdier
beter aan de lijn of kiezen blijkbaar voor een andere
route. Het probleem met loslopende honden is
echter nauwelijks uit te bannen. De Groene Brigade
heeft aangeboden om te verkennen of het zinvol is
om een project op te zetten om hondenbezitters in
het buitengebied goed op hun plichten te wijzen.
Overleg met de Stichting vindt hierover plaats.
Projecten Jammerdal en Dorperheide samen met politie
De samenwerking met de politie-eenheid Tegelen met als projectgebied het Jammerdal is in
2011 voortgezet. Vanwege de bij politie bekende diversiteit aan problematiek (afvaldumpingen,
recreatieoverlast, illegaal kamperen, vernielingen, overtredingen van de Flora- en Faunawet etc.)
is het een ideaal gebied voor politieagenten in opleiding. De politie heeft verschillende
projectdagen zelfstandig gedraaid en er zijn diverse gezamenlijke toezichts- en
handhavingsmomenten geweest met BOA’s van Het Limburgs Landschap. Dit resulteerde
onder meer in processen-verbaal voor kamperen, zwemmen, stoken van vuur, zich in het
terrein bevinden na zonsondergang, zich in het terrein bevinden met een bromfiets, en
loslopende honden.
Tevens is er op 23 mei door de FIOD een onderzoek gedaan in een van onze percelen in het
Jammerdal naar aanleiding van een grootscheeps drugsonderzoek. Hierbij is een hoeveelheid
verdovende middelen en geld aangetroffen. Door defensie zijn luchtopnames gemaakt en een
team van specialisten heeft het perceel nog op kadavers (!) onderzocht. Dit bewijst eens temeer
dat er in het buitengebied en dus ook op onze percelen, dingen gebeuren die het daglicht niet
kunnen verdragen.
Vergelijkbare samenwerking vond plaats op de Dorperheide. Ook hier is in de maanden mei
juni en juli strenger dan gebruikelijk gecontroleerd, met name op zonnige dagen. Onder zulke
omstandigheden is het geen uitzondering dat er zich gemiddeld 75 personen op, in en rondom
het water bevinden. Tot op heden is er wisselend opgetreden, de ene keer waarschuwend en de
andere keer verbaliserend, veelal omdat het aantal bezoekers groter is dan het aantal
verbalisanten (1 of 2). De veiligheid van de verbalisant staat dan voorop. Afgesproken is dat er
bij goed weer ad hoc gereageerd moet worden en op dat moment moet worden ingeschat wat
de inzet van verbalisanten moet zijn.
Resultaat van de handhavingsacties is echter al merkbaar: het aantal ‘zwemrecreanten’ neemt af,
wat ook weer merkbaar is aan de afgenomen hoeveelheid afval die achtergelaten wordt.
51
Maasproject
Tot vorig jaar vonden er in samenwerking met de politie gezamenlijke controles plaats gericht
op ongeoorloofde activiteiten op de Noord-Limburgse Maasoevers tussen Gennep en Baarlo.
Vanwege een andere prioritering zag de basiseenheid van de politie te Horst in 2011 geen
mogelijkheden om deze samenwerking te continueren. Ook gezamenlijke acties met andere
politie-eenheden vonden in dit kader in 2011 niet plaats. Onze BOA in Noord-Limburg
controleerde wel regelmatig in de zomermaanden op onze eigendommen. Daar werden ruim
350 vissers gecontroleerd, en hebben er 30 een proces-verbaal gehad voor het overtreden van
de visserijwet dan wel voor het niet naleven van de openstellingsvoorwaarden (het zich in het
terrein bevinden na zonsondergang), of andere wetgeving. Enkele malen was hierbij gepast
‘geweld’ helaas noodzakelijk. Dit geeft nadrukkelijk het nut aan van gezamenlijke acties met de
politie. Meer personen die in staat zijn om enigszins beschonken (dan wel op andere wijze
bedwelmde) ‘vissers’ aan te spreken op hun gedrag is veiliger en efficiënter.
Overig
Niet alleen onze eigen buitengewoon opsporingsambtenaren voeren controles in onze terreinen
uit, ook diverse andere partijen houden een oogje in het zeil, o.a. natuurlijk de politie
(waaronder de Groene Brigade), de VVM (Visstandsverbetering Maas) en andere vrijwilligers.
Hierdoor wordt geprobeerd illegale activiteiten en overlast te beperken. Goede uitleg over de
achtergronden van een verbod op bepaalde activiteiten levert vaak begrip op bij de
aangesproken persoon. Helaas blijven er toch altijd uitzonderingen. Dit resulteerde in 2011 in
district Noord in 120 processen-verbaal, waarvan de meerderheid betrekking had op
ongeoorloofd parkeren langs de Twistedenerweg op de Hamert en voor het overtreden van de
openstellingsregels van onze terreinen.
Illegaal gebruik, stroperij, vernieling en afvaldumping
Het komt af en toe voor dat buren van onze terreinen een deel van het Limburgs Landschapeigendom zonder onze instemming in gebruik nemen. In de gemeente Bergen werden hierover
duidelijke afspraken gemaakt met een grondgebruiker nabij het Wolfsven. Niet alleen een
kadastrale inmeting kwam hieraan te pas; er is tevens door middel van een greppel een fysieke
grensscheiding aangebracht.
In Zuid-Limburg werd op enigszins onverwachte wijze duidelijk hoe de grens tussen WMLeigendommen en het Limburgs Landschap-deel van het Eyserbos loopt. De WML had op
eigen initiatief de grens opnieuw laten uitmeten, zodat het Limburgs Landschap met palen in
‘gevoelsmatig’ haar terrein werd geconfronteerd. De eigendomsgrens blijkt noordelijker te
lopen dan bekend. Het doel van het beheer moet echter volgens de stichting vooral gericht
blijven op adequaat natuurbeheer van het gehele complex Eyserbos/Piepert, los van de
terreineigenaar. Het gebied is immers niet voor niets als Natura2000-gebied begrensd.
Een vorm van illegaal gebruik die lijkt toe te nemen is de teelt van hennep in onze terreinen.
Provinciebreed probeert men dit ‘gewas’ goed verstopt in natuurterreinen te kweken. In NoordLimburg werden op zeven locaties enkele honderden planten vernietigd, zodat hun kostbare
bedwelmende bestanddeel niet op de markt kon worden gebracht. De politie is in alle gevallen
op de hoogte gebracht van de vondsten.
Stroperij
In Noord-Limburg werd één geval van stroperij gericht op konijnen geconstateerd. Het betrof
een huurder van een volkstuin op onze gronden nabij Venlo. De huurovereenkomst voor deze
volkstuin is opgezegd; juridische afhandeling van de stroperij vindt via de rechtbank plaats.
52
Vernielingen en diefstal
Bij de inrichting van bestaande en nieuwe terreinen worden regelmatig faciliteiten geplaatst die
het bezoek van de recreant kunnen veraangenamen dan wel informatie verschaffen over het
terrein. De laatste jaren zien we echter in geheel Limburg dat infopanelen, terreinnaamborden,
slagbomen, klaphekken, poorten en
openstellingsborden het doelwit zijn van vandalen. In
2011 waren in ons district Noord acht gevallen
waarbij grote schade aan ons materiaal werd
aangericht. Natuurlijk vindt herstel (indien mogelijk)
zo snel en degelijk mogelijk plaats.
Afvaldumpingen
Bewuste afvaldumpingen van personen die zo
stortkosten afwentelen op onze organisatie komen
helaas nog steeds regelmatig voor. In Noord-Limburg
werd veertig maal afval gevonden in onze terreinen,
waarbij het in 25 gevallen ging om gevulde
vuilniszakken of vergelijkbaar huisvuil. Gericht
schoonhouden van bepaalde locaties vermindert de
kans op afvaldumping enigszins. In district Zuid werd tijdens regelmatige controle ca 3000 kg
afval verwijderd van vijf locaties.
3.9
Vrijwilligerswerk
Vrijwilligers leveren op velerlei wijze een belangrijke bijdrage aan ons werk. Sommige personen
en groepen kom al jaren in onze terreinen en verlenen assistentie bij monitoring, beheerwerk
en het begeleiden van excursies. Onderstaande samenvatting geeft een beeld van de variatie aan
vooral beheerwerk dat in 2011 veel waardevolle resultaten in onze terreinen opleverde.
Vrijwilligers Kaldenbroek
De vrijwilligers hebben gewerkt aan het onderhoud van poelen, het knotten van wilgen en
verwijderen van prunus in een recent aangekocht terreindeel langs de spoorlijn bij
Grubbenvorst. Tijdens de werkzaamheden worden alle waarnemingen van flora en fauna
opgeschreven. Op het einde van het jaar ontvangen we hiervan een kort verslag wat ons helpt bij
het nemen van de juiste beheermaatregelen. Tevens verscheen in 2011 een uitvoeriger rapport
over de vegetatie van het ‘ruig weitje’ met een beschrijving van de vegetatieontwikkeling en de
huidige situatie.
Vrijwilligersgroep Boshuizerbergen
In het voorjaar is gestart met het vrijstellen van jeneverbessen en het verwijderen van houtige
opslag uit de heideterreinen. In de zomer verwijderden vrijwilligers Amerikaanse vogelkers en
begin november tijdens de natuurwerkdag werd samen met medewerkers van de lokale
Rabobank gewerkt aan het beheer van bosranden.
Vrijwilligers IVN Maasduinen
In het Vreewater bij de Ravenvennen dunden de vrijwilligers een bosje met es en eik. Tevens is
hier een deel van het bos zodanig gekapt dat er nu essenhakhout met overstaanders is
gecreëerd. Zo komt er meer zonlicht in de aangrenzende poel, waarvan aldaar aanwezige
soorten als kamsalamander en boomkikker zullen profiteren. Een deel van bij zaagwerk
vrijgekomen takhout is op 5 november tijdens de natuurwerkdag tegen een braamstruweel
gelegd; zo wordt het zomerbiotoop van de boomkikker versterkt.
53
Vrijwilligers Weerterbos
De al jaren actieve vrijwilligersgroep van het Weerterbos breidde in 2011 zijn werkgebied uit tot
het nieuw verworven ven nabij de Banendijk, behorende tot de beheereenheid Sarsven en de
Banen. In totaal werd er door deze groep bijna 1000 uur gewerkt. Het meeste werk was in 2011
gericht op het verder verbeteren van het vlinderleefgebied in het Weerterbos. Dit jaar kreeg het
biotoop van het spiegeldikkopje extra aandacht. Door het maken van open plekken in het bos
wordt getracht de groei van hennegras, de voedselplant van de rups, te verbeteren. Natuurlijk
werden er ook weer bospaden verbreed. Door het wegzagen van bomen en struiken komt er
meer licht op de bosbodem, waar vele planten en dieren van profiteren.
Appels rapen district Zuid
Omdat er in het najaar van 2011 weinig appels in de Belletboomgaard aan de bomen hingen, is
er dit jaar geen vrijwilligerdag geweest om appels te rapen. Toch was er nog wel een beperkte
appeloogst mogelijk: ca 1000 kilo appels leverde 487 flessen appelsap op.
Vereniging tot Natuurbehoud Cadier en Keer (VTN)
Zoals gebruikelijk voerde de VTN kleine beheerwerkzaamheden uit, onder andere aan de
poelen die speciaal voor de geelbuik- en vroedmeesterpad in de omgeving van Cadier en Keer
zijn aangelegd. Tevens nam de VTN ook het al vele jaren lopende onderzoek aan de
aapjesorchis over van Jo Willems. Lange tijdreeksen zijn niet alleen wetenschappelijk
interessant maar geven ook aan of het beheer van in dit geval deze zeer zeldzame orchidee zijn
vruchten afwerpt.
Circumflex
De Maastrichtse studentenvereniging Circumflex leverde ook zoals de laatste jaren gebruikelijk
weer een aanzienlijk aantal ‘werknemers’ op, die in het kader van hun ontgroening (tegen een
bescheiden geldelijke vergoeding en enige gratis consumpties namens de Stichting) boompjes
verwijderden op de Tuspeel, op landgoed Rozendaal en in de Meertensgroeve.
Overige vrijwilligers
Op het stort Langen Akker nabij de Bergse Heide hielpen enkele vrijwilligers met het kort
houden van diep wortelende bomen. Dit stort is afgedekt met een grondlaag die niet mag
worden doorboord door boomwortels, maar wel begroeid mag raken met een afwisselde
struweelrijke vegetatie. Vanaf november zijn te dominante bomen weggezaagd, en als materiaal
voor de houtkachel naar Margraten afgevoerd.
Basisschool Berg heeft onder begeleiding van IKL gesnoeid in de Meertensgroeve.
54
55
56
4
Belangenbehartiging en voorlichting
4.1
Algemeen
De economische tendensen lijken door te werken in het draagvlak voor ons werk. Er zijn geen
grootschalige acties ontstaan na de draconische bezuinigingen door het kabinet. In de media
kwamen opmerkingen over het (schijnbaar) jarenlange gebrek aan communicatie van de
natuurbeschermingsorganisaties. Terecht of onterecht, er waait een andere wind. Tegelijkertijd
komt in gesprekken in vele gremia nog steeds naar voren dat mensen niet minder natuur willen.
Dat onderstreept ons uitgangspunt dat bezuinigen, economisch gezien, noodzakelijk is, maar
dat we de einddoelen met betrekking tot natuur en landschap niet los moeten laten.
Tegelijkertijd is ook dit jaar het motto geweest: doorgaan met ons goede werk en mensen
hiervan de resultaten laten zien en meebeleven. De andere tijdgeest stelt onze sector dus voor
nieuwe uitdagingen.
Ons draagvlak als organisatie lijdt er nog niet onder. Maatschappelijk draagvlak meten we aan
meerdere factoren af. Het feit dat de Stichting bij vele activiteiten van derden, overlegstructuren
en adviesrondes gevraagd wordt versterkt de gedachte dat de Stichting goed in de Limburgse
samenleving verankerd is. Dat bleek ook uit de landelijke ‘’benchmark’’ waarbij onze positie
qua bekendheid en waardering gehandhaafd bleef. Het waarderingscijfer lag boven de 7.
De leeftijdsopbouw van onze achterban blijft, in aansluiting op landelijke cijfers, overhellen naar
45-plus. Onze kerntaak spreekt overigens wel grote groepen in de maatschappij aan. Uit
onderzoek blijkt dat ook jeugd zich zorgen maakt om de leefomgeving. Dit wordt echter niet
automatisch omgezet in concrete financiële steun. Gezien de leeftijdsopbouw is er ook een
automatisch verloop in het aantal Beschermers door overlijden, maar ook door een
veranderende financiële situatie vanwege het bereiken van de AOW-leeftijd. Het zijn redenen
waarop de Stichting weinig invloed heeft, dat neemt niet weg dat de inzet onverminderd gericht
blijft op het vasthouden en goed informeren van de achterban. Goede service, communiceren
over behaalde resultaten in de natuurgebieden, informeren over nieuwe uitdagingen en het
uitdragen van het belang van een sterke achterban zijn daarbij speerpunten. Ook wordt getracht
het ‘kwijtraken’ van Beschermers door verhuizingen en dergelijke actief te beperken. De
Stichting kon dankzij de Stichting Robur in september in samenwerking met de Mediagroep
Limburg in de dagbladen een advertentiecampagne laten verschijnen. Aan de campagne is
aansluitend een mailing toegevoegd. Hoewel de rendementen laag zijn bij deze vormen van
laagdrempelige ledenwerving is het resultaat dat zoals eerder vermeld het beschermeraantal in
2011 gestegen is van 19.089 naar 19.301 beschermers, en dat tegen de landelijke tendensen in.
Bij opzeggingen is de huidige economische situatie een grote factor. Het blijft een onzekere tijd.
Jubileumjaar
Het Limburgs Landschap bestond in 2011 80 jaar. Om de achterban te laten zien dat onze inzet
voor het vergroten van de kwaliteit van het buitengebied even groot blijft is in 2011 een aantal
extra activiteiten georganiseerd. Er waren speciale jubileumexcursies bij bijzondere projecten.
Er is een aangepaste herdruk van het Uit en Thuisboek uitgebracht waarin de nieuwe
natuurgebieden en de gerealiseerde beheerprojecten uit de afgelopen vijf jaar beschreven
worden. Gezien de economische situatie is er niet voor gekozen om dit boek gratis aan alle
Beschermers toe te zenden, met daarbij een acceptgiro voor een vrijwillige bijdrage. Wel
konden onze Beschermers het boek tegen een gereduceerd bedrag bestellen. In de eerste
maanden na het verschijnen van het Uit en Thuisboek zijn er 3350 exemplaren verkocht. Een
plezierige verrassing.
57
In het voorjaar was er een advertentiecampagne in de dagbladen waarbij bekende Limburgers
het belang van ons werk voor het voetlicht brachten. Zonder enige reserve deden de benaderde
mensen meteen mee. Gezien diverse reacties, had de campagne de beoogde impact. Deze
advertenties zijn als grote spandoeken tijdens de publieksactiviteiten in ons jubileumjaar en ook
bij activiteiten van derden ingezet.
Door derden is een concert Muze aan de Maas
georganiseerd op en bij de Pietersplas. Dit werd
mede voor ons jubileum gedaan. Verder werd op 28
en 29 mei Festa Natura met de hele natuur- en
milieusector georganiseerd op de Groote Heide in
Venlo. Dit jaar was dit voor het eerst een twee dagen
durend evenement. Dat legde een stevige druk op de
participerende organisaties inclusief de vrijwilligers.
Ruim 5.000 mensen bezochten de veelheid aan
activiteiten. Gelukkig werkten collega’s vanuit de
districten en kantoor als vanzelfsprekend mee aan
deze extra activiteit, zodat de Stichting goed zichtbaar
was via diverse activiteiten.
Tijdens de Festa Natura werd ook het eerste
exemplaar van het beschreven Maas-Niederrheinpad
uitgereikt aan gedeputeerde Lebens. Deze wandelgids
die samen met het Nivon is uitgegeven omvat een 364
km lange wandeling door de Maasduinen, het
aangrenzende Duitse gebied en het Maas-Swalm
Nettepark.
Op 22 september is in de kloosterbibliotheek van
Wittem de jubileumviering voor relaties gehouden.
Tijdens meerdere lezingen kwam het belang van de
zorg voor de leefomgeving naar voren. Een speciale
jubileumfilm werd aangeboden door Maurice Nijsten.
Daarna werd ook het eerder gememoreerde Uit en
Thuisboek aangeboden en werd de komst van een
vernieuwde website bekend gemaakt.
Lopen in het Landschap was het thema op 24 en 25
september met een uitgebreid
Beschermerprogramma op de 25-ste bij de
Schrevenhof op Landgoed Rozendaal middels een
grote jubileum picknick. Het werd een zeer feestelijke
en drukbezochte dag waarbij vele vrijwilligers en
collega’s vanuit heel Limburg aanwezig waren.
Daarmee sloten we een ingetogen maar succesvol
jubileumjaar af.
4.2
Projectcommunicatie
Ook dit jaar waren er weer diverse opvallende
(natuur)herstelprojecten in onze terreinen. Door
uitgebreide schriftelijke communicatie, bouwborden,
voorlichtingsbijeenkomsten en free publicity via de
58
diverse media werd het publiek zo goed mogelijk vooraf geïnformeerd. Markante negatieve
reacties bleven veelal uit. Het is een goede aanpak die bij dit soort projecten de komende jaren
gevolgd blijft worden. Ook zullen we persberichten naar bestuursleden en vrijwilligers blijven
sturen zodat zij ook steunzender kunnen zijn in de eigen regio. Tevens kan de vernieuwde
website ingezet worden. De veelbekeken tv-serie Natuurlijk Limburg van Maurice Nijsten blijft
een goed middel om onze projecten en de effecten ervan aan een breed publiek te laten zien.
Een speciale vermelding is hier op zijn plaats voor Hoogcruts. De aankoop van dit voormalig
klooster heeft veel losgemaakt. Er zijn ook enkele negatieve reacties gekomen gezien de
schijnbare uitzichtloosheid van dit project, gericht op consolidatie van de ruïne. De vondst van
de grafkelder kreeg veel aandacht. Ook de opschoonoperatie van de ruïne kreeg veel
mediarespons.
4.3
Media
Natuur en landschap blijven voor de media interessant, zeker ook gezien de landelijke
ontwikkelingen. Er is voor gekozen om niet teveel in die publicitaire maalstroom mee te gaan.
Juist onderwerpen afgeleid van onze kerntaken en gekoppeld aan projecten zijn wel uitvoerig
onder de aandacht gebracht. Politieke ontwikkelingen kunnen beter via overlegstructuren
beïnvloed worden. Zowel provinciaal als plaatselijk zijn de projecten onder de aandacht
gebracht. Regelmatig gebeurde dit spontaan, vaak speelden persberichten een rol. Vlaanderen
Vakantieland kwam weer langs, ditmaal voor opnames in Nationaal Park De Maasduinen. Het
Limburgs Landschap werd door het
Promotieplatform Maasduinen gevraagd het TV-team
bij de natuuritems te begeleiden.
Ook in het verslagjaar is bij L1 via producent Maurice
Nijsten weer een 15-delige serie uitzendingen van
Natuurlijk Limburg verzorgd. De combinatie van
natuur, landschap en cultuurhistorie blijft werken.
Door de inzet van eigen mensen is de inbreng in de
serie groot en dat blijkt gezien de vele reacties
effectief. Vanwege het jubileumjaar is gekozen voor
opnames vanuit een luchtballon.
Traditiegetrouw kon er een serie wandelimpressies
uit onze terreinen geplaatst worden in het lifestyleblad
Navenant.
Een nieuw samenwerkingsverband is ontstaan met de
Valkkrant van het gelijknamige concern. Alle
Provinciale Landschappen komen in de krant met
activiteiten en afwisselend met een uitgebreider
verhaal.
Ook met de Campingvizier is een samenwerking met
De Landschappen geregeld.
De samenwerking met De Landschappen leverde
ook een nieuw concept op in samenwerking met
RTL (“Greenkids”). Dit project gaat in 2012 worden
opgenomen en uitgezonden.
Samen met Drukkerij Schrijen Lippertz is wederom
onze panoramakalender uitgegeven. Jacques Peeters
maakte zoals gebruikelijk de indrukwekkende foto’s.
Het thema was stroming. Aan de kalender is een
fotowedstrijd verbonden.
59
Om strategisch te kunnen inspelen op de ontwikkelingen binnen de sociale media is Edmond
Staal begonnen met een door de provincie aangeboden cursus. Voorjaar 2012 wordt die
afgerond.
4.4
Belangenbehartiging en planologie
Ook in dit verslagjaar is Het Limburgs Landschap bij diverse projecten van overheden gevraagd
om mee te denken, zowel in aanloopfase als bij de uitvoering. Voorbeelden zijn de
opwaardering van de N280 tussen Weert en Roermond en structuurvisies van Gulpen-Wittem,
Roerdalen en Maastricht. De planvorming rondom de Greenportlane nabij Venlo is in
gezamenlijkheid met de groene organisaties afgesloten. Andere onderwerpen waren het
Meerjarenplan Ontsnippering en het monumentenoverleg met de provincie en Limburgse
monumentenorganisaties. Ook was er een studiedag van de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed waar we ons beleid uitgelegd hebben. Daarnaast verzorgde Het Limburgs Landschap
een deel van een werkbezoek van provinciale statenleden waarbij de werkwijze werd uitgelegd.
Het in 2010 afgesloten internationale project Zand/Sand kreeg een vervolg; nabij de
Nederlands-Duitse grens wordt een project opgezet waar zandwinning, landschapsontwikkeling
en recreatie elkaar moeten versterken.
De aantasting van natuur en landschap blijft mensen bezighouden. Uit de reacties van
betrokken burgers in onze richting blijkt dat ze hulp van ons verwachten als er aantasting van
natuur en landschap dreigt. Megastallen, windmolens, nieuwbouw van huizen en industrie zijn
voor de hand liggende voorbeelden. Het Limburgs
Landschapsbeleid blijft dat als de plaatselijke
aantasting niet direct invloed heeft op onze
eigendommen, de Milieufederatie Limburg wordt
gevraagd de betrokkenen te helpen met informatie en
eventuele procedurele ondersteuning. Dat vraagt om
subtiele uitleg naar de aanvragers om hulp. Overigens
worden de reacties van de Milieufederatie wel mede
namens Het Limburgs Landschap verstuurd. Het
blijft volgens ons van groot belang dat ook plaatselijke
groepen voor hun belangen opkomen en daar waar
nodig hulp krijgen.
Er is met de sector een publicitaire actie ‘’Hart voor
de Natuur’’ geweest op weg naar de provinciale
verkiezingen met een eindmanifestatie in Vaeshartelt.
De nieuwe gedeputeerden zijn op verschillende momenten in het (jubileum)jaar bij ons te gast
geweest.
4.5
Natuur- en milieueducatie
Draagvlak krijgt onze sector ook door natuur- en milieueducatie. De insteek in ons Beleidsplan
is dat dit geen kerntaak van de Stichting is. Daar zijn andere organisaties voor. Educatie bij een
groot natuurterrein of een nieuwe ontwikkeling waarbij regionaal draagvlak voor het gebied en
ons werk noodzakelijk is, krijgt echter wel onze aandacht. Enkele belangrijke werkgebieden zijn
Maascorridor, Nationaal Park De Maasduinen, edelherten Weerterbos, Groeve ’t Rooth en de
natuurontwikkelingsgebieden in het Geuldal en ten zuiden van Maastricht. Bij een deel van die
projecten worden derden ingehuurd, bijvoorbeeld medewerkers van Ark Natuurontwikkeling.
Hoewel Het Limburgs Landschap deelneemt in de werkgroep voor draagvlakverbetering voor
het Nationaal Landschap Zuid-Limburg is er vanwege het beperkte gemeentelijke draagvlak
gekozen voor een zeer geringe inbreng vanuit de Stichting.
Een nieuwe locatie voor natuur- en milieueducatie is het in het voorjaar van 2012 te openen
60
Bezoekerscentrum De Maasduinen in Nationaal Park De Maasduinen. Op 9 september was de
eerste steenlegging en daarna is een groot deel van de inrichting binnen en buiten het
bezoekerscentrum in uitvoering gekomen.
Het Limburgs Landschap was mede namens Natuurmonumenten vertegenwoordigd in de
Provinciale Boomfeestdagcommissie. De Internationale Boomfeestdag werd dit jaar ook weer
samen met onze Duitse collega’s en Nationaal Park De Maasduinen gevierd.
.In het verslagjaar is samen met Ark Natuurontwikkeling een educatief project opgezet over
‘’Dood doet Leven’’ waarbij dierlijke verkeerslachtoffers als voedsel voor aaseters worden
neergelegd. Via camera’s in het veld (zowel webcams als fotovallen) wordt vervolgens vastgelegd
welke dieren profiteren van deze essentiële stap in de cyclus van de natuur.
4.6
Vrijwilligers en voorlichting
Net als andere jaren kregen we ook dit jaar weer veel hulp van vrijwilligers. Zonder hen konden
veel projecten niet plaatsvinden. Het zijn enthousiaste excursiebegeleiders, ze helpen mee met
vuilruimacties, doen educatief beheerwerk, maken tentoonstellingen en bemensen infokramen
en ons Infocentrum op de Groote Heide. Ons eigen personeel begeleidt en helpt waar nodig.
Daarbij worden ook regelmatig de collega’s van de buitendienst ingeschakeld. Op de Groote
Heide zijn in het Infocentrum twee wisseltentoonstellingen gemaakt. De tentoonstelling ‘’Ik Wil
Vleugels’’ ging open tijdens de Festa Natura. Deze in eigen beheer gemaakte tentoonstelling
met illustraties van Angela de Vrede kreeg veel waardering. In het najaar ging de tentoonstelling
61
“Nachtelijke Piepshow” open voor publiek. In deze tentoonstelling stonden nachtdieren
centraal.
Er is een stevige vraag naar excursies door derden. Het uitgangspunt is dat het merendeel door
vrijwilligers gegeven wordt. Daartoe zijn er verspreid door de provincie enkele groepen
excursieleiders, met elk hun eigen aandachtsgebied. In Noord-Limburg lopen deze op de
Groote Heide in Venlo en in de Maascorridor. In Zuid-Limburg zijn er gidsen voor het
Beneden Geuldal en groeve ’t Rooth. In Midden-Limburg vangen we vooralsnog door het
gebrek aan een regionale gidsenpool de excursies zelf op, behalve bij het Weerterbos. De in
gezamenlijkheid met collega-organisaties opgeleide ‘rangers’ (gidsen) van het
grensoverschrijdende Kempen~broek rondom Weert en Stramproy geven daar nu excursies.
Beleidsmatige of inhoudelijk ingewikkelde (vaak projectgerelateerde) excursies worden veelal
door eigen personeel gegeven. Daarnaast organiseren we zelf reguliere excursies.
Laatstgenoemde zijn vaak gekoppeld aan een specifiek thema, hebben een relatie met een
bijzonder project dat gerealiseerd is of gaat worden of zijn gekoppeld aan een artikel uit ons
blad.
In het Nationaal Park De Maasduinen is een uitgebreid excursieprogramma. Lia Oosterwijk is
speciaal voor het nationaal park bij de Stichting aangesteld. Gidsen kregen hier extra bijscholing,
ook educatief. Om het verloop van gidsen op te vangen is er een nieuwe cursus opgestart. Door
het succes van de zogenaamde cursus ‘Gastheerschap’ voor horecaondernemers uit de regio is
vanuit het nationaal park in 2011 weer een zelfde cursus gegeven. Op de Van Tienhovenmolen
zijn gelukkig weer molenaars beschikbaar, waardoor de tweewekelijkse openstelling in het
zomerhalfjaar gecontinueerd is. Tijdens de landelijke Molendagen op 7 en 8 mei vonden
activiteiten plaats op de Houthuizer Molen bij Lottum en de Frankenhofmolen bij Vaals.
Ondanks dat de Wittemer Molen is gerestaureerd, ontbreekt het hier nog aan vrijwillig
molenaars. De eerste besprekingen met geschikte kandidaten zijn gevoerd. De in het verslagjaar
lopende verbouwing van de woning en het nog niet functioneren van de wateraanvoer hebben
ingebruikneming vertraagd.
De jaarlijkse streekwandeling in Maasbree, de Grand Tour de Bree, is een echte traditie aan het
worden, met Het Limburgs Landschap als ‘goed doel’. Ook het golftoernooi in de
Maascorridor lijkt een traditie te worden. Beide leveren naamsbekendheid en een financiële
bijdrage op.
De inzet van al deze mensen om ons heen is niet allen motiverend, het is ook belangrijk voor
ons maatschappelijk draagvlak en, gezien de werkdruk, een meer dan welkome aanvulling op
ons eigen team.
62
Bijlage 1
Doelstelling
Stichting het Limburgs Landschap
kantoor op Boerderij Kloosterhof, Rijksstraatweg 1, 5943 AA Lomm.
De stichting heeft tot doel het behoud en beheer van in natuurwetenschappelijk en landschappelijk
opzicht belangrijke terreinen en andere objecten in de provincie Limburg, waartoe tevens gerekend
wordt het in stand houden en beheren van beschermde monumenten in eigendom. Dit geschiedt
zowel ter wille van de natuur zelf als ten behoeve van het geestelijk en lichamelijk welzijn van de
mens.
Haar streven is mede gericht op:
a. het bevorderen van het behoud, het herstel en de ontwikkeling van natuur en landschap;
b. het bevorderen van de zuiverheid van water, bodem en lucht, alsmede het beschermen van
de stilte;
c. het bevorderen van het besef dat de mens hiervoor verantwoordelijkheid draagt.
63
64
Bijlage 2
Verantwoordingsverklaring CBF 2011
van de Stichting het Limburgs Landschap
Inzake de drie algemeen geldende in acht te nemen principes:
1. Binnen de instelling dient de functie ‘toezicht houden’ (vaststellen of goedkeuren van plannen, en het kritisch volgen van de organisatie en haar resultaten) duidelijk gescheiden te zijn van het ‘besturen’ dan wel van de ‘uitvoering’.
2. De instelling dient continu te werken aan een optimale besteding van middelen, zodat effectief en doelmatig gewerkt wordt aan het realiseren van de doelstelling.
3. De instelling streeft naar optimale relaties met belanghebbenden, met gerichte aandacht voor de informatieverschaffing en de inname en verwerking van wensen, vragen en klachten.
Ad 1 Het interne toezicht op bestuurlijke/uitvoerende taken i.c. het vaststellen of goedkeuren van plannen
en het kritisch volgen van de organisatie en haar resultaten, vindt bij Het Limburgs Landschap plaats
door het bestuur (DB + AB). De bestuurlijke/uitvoerende taken zijn voor wat betreft de leiding van
de dagelijkse gang van zaken gedelegeerd aan de directeur-rentmeester. Deze kan daarbij naast het
werkapparaat, bestaande uit een stafbureau en buitendienst, ook gebruik maken van een drietal
commissies: de Personeelscommissie, de Beheercommissie en de Redactiecommissie (zie ook
beleidsplan 2010-2020 p.49 en 50).
Voor een optimale samenstelling van het bestuur wordt er vanuit de basisformulering uit de statuten
jaarlijks op basis van een rooster van aftreden primair door de leden van het DB gericht gekeken
naar geschikte kandidaten voor zowel AB als DB, waarbij vertegenwoordiging uit de gewenste
(vak)disciplines, regionale spreiding (noord, midden en zuid), deskundigheid, maatschappelijke
betrokkenheid en affiniteit met de sector van belang zijn (zie ook p.49 beleidsplan). In de
voorjaarsvergadering van het AB wordt het rooster aan de orde gesteld, de zomerperiode wordt
benut voor de kandidaatstelling. Benoeming vindt plaats op de najaarsvergadering van het AB, voor
een zittingsperiode van vier jaar.
Het functioneren van de directie en bestuurders wordt periodiek geëvalueerd. De directie wordt
geëvalueerd middels een jaarlijks functioneringsgesprek met de voorzitter met terugkoppeling naar
het DB. Het functioneren van het bestuur krijgt jaarlijks aandacht op de DB vergadering in april,
mede in relatie tot de bespreking van het rooster van aftreden en gewenste aansluitende
kandidaatstelling, met terugkoppeling op de AB vergadering.
In de AB vergadering van mei werd dit jaar mede in relatie tot het rooster van aftreden ook
stilgestaan bij het functioneren van het DB. Het AB sprak haar waardering uit voor de wijze waarop
het DB invulling geeft aan haar taken. Door de primaire taakverdeling in het DB (voorzitter,
vicevoorzitter, secretaris en penningmeester) met daarnaast de invulling door DB-leden van de
Personeelscommissie en de voorzitterschappen van de Beheer- en Redactiecommissie is het
dagelijks bestuur in voldoende mate in staat om toezicht te houden op de taakopvatting van de
directie en de uitvoerende taak van de organisatie. Wel heeft het AB het DB gevraagd om vanuit een
oogpunt van continuïteit niet in één jaar zowel de voorzitter als de vice-voorzitter te wisselen. In
voorliggend geval heeft het AB een appèl gedaan op de voorzitter om zich beschikbaar te stellen
voor een extra termijn. Het AB acht daarbij, gezien de grote veranderingen op het beleidsvlak natuur
en landschap, in voldoende mate sprake van een bijzondere situatie. De voorzitter, mevrouw
Gresnigt, heeft hierop positief gereageerd en is dan ook in de najaarsvergadering voor een derde
termijn herbenoemd.
65
Ad. 2 In het beleidsplan 2010-2020 heeft Het Limburgs Landschap de richtinggevende doelstellingen op
de voor haar relevante gebieden en niveaus benoemd (p.19 en 20 en volgende hoofdstukken). Op
basis van dit beleidsplan, de beheerplannen en projectplannen voor de terreinen enerzijds en de
meerjarenraming anderzijds wordt het jaarplan met begroting opgesteld. Bij de besteding van de
middelen wordt getoetst op kwaliteit en haalbaarheid en relevantie in het licht van de doelstellingen,
waarbij er een zorgvuldige voorbereiding en vergelijking met eerdere bestedingen aan vooraf gaat.
De belangrijkste bedrijfsprocessen zijn daartoe geïdentificeerd en beschreven.
Monitoring en evaluatie van de uitvoering van activiteiten en interne processen vindt plaats op basis
van bespreking en verslaglegging vanuit de afdelingen, bespreking in de staf en waar relevant
behandeling in de beheercommissie, redactiecommissie en personeelscommissie met terugmelding
in het bestuur. Een en ander is als het ware een continu proces met globaal onderstaande
frequenties:
Wekelijkse werkbesprekingen afdelingen
Stafvergadering 1x per 2 weken
Maandrapportages begroting-realisatie
Dagelijks bestuur vergadering 5x per jaar
Beheercommissie 4x per jaar
Redactiecommissie 4x per jaar
Personeelscommissie(bestuurscommissie) 2x per jaar
Algemeen bestuur 2x per jaar
Jaarverslag en jaarrekening
De leerpunten uit de monitoring en evaluaties worden zo met elkaar gedeeld en kunnen zo worden
benut of mede aanleiding geven tot aanpassing van werkwijzen en procedures.
Ad. 3 Wie de belanghebbenden van het Limburgs Landschap zijn is nader aangeduid in het beleidsplan
2010-2020 onder hoofdstuk 6 Draagvlakverbetering p.41 en verder.
Duidelijk is dat dit een zeer grote en diverse groep van mensen, organisaties en overheden is. Iedere
doelgroep vraagt zijn eigen benadering. De inhoud, kwaliteit en wijze van de te verstrekken
informatie wordt daar voortdurend op afgestemd, waarbij er steeds naar gestreefd wordt de
communicatie zodanig in te richten dat de verstrekte informatie relevant, eenduidig en toegankelijk
is. In genoemde beleidsplan is dit nader aangegeven.
Bijzondere aandacht gaat hierbij uit naar de landbouwsector waarmee bij de realisatie van de
doelstellingen heel direct en op meerdere wijzen wordt samengewerkt: Bij de aankoop van grond, bij
het beheer van terreinen middels pacht of inscharing of als groenaannemer, maar ook in talrijke
overlegsituaties inzake gebiedsontwikkeling, waarbij de belangen ook regelmatig tegengesteld kunnen
zijn. Onze insteek is dan steeds een constructieve opstelling opkomend voor het eigen belang met
oog voor dat van de anderen.
Ideeën, opmerkingen, wensen en klachten komen via vele sporen binnen bij Het Limburgs
Landschap, vanwege haar brede maatschappelijke verankering. De organisatie heeft hier een open
mind voor vanuit de overtuiging dat een sterke achterban voor het bereiken van de doelstellingen
van Het Limburgs Landschap onontbeerlijk is en alleen behouden en uitgebouwd kan worden in
interactie met deze achterban. Een klacht is een kans op verbetering. Een idee is een kans op een
nieuw project.
Namens het bestuur van de Stichting Het Limburgs Landschap
Het Dagelijks Bestuur
66
Horn, mei 2012
Bijlage 3
Samenstelling bestuur per 31-12-2011
Dagelijks bestuur
Benoemd
M.H.Ph. Gresnigt-Raemaekers, voorzitter2003
Termijn eindigt
2015
Drs. J.M.C. Driessen, secretaris 20092017
Mr. M.G.P.J. Lemmens, penningmeester2004
2012
Drs. F.J. Offerein
2010
2018
P.M.J. Thissen
2008
2016
Mr. P.J. Voncken
2010
2018
Drs. L. Wiggers
2005
2013
Algemeen bestuur
Benoemd
Termijn eindigt
Mr. drs. H.J.G. van Beers
2005
2013
M.H. Boonen
2006
2014
Drs. F.T.H.A. Coenen
2004
2012
H.A.J.M. Coumans
2004
2012
Mr. W.J.G. Geraedts
2008
2016
Drs. M.A.G. Gerits
2009
2017
Dr. H.P. Jung
2011
2019
J.P.M. Kamps
2010
2018
Drs. G.M.K. Kockelkorn
2006
2014
Drs. A.J.W. Lenders
2004
2012
Dr. ir. C.B.G. Limonard
2009
2017
Mr. H.M. Loozen
2008
2016
W.H.A. Pothoff MRE
2006
2014
Ir. C.H.C. van Rooij
2004
2012
E.M. Thissen- Heijnen
2008
2016
Dr. ir. H.H. Tolkamp
2009
2017
H.P. Willekens
2011
2019
67
68
Bijlage 4
Commissies per 31-12-2011
Bestuurscommissie Personele aangelegenheden:
P.M.J. Thissen, voorzitter
Mr. P.J. Voncken
Redactiecommissie kwartaalblad:
Drs. F.J. Offerein, voorzitter
H.W.G. Heijligers
Ing. G.W.P. Frenken
D. Merle
Ir. A.H. Ovaa
E.E.L.M. Staal
A.A.F.M. Urlings
Beheercommissie:
Drs. L. Wiggers, voorzitter
Dr. R. Bobbink
Ing. H. Bussink
L. Daamen BSc.
J.G.J. Evenhuis
Ing. G.W.P. Frenken
Ing. R.H.M. Gerats
J.T. Hermans
Drs. J. Hoogveld
Ing S. de Kort
Dr. H. de Mars
Drs. P.J.J. van de Munckhof
Ir. A.H. Ovaa
Dr. J. Renes
Prof. dr. J. Roelofs
Drs. J. Roymans
Ing. C. van Seggelen
J. Teeuwen
Drs. P.L.L. Thomas
Dr. ir. M.F. Wallis de Vries
Dr. J.H. Willems
69
70
Bijlage 5
Administratie/secretariaat
Buitendienst
Organisatie per 31-12-2011
Directeur-rentmeester
Ing. G.W.P. Frenken
Rentmeester
J.G.J. Evenhuis
Assistent-rentmeester
L.J.J. Daamen Bsc.
Stafmedewerker externe betrekkingen
E.E.L.M. Staal
Medewerker voorlichting
H.W.G. Heijligers
Medewerkster voorlichting en educatie
L. Oosterwijk
Stafmedewerker beheer en projecten
Ing. R.H.M. Gerats
Medewerker projectvoorbereiding en projectbegeleiding
Ing. S.J.A.M. de Kort
Medewerker projectvoorbereiding en projectbegeleiding
Ing. C.A.M. van Seggelen
Stafmedewerker beleidsondersteuning en ecologie
Ir. A.H. Ovaa
Medewerker beheerplanning en monitoring
Ing. H. Bussink
Hoofd financiën en secretariaat
L.J.J. Remmen
Medewerker financiële zaken
Ing. M.L.H.M. Grutters
Medewerker administratie R.W. Hermens
Directiesecretaresse
C.J. van Eersel-Schraven
Secretaresse
M.J.J.M. Clabbers-Seuren
Medewerkster secretariaat
A.L. Bos-Pauwels
Medewerkster secretariaat / archief
F.H.W. Vervoort- Hovens
Medewerkster secretariaat / archief
M. Evenhuis-Thomson
District noord:
Districtsbeheerder
Ing. M.I.J.T. van Roosmalen
Assistent districtbeheerder
Ing. L.M. van der Linden
Veeverzorger
P. van der Maden
Veeverzorger
R. Berkers
Medewerker natuurbeheer
J.H.Th. de Kievit
Medewerker natuurbeheer
F.G.J. Nillesen
Medewerker natuurbeheer
W.J.L.A. Laarakker
Boswachter / toezichthouder
R.J.A. Vossen
District midden:
Districtsbeheerder G.J. Berends
Assistent districtsbeheerder
F.G.M. Ewalds
Medewerker natuurbeheer
L. Kuijpers
District zuid:
Districtsbeheerder
Ing. N.A.W.M. Cordewener
Veeverzorger / medewerker natuurbeheer
F.W.J. Kroonen
Medewerker natuurbeheer specialist
M.M.J.H. Peerboom
Medewerker natuurbeheer
W.J.H. Hamers
Aantal formatieplaatsen (fte) per 31 december 2011
30,7 (gemiddeld)
71
72
Bijlage 6
Overzicht van de terreinen
per 31-12-2011
Het totale areaal natuurterrein in eigendom en beheer bedroeg per 31 december 2011
8188,7 ha, verdeeld over 73 terreinen, waarvan 7833,8 ha in eigendom en 354,9 ha in beheer.
Ha eigendom Ha in beheer Ha totaal
Regio Noord Zwart Water
Venlo/Velden
318,5
318,5
De Hamert
Wellerlooi
1084,8
1.084,8
Ravenvennen/Vreewater
Lomm
453,3
0,8
454,1
Bosserheide
Well
119,4
119,4
Boshuizerbergen
Venray
237,9
238,0
0,1
Eckeltse Berge
Bergen
355,8
355,8
Kasteel Arcen
Arcen
487,0
10,4
497,4
Rode Hoek
Wellerlooi
200,5
8,0
208,5
Onderste Bovenste Molen
Venlo
45,0
45,0
De Weerd
Velden
11,9
11,9
Kaldenbroek
Grubbenvorst/Lottum
113,9
5,1
119,0
Dorperheide
Arcen
196,3
196,3
259,5
259,5
Groote Heide
Venlo
Heulöerbroek
Bergen93,511,3
104,8
Rivierpark Venlo-Tegelen
Venlo/Tegelen
12,7
0,9
13,6
Rivierpark Blerick-Baarlo Venlo-Blerick/Baarlo39,942,482,3
De Baend
Wellerlooi
0,0
21,2
21,2
Rivierpark Venlo-Velden
Venlo/Velden
46,2
5,0
51,2
Hoogwatergeul Lomm
Lomm
19,8
19,8
Heezeland
Gennep
10,9
10,9
Hoogzand
Venray
8,9
8,9
Heerenven
Siebengewald
2,5
2,5
Sevenum Steegberg
Sevenum
0,4
0,4
In de Horsten
Maasbree
0,2
0,2
Aschbroek
Maasbree
9,9
9,9
Dubbroek
Baarlo
148,9
148,9
Langhout
Maasbree
16,0
16,0
Winkel
Maasbree
13,0
13,0
Totaal Noord-Limburg
4306,6
105,2
4411,8
Regio Midden Turfkoelen
Vlodrop
11,1
11,1
Sarsven en Banen
Nederweert
221,4
221,4
Weerterbos
Weert
723,0
723,0
Roeventerpeel
Weert
Rozendaal
Maasbracht-Montfort
Wellenstein
Nederweert
47,7
47,7
Exaten
Baexem
211,3
211,3
Spaanse Bos
Heythuysen
39,8
39,8
Beijlshof
Heythuysen
92,5
92,5
Tuspeel
Heel/Panheel
28,1
28,1
73
34,9
327,7
2,0
34,9
329,7
Ha eigendom Ha in beheer Ha totaal
Beesels Broek
Beesel
27,9
27,9
Smalbroek Zuidplas
Roermond
168,1
30,1
198,2
Sint Anna’s Beemd
Heel
99,4
8,0
107,4
Linnerweerd
Linne
12,9
1,0
13,9
Linnerheide
Ambt Montfort
125,5
125,5
t Sweeltje Munningsbos
Ambt Montfort
108,9
108,9
Oolerveld Isabellegreend
Roermond
252,7
265,7
Osen
Roermond27,212,739,9
13,0
Aerwinkel
Posterholt-St.Odiliënberg
Haelensch Broek
Haelen
10,2
4,5
11,3
15,8
10,2
Molengreend
Maasbracht
0,0
17,2
17,2
Nieuw Tergouwen
Maasbracht
0,2
0,2
Omgeving Kessel
Kessel
0,2
0,2
Totaal Midden-Limburg
2.575,2
95,3
2.670,5
Regio Zuid Platte Bosch
Nijswiller
De Dellen
Meerssen
Kasteel Neercanne
Maastricht
6,0
101,3
6,0
75,5
176,8
49,3
49,3
Gerendalsbos
Schin op Geul
0,6
0,6
Van Tienhovenmolen
Bemelen
0,2
0,2
Bemelerberg-Schiepersberg
Bemelen
247,0
15,9
262,9
Bergse Heide
Berg en Terblijt
161,7
24,0
185,7
Kasteel Goedenraad
Eys-Wittem
49,5
49,5
Cottessen/Bellet
Vaals
79,6
79,6
Wittemer Molen
Wittem
25,2
25,2
Hoogstamboomgaard
Gronsveld
0,4
0,4
Klingeleberg
Simpelveld
0,8
0,8
Wolfhagerbos
Schinnen
9,8
9,8
Rüscher
Schinveld
11,3
11,3
Eijsder Beemden
Eijsden51,213,664,8
Kleine Weerd
Maastricht
2,5
12,0
14,5
Pietersplas
Maastricht
143,2
2,1
145,3
Platiel Mesch
Eijsden
8,1
8,1
Frankenhofmolen
Vaals3,13,26,3
Tiende Vrij
Eijsden0,08,18,1
Hoogcruts
Margraten
1,0
1,0
Janssen Molen
Oirsbeek
0,1 0,1
Totaal Zuid-Limburg951,9154,4
1.106,3
Totale oppervlakte SLL 7.833,73
Totale oppervlakte Robur
3,20
354,93 8.188,66
-3,20
Totaal SLL + Robur 7.836,93
74
351,73 8.188,66
Overzicht natuurgebieden van
Stichting het Limburgs Landschap
Regio noord
Regio zuid
1 Gennepse Hei
43 Ruschergroeve
2 Eckeltse Bergen
69 Janssenmolen
3 Berger Heide | Heereven
44 Wolfhagerbos
4 Heukelomse beek | Heuloërbroek
70 Oude Pastorie
5 Bosserheide
45 De Dellen | Meerssenerbroek
6 De Baend
46 Bergse Heide | Ingendael
7 Rode Hoek
47 Bemelerberg | Schiepersberg | Julianagroeve
8 Landgoed de Hamert
48 Klinkenberghbos
9 Dorperheide | Walbeckerheide
49 Groeve ’t Rooth
10 Landgoed Arcen
50 Van Tienhovenmolen | Akkerreservaat Sibbe
11 Ravenvennen | Vreewater
51 Gerendal
12 Zwart Water | Venkoelen | de Weerd
52 Wittemer Molen
13 Groote Heide
53 Eyserbos
14 Onderste en Bovenste Molen | Jammerdal
54 Landgoed Goedenraad
15 Rivierpark Venlo-Velden [Maascorridor]
55 Bulkemsbroek
16 Rivierpark Baarlo-Blerick [Maascorridor]
56 Klingeleberg
17 Dubbroek
57 Kasteel Neercanne | Millenniumbos
18 Kaldenbroek
58 Kleine Weerd
19 Houthuizer Molen | Siebersbeek
59 Pietersplas
20 Boshuizerbergen | Hoogzand
60 Eijsder Beemden
21 Winkel | Aschbroek
61 Het Tiende Vrij
22 Langhout
62 Mescher Plukbos
63 Boomgaard Gronsveld
Regio midden
64 Hoogcruts
23 Spaanse Bos
65 Bellet | Hoeve Bervesj
24 Sarsven en de Banen | Schoorkuilen
66 Cottessen
25 Wellensteijn
67 Frankenhofmolen
26 Roeventerpeel | Einderbeek
68 Platte Bosch
27 Weerterbos
28 Landgoed Beijlshof
29 Landgoed Exaten | Haelense Beekdal
30 Tuspeel
31 Sint-Anna’s Beemd | de Slaag |
het Polderveld
32 Beesels Broek
33 Zuidplas
34 Isabelle Greend | Oolder Greend
35 Osen | Overlaat van Linne
36 Molengreend
37 Linnerheide | Mortelshof
38 Linnerweerd | Rozendaal | Schrevenhof
39 Marissen
40 Het Sweeltje
41 Voorsterveld | Op de Borg
42 Turfkoelen
75
76
Bijlage 7
Stichting ROBUR,
Bedrijven voor het Limburgs Landschap
De stichting ‘Stichting Robur, bedrijven voor Het Limburgs Landschap’ is statutair gevestigd te Venlo
en houdt kantoor op Boerderij Kloosterhof, Rijksstraatweg 1, 5943 AA Lomm.
De stichting heeft ten doel:
a. de ondersteuning van de stichting: Stichting het Limburgs Landschap, gevestigd te Maastricht –
hierna genoemd: ‘Het Limburgs Landschap’ – door bedrijven en instellingen ten behoeve van
concrete en herkenbare projecten en activiteiten, die niet of niet geheel uit de exploitatie-rekening
van Het Limburgs Landschap worden gefinancierd;
b. het verrichten van alle verdere handelingen, die met het vorenstaande in de ruimste zin verband
houden of daartoe bevorderlijk kunnen zijn.
Samenstelling Bestuur
Stichting ROBUR per 31-12-2011
Benoemd
T.A. Goedmakers, voorzitter
2004
Mr. D.C. Hak M.B.A., secretaris / penningmeester2009
Termijn eindigt
2012
2017
H.J.G. Berden
2010
2018
M.H.Ph. Gresnigt-Raemaekers
2004
*
Ir. J.L. Schneiders
2009
2017
F.J. van der Valk
2009
2017
*Heeft zitting als voorzitter van de Stichting het Limburgs Landschap. In principe eindigt de termijn bij aantreden
van een nieuwe voorzitter.
77
78
Deel II
Financieel Verslag over 2011
STICHTING
HET LIMBURGS LANDSCHAP
79
80
Geconsolideerde Jaarrekening 2011
Algemeen
De jaarrekening van de Stichting het Limburgs Landschap (SLL) is geconsolideerd met de
jaarrekening van Stichting Robur gezien de organisatorische verbondenheid van beide stichtingen.
SLL wordt in dit kader gezien als de verslaggevende organisatie.
In de Richtlijn Verslaggeving Fondsenwervende Instellingen is de verplichting neergelegd dat
fondsenwervende instellingen waarbij sprake is van een economische eenheid en organisatorische
verbondenheid de jaarrekeningen dienen samen te voegen. Zodoende wordt een zodanig inzicht
gegeven dat een verantwoord oordeel kan worden gevormd omtrent het vermogen en het resultaat.
Alle bedragen in dit verslag zijn vermeld in euro’s.
De jaarrekening 2011 bestaat uit:
• De balans per 31 december 2011 met toelichting daarop;
• De staat van baten en lasten over het boekjaar 2011 met toelichting daarop.
In deze toelichting is mede begrepen het overzicht “Specificatie en verdeling kosten naar bestemming”;
• De bestemming van het resultaat;
• De overige gegevens;
• De controleverklaring (accountantsverklaring);
• De begroting voor 2012.
Stichting ROBUR
De Stichting Robur, Bedrijven voor het Limburgs Landschap, is opgericht op 13 mei 1998. De
Stichting Robur is een initiatief van het bedrijfsleven in Limburg om de Stichting het Limburgs
Landschap in financiële zin te ondersteunen bij projecten en activiteiten gericht op de realisering van
de Ecologisch Hoofdstructuur (groene ruggegraat) in Limburg
Financieringsstructuur
De opbouw van het resultaat (overschot / tekort) dient bezien te worden tegen de achtergrond van de
financieringsstructuur van SLL. Hierbij worden zes belangrijke geldstromen onderscheiden,
namelijk:
• het structurele deel van het beheer;
• het resultaat op beleggingen;
• het verwerven van natuurterreinen;
• het uitvoeren van eenmalige projecten;
• de bijzondere inkomsten;
• de verhuur van vakantiewoningen.
81
Het resultaat van deze afzonderlijke geldstromen geeft het volgende beeld en kan als volgt worden
toegelicht (de cijfers worden hier op een iets andere wijze gepresenteerd dan in de staat van baten en
lasten):
(bedragen in euro’s)
2011
2010
Structureel deel beheer 441.375
47.836
Resultaat beleggingen 527.373 169.826
Verwerven van natuurterreinen-1.320.489 -235.704
Eenmalige projecten-1.209.245 -819.885
Bijzondere inkomsten1.242.8102.273.384
- 318.173 1.323.258
Resultaat verhuur vakantiewoningen 130.547
57.626
Totaal -187.6261.493.084
Het structurele deel van het beheer
In het structurele deel van de exploitatie worden alle baten en lasten ten behoeve van de eigen
organisatie verantwoord, die nodig zijn om de bedrijfsvoering naar behoren te kunnen laten
functioneren. Dit onderdeel van de exploitatie wordt gefinancierd met structurele inkomsten zoals
beheersubsidies, exploitatiesubsidies, bijdragen van beschermers en inkomsten uit terreinen.
Resultaat op beleggingen
Conform het in het treasurystatuut omschreven beleid wordt er op risicomijdende wijze belegd,
gericht op de instandhouding van het vermogen.
Het resultaat op beleggingen dient in belangrijke mate bij te dragen aan een sluitende
staat van baten en lasten, ook na het wegvallen van bijzondere inkomsten zoals bijvoorbeeld de
bijdrage van de Nationale Postcode Loterij (NPL).
Het verwerven van natuurterreinen
De verwervingskosten van natuurterreinen worden in principe volledig gefinancierd uit ontvangen
subsidies van overheden.
De mogelijkheden voor niet-gesubsidieerde aankopen worden jaarlijks expliciet door het bestuur
vastgesteld en zijn in belangrijke mate afhankelijk van het verkrijgen van een bijdrage van de NPL en/
of Stichting Robur en/of andere bijdragen uit de reserve aankoop natuurterreinen.
Het uitvoeren van eenmalige projecten
Hieronder vallen naast het uitvoeren van projecten natuurterreinen ook de projecten voor restauratie
en groot onderhoud van onze gebouwen, evenals de projecten voor verbetering van het draagvlak.
De kosten van eenmalige projecten natuurterreinen worden voor het grootste deel gefinancierd uit
hiervoor ontvangen subsidies van overheden en particuliere fondsen.
De restauratieprojecten of projecten groot onderhoud gebouwen worden vaak maar voor 50% of
minder gesubsidieerd. Het niet-gesubsidieerde deel wordt gefinancierd uit de reserve
“instandhouding en restauratie gebouwen”.
Afhankelijk van het verkrijgen van de NPL bijdrage en of andere bijdragen zoals giften wordt jaarlijks
bij apart bestuursbesluit bepaald in welke mate het uitvoeringsniveau van de eenmalige projecten kan
worden verhoogd. De projecten verbetering draagvlak zijn hier in het geheel afhankelijk van.
82
De bijzondere inkomsten
De bijzondere inkomsten bestaan uit de inkomsten uit bijzondere baten, giften, legaten,
nalatenschappen en bijdragen van de NPL en andere sponsoren. Deze inkomsten, welke uit
oogpunt van continuïteit een onzeker karakter hebben worden bij besluit van het bestuur bestemd.
Resultaat verhuur vakantiewoningen
Een deel van de monumentale panden is gerenoveerd of gerestaureerd en wordt verhuurd als
vakantiewoningen. De inkomsten die de stichting hiermee genereert worden aangewend om de
restauratie van de panden te kunnen financieren en de monumenten ook voor de toekomst te
kunnen behouden. Voor de verhuur wordt gebruik gemaakt van de diensten van een
bemiddelingsbureau.
Reserves
De volgende reserves worden onderscheiden:
• de continuïteitsreserve;
• reserve instandhouding en restauratie gebouwen;
• reserve instandhouding en omvorming natuurterreinen;
• reserve aankoop natuurterreinen;
• reserve NPL-projecten in uitvoering.
• bestemmingsreserve Robur.
De uitkomst van de staat van baten en lasten wordt bij besluit van het bestuur over de reserves
verdeeld.
Continuïteitsreserve
De continuïteitsreserve is bestemd voor dekking van risico’s op korte termijn. De na te streven
omvang van de continuïteitsreserve is door het bestuur bepaald op maximaal 1,5 maal de jaarlijkse
personeelskosten van de werkorganisatie. Voor 2011 bedraagt dit € 3.053.235.
Wanneer onverhoeds bijdragen wegvallen, zullen er tijdig maatregelen getroffen moeten worden om
het exploitatietekort zodanig te verminderen, dat de continuïteit van de organisatie gewaarborgd blijft.
De reserve functioneert dan tijdelijk als buffer.
Reserve Instandhouding en restauratie gebouwen
De reserve instandhouding en restauratie gebouwen dient ter dekking van:
• Restauratie c.q. groot onderhoud gebouwen
• Kosten optredende calamiteiten of niet verzekerbare risico’s
• Terugkoopverplichting in pacht of in erfpacht uitgegeven gebouwen
De omvang van deze Reserve moet toereikend zijn voor het groot onderhoud of restauratie van de
gebouwen en om optredende calamiteiten te kunnen opvangen, alsmede bij mogelijke
terugkoopverplichtingen een buffer te hebben. Jaarlijks wordt bij besluit van het bestuur 1% van de
herbouwwaarde (verzekerde waarde) van de gebouwen (2011 = € 23.700.000), met uitzondering van
gebouwen in erfpacht, toegevoegd. De herbouwwaarde wordt jaarlijks voor 1 april steekproefsgewijs
bepaald.
Het bedrag van deze reserve dat door het bestuur bestemd is voor (restauratie)projecten gebouwen
in uitvoering wordt jaarlijks in de toelichting weergegeven.
Reserve Instandhouding en omvorming natuurterreinen
De na te streven omvang voor deze reserve werd in 2010 op grond van bedrijfseconomische
berekeningen bepaald op ca 13,2 miljoen euro.
83
Reserve Aankoop natuurterreinen
Deze reserve dient ter dekking van bijzondere aankopen. De reserve is van belang om strategisch te
kunnen handelen indien dit vereist is, zoals indertijd bij de verwerving van Bleijenbeek (Eckeltse
Bergen) en van de Maasplassen en recentelijk de Volmolen Vaals en Huys Kaldenbroek. Daarom is
de na te streven omvang van deze reserve door het bestuur bepaald op circa 2 miljoen euro. Deze
reserve wordt gevoed door een dotatie bij besluit van het bestuur. Giften, schenkingen, legaten en
waardeveranderingsubsidies maken deel uit van deze dotatie.
Reserve NPL-Projecten in uitvoering
In de reserve projecten NPL in uitvoering zijn bedragen gereserveerd voor in uitvoering zijnde
projecten die worden gefinancierd uit de bijdrage van de NPL.
Bestemmingsreserve Robur
De bestemmingsreserve Stichting Robur is uitsluitend bestemd voor materiële ondersteuning van
Stichting het Limburgs Landschap. Op aanvraag zijn deze gelden beschikbaar voor projecten of
aankoop natuurterreinen bij bestuursbesluit van Stichting Robur. Het bedrag van deze reserve dat
door het bestuur van Stichting Robur reeds bestemd is voor projecten in uitvoering van SLL wordt
jaarlijks in de toelichting weergegeven.
Samenvattend
De hiervoor aangegeven wijze van financiering waarborgt de continuïteit in de uitvoering van de
doelstellingen van de stichting en garandeert een slagvaardige en doeltreffende inzet van beschikbare
middelen.
Bossen, natuurterreinen en monumenten kunnen zo adequaat worden veiliggesteld, ingericht en
onderhouden en vrije toegankelijkheid is blijvend gewaarborgd.
Bestedingspercentage
Het bestedingspercentage is de verhouding van de totale bestedingen aan de doelstellingen in relatie
met de totale baten procentueel weergegeven.
Het beleid van de stichting is er op gericht om een zo hoog mogelijk percentage van de totale baten
te besteden aan de doelstelling. Dit percentage kan echter van jaar tot jaar sterk fluctueren. Het is
afhankelijk van een aantal maar beperkt te beïnvloeden factoren. Het opnemen van een vast
percentage per jaar in het beleid is derhalve niet zinvol. Het bestedingspercentage wordt namelijk
sterk beïnvloed door het al dan niet afrekenen van eenmalige projecten en de hoogte van het
aankoopbedrag van gebouwen en natuurterreinen.
Onderstaand is de verhouding van de totale bestedingen aan de doelstellingen in relatie met de totale
baten procentueel weergegeven voor de jaren 2007 t/m 2011 en het gemiddelde over deze reeks van
jaren:
2007
2008
2009
2010
2011
Gemiddeld
77,4%
93,6%
87,0%
76,6%
95,1%
85,9%
Kostenpercentage Beheer en Administratie
Het kostenpercentage Beheer en Administratie is de verhouding van de kosten voor Beheer en
Administratie in relatie tot de totale lasten procentueel weergegeven.
84
De kosten voor Beheer en Administratie zijn kosten die niet toe te rekenen zijn aan de doelstelling
of werving van baten. Deze kosten zijn geen kostencategorie op zich, maar ontstaan na toerekening
van de kosten aan de bepaalde bestemmingen. Deze toerekening vindt plaats op basis van de
Specificatie en verdeling kosten naar bestemming op blz. 98 + 99.
Het beleid van de stichting is er op gericht om de kosten voor beheer en Administratie zo laag
mogelijk te houden met een streefpercentage van maximaal 5%. Maar kostenbeperking mag geen
doel op zich zijn want dit kan ten koste gaan van de kwaliteit van het beheer en de bedrijfsvoering.
Dit kostenpercentage kan echter van jaar tot jaar fluctueren. Het is afhankelijk van een aantal maar
beperkt te beïnvloeden factoren.
De kosten voor Beheer en Administratie worden net als het bovenomschreven Bestedingspercentage sterk beïnvloed door het al dan niet afrekenen van projecten en grondaankopen.
Worden in enig jaar veel projecten afgerond en afgerekend en veel natuurterreinen aangekocht (zie
kostenpercentage 2011), dan is het Kostenpercentage Beheer en Administratie laag in verhouding tot
de totale lasten. In jaren dat weinig projecten afgerond worden en/of weinig natuurterreinen
aangekocht worden (zie kostenpercentage 2010) is het Kostenpercentage Beheer en Administratie
relatief hoog en kan zelf boven 5% uitkomen. Ter illustratie: het kopen van een natuurgebied van €
5.000 geeft bijna evenveel kosten voor beheer en administratie als het aankopen van een
natuurterrein van € 500.000. Hetzelfde geldt voor de hoogte van de uitvoeringkosten van projecten.
Dus de hoogte van de grondaankopen en projecten hebben grote invloed op het kostenpercentage.
Onderstaand zijn de kosten voor Beheer en Administratie en het Kostenpercentage Beheer en
Administratie weergegeven voor de jaren 2008 t/m 2011 en het gemiddelde over deze reeks van jaren:
Kosten B&A
%
2008
2009
2010
2011
Gemiddeld
€ 293.372
€ 303.689
€ 335.984
€ 275.999
€ 302.261
4,17%
3,71%
4,55%
2,90%
3,83%
Kostenpercentage fondsenwerving
Het kostenpercentage fondsenwerving is de verhouding van de kosten uit eigen fondsenwerving in
relatie met de baten uit eigen fondsenwerving o.a. de contributies van Beschermers, de giften en
nalatenschappen, procentueel weergegeven. De Kosten eigen fondsenwerving zijn de kosten die de
Stichting maakt ten behoeve van het realiseren van deze baten o.a. mailings.
Het beleid van de stichting is erop gericht dat het gemiddelde percentage van drie opeenvolgende
jaren maximaal 25% mag bedragen. Dit percentage kan echter van jaar tot jaar sterk fluctueren door
incidenteel hoge baten uit nalatenschappen en giften. Het gemiddeld percentage over 2009 t/m 2011
bedraagt 15,35%.
Onderstaand is de verhouding van de kosten fondsenwerving in relatie tot de baten procentueel
weergegeven voor de jaren:
2009
2010
Baten eigen fondsenwerving
€ 498.841
€ 836.597
€ 650.926
Kosten eigen fondsenwerving
€ 81.984
€ 89.785
€ 103.406
16,43%
10,73%
Kostenpercentage fondsenwerving
85
2011
18,89%
Gemiddeld
15,35%
Balans (in euro’s)
31 december 2011
31 december 2010
ACTIVA
MATERIËLE VASTE ACTIVA natuurterreinen
0 0
bedrijfsmiddelen
16.050 43.800
kantoorinventaris
23.500 50.000
VOORRADEN 39.550 93.800
– –
VORDERINGEN EN OVERLOPENDE ACTIVA
aankoopsubsidies
7.417 27.042
overige debiteuren
1.736.474 1.165.721
1.743.891 1.192.762
EFFECTEN
3.385.793 1.213.698
9.922.318 15.955.414
15.091.552 18.455.675
LIQUIDE MIDDELEN
PASSIVA
RESERVES
Continuïteitsreserve
Bestemmingsreserves
3.053.235 reserve instandhouding en restauratie gebouwen
3.176.902 2.841.583
reserve instandhouding en omvorming natuurterreinen
1.908.306
1.900.411
reserve aankoop natuurterreinen
2.000.000 2.241.474
reserve NPL-projecten in uitvoering
993.385 1.407.908
bestemmingsreserve Robur
104.635
207.756
activa doelstelling
16.050 43.800
activa bedrijfsvoering
23.500 50.000
8.222.779 8.692.933
– –
LANGLOPENDE SCHULDEN
KORTLOPENDE SCHULDEN niet opgenomen vakantiedagen
175.017 162.857
opgebouwd vakantietoeslag
57.949 57.036
projecten in uitvoering
2.863.931
5.891.307
overige kortlopende schulden
718.641
870.836
2.780.706
3.815.538 6.982.036
15.091.552 18.455.675
86
Staat van baten en lasten (in euro’s)
2011
2011
2010
Werkelijk
Begroot
Werkelijk
Contributies van Beschermers
375.830
360.000
363.792
Giften en schenkingen
88.747
15.000
27.674
Nalatenschappen en legaten
8.492
pm
374.830
Bijdrage Bedrijven aan Stichting Robur
74.450
pm
70.300
937.500
pm
937.500
265.749
3.500.000
1.929.872
BATEN:
Baten uit eigen fondsenwerving
Aandeel in acties van derden
Bijdrage Nationale Postcode Loterij
Subsidies van overheden
Overheidssubsidies aankopen
Bijdrage derden aankopen
6.810
pm
0
Subsidies/bijdragen projecten
3.532.254
6.410.000
1.271.316
Overheidssubsidies overige
2.422.720
1.906.963
1.899.270
Overheidssubsidies bosaanleg
91.830
59.000
59.740
Inkomsten terreinbeheer
1.002.343
740.600
865.318
Baten uit beleggingen
531.497
329.000
175.367
Overige baten en lasten
5.860
pm
874.907
9.344.082
13.230.563
8.849.888
Aankoop natuurterreinen
1.669.558
3.604.061
2.284.589
Projecten natuurterreinen/gebouwen
4.875.845
6.735.192
2.225.160
Beheer natuurterreinen/gebouwen
1.854.118
1.936.351
1.787.258
Voorlichting en belangenbehartiging
564.180
452.108
483.581
8.963.701
12.747.712
6.780.589
Kosten eigen fondsenwerving
103.406
66.065
89.785
Kosten acties derden
10.356
11.318
11.312
Kosten verkrijgen overheidssubsidies
87.677
98.845
85.243
Kosten t.b.v. inkomsten terreinbeheer
84.009
78.195
77.074
Kosten van beleggingen
6.560
3.644
4.213
292.008
258.067
267.626
275.999
314.888
335.984
9.531.708
13.320.667
7.384.199
-187.626
-90.104
1.465.688
Som der baten
LASTEN:
Besteed aan doelstellingen
Werving baten
Beheer en administratie
Kosten beheer en administratie
Som der lasten
Resultaat
87
Resultaatbestemming 2011
Toevoeging/onttrekking aan:
Continuïteitsreserve
272.529
Reserve instandhouding en restauratie gebouwen 335.319
Reserve aankopen natuurterreinen
-241.474
Reserve instandhouding en omvorming natuurterreinen
7.894
Reserve NPL-Projecten in uitvoering
-414.522
Activa doelstelling
-27.750
Activa bedrijfsvoering
-26.500
Door het bestuur van Stichting Robur bestemd voor:
Bestemmingsreserve Stichting Robur
-93.122
88
-187.626
TOELICHTING OP DE BALANS EN DE STAAT VAN BATEN EN LASTEN
De jaarrekening 2011 is opgesteld overeenkomstig de aangepaste Richtlijn Verslaggeving
Fondsenwervende Instellingen (RJ650).
Waarderingsgrondslagen
Algemeen
Voor zover niet nader toegelicht, zijn activa en passiva gewaardeerd tegen nominale waarde.
Materiële vaste activa
Natuurterreinen
De natuurterreinen worden met het oog op de instandhoudingsverplichting in het kader van onze
doelstellingen, geheel afgeschreven door op de verwervingskosten de subsidies in mindering te
brengen. Niet gesubsidieerde verwervingskosten worden, via de staat van baten en lasten, ten laste
van het door het bestuur bestemde vermogen voor de aankoop van natuurterreinen gebracht.
Bedrijfsmiddelen
Voor een gedetailleerd overzicht van geactiveerde bedrijfsmiddelen en afschrijvingssystematiek wordt
verwezen naar bijlage B van deze jaarrekening
De aanschaffingen ten behoeve van de terreinen vinden plaats in het kader van de doelstelling, de
kantoorinventaris in het kader van de bedrijfsvoering.
Voorraden
De voorraden zijn gewaardeerd tegen kostprijs.
Vorderingen
De vorderingen worden nominaal gewaardeerd.
Effecten
De aandelenportefeuille wordt gewaardeerd tegen de beurswaarde per ultimo boekjaar. De obligaties
worden gewaardeerd tegen de aflossingswaarde.
Grondslagen voor resultatenbepaling
De baten, waaronder begrepen de opbrengst van de NPL, worden verantwoord in het boekjaar
waarop ze betrekking hebben. Voor giften en nalatenschappen betekent dit dat ze in aanmerking
worden genomen in het jaar waarin de omvang met een redelijke mate van zekerheid kan worden
vastgesteld.
De bestedingen worden verantwoord in het jaar waarin de verplichting is aangegaan. Bestedingen,
subsidies en particuliere bijdragen met betrekking tot eenmalige projecten worden verantwoord in
het jaar waarin het project of een projectfase definitief is opgeleverd.
89
Toelichting op de Balans
ACTIVA
Materiële vaste activa
Natuurterreinen
Natuurterreinen gesubsidieerd door overheid
Aankopen t/m 2010
60.611.393
Aankopen 2011
265.749
Totale verwervingskosten 60.877.142
Subsidies t/m 2010 -60.611.393
Subsidies 2011
-265.749
Balans per 31 december 2011
0
Natuurterreinen niet gesubsidieerd
Aankopen t/m 2010
9.788.813
Aankopen 2011
1.327.299
Totale verwervingskosten
11.116.112
Bijdragen derden en directe afschrijvingen t/m 2010
-9.788.813
Bijdragen derden en directe afschrijvingen 2011
-1.327.299
Balans per 31 december 2011
0
Voor een specificatie van de aankopen van gesubsidieerde natuurterreinen en niet-gesubsidieerde
natuurterreinen 2011 verwijzen wij u naar bijlage A.
Activa in uitvoering
Het project Merum, de renovatie van het huis aan de Merumerbroekweg 6 te Merum en het
geschikt maken als vakantiewoning, is in uitvoering (uitvoeringskosten per 31-12-2011 € 137.053).
Inventaris en bedrijfsmiddelen
Balans per 01 januari 2011
Buitendienst
43.800
Kantoor
50.000
Investeringen 2011
0
7.871
Afschrijvingen 2011
-27.750
-34.371
Balans per 31 december 2011
16.050
23.500
De inventaris en bedrijfsmiddelen t.b.v. de buitendienst zijn direct in gebruik voor de doelstelling.
De kantoorinventaris is direct in gebruik voor de bedrijfsvoering. Voor een specificatie zie bijlage B.
Voorraden
In 2011 werden geen voorraden geactiveerd.
90
Vorderingen en overlopende activa
Werkelijk 2011
Werkelijk 2010
Aankoopsubsidies overheid
7.416
27.042
Subsidie exploitatiekosten overheid
1.208.436
729.484
Subsidies afgeronde projecten
258.085
274.244
Rente
102.734
33.923
Huren en pachten
47.611
74.005
Diversen
109.609
54.065
Totaal
1.743.891
1.192.762
De stijging van de Subsidies exploitatiekosten overheid over 2011 t.o.v. 2010 betreft de stijging van de te
ontvangen subsidie uit hoofde van de Subsidieregeling Natuur- en Landschap (SNL) van het Ministerie
van EL&I. Deze subsidie wordt eerst na afloop van het subsidiejaar uitgekeerd. In 2010 bedroeg de
subsidievordering € 711.766, in 2011 € 1.213.726, derhalve een stijging van ruim € 500.000.
Effecten
Aandelen
Obligaties
Totaal
Balans per 1 januari 2011
227.698
986.000
1.213.698
Aankopen/ontvangen
8.068
2.264.000
2.272.068
Verkopen/eindlossing
-
-100.000
-100.000
Gerealiseerd koersresultaat
-
-
-
Niet-gerealiseerde waardeverandering
27
-
27
Balans per 31 december 2011
235.793
3.150.000
3.385.793
Conform het in het treasurystatuut omschreven beleid wordt er op risicomijdende wijze belegd,
gericht op de instandhouding van het vermogen op lange termijn. Het beleid van de obligaties is ‘buy
en hold’, dus erop gericht te wachten op aflossing.
Per 31-12-2011 was het aandeel spaarrekeningen en deposito’s ca. 74% van het te beleggen
vermogen en was ca. 26% belegd in effecten. Er wordt belegd in aandelen en obligaties, zijnde
‘A-fondsen’ met een laag risico profiel.
De aandelen zijn alle beursgenoteerd en gewaardeerd op basis van de koersen per 31 december
2011. De obligaties zijn alle beursgenoteerd, niet converteerbaar en gewaardeerd tegen
aflossingswaarde. De beurswaarde van de obligaties per 31-12-2011 bedraagt € 3.365.950.
Liquide middelen
Werkelijk 2011 Werkelijk 2010
Banken rekening-courant saldi
306.781
77.676
Banken deposito’s/hoogrentende spaarrek.
9.614.387
15.876.979
Kassen
1.150
760
9.922.318
15.955.414
De daling van de liquide middelen heeft grotendeels te maken met de uitgaven minus ontvangen
subsidies groot € 3.027.000 m.b.t. de Projecten in uitvoering, de aankoop minus verkoop van obligaties
ter waarde van € 2.164.000 en de stijging van de Vorderingen en Overlopende activa met ca. € 760.000.
De spaarrekeningen staan onmiddellijk, zonder boeterente, ter beschikking. De deposito’s groot
€ 8.764.643 hebben een restant looptijd van 1 tot 12 maanden. Een deel van de deposito’s
(€ 6.000.000) bestaan uit groeideposito’s waarvan de looptijd verlengd kan worden tot 36 maanden.
Bij verlenging wordt de jaaropbrengst met 0,75% naar boven aangepast.
91
PASSIVA
Reserves
Continuïteitsreserve
De bestemming van de Continuïteitsreserve is toegelicht onder ‘Reserves’ op blz. 83.
Het verloop over 2011 is als volgt:
stand per toegevoegd onttrokken
stand per
01-01-201131- 12-2011
Continuïteitsreserve2.780.706 272.529
03.053.235
Bestemmingsreserves en overige reserves
Het verloop over 2011 is als volgt:
stand per toegevoegd onttrokken
stand per
01-01-201131- 12-2011
Instandhouding en restauratie gebouwen 2.841.583 465.410 130.090 3.176.902
Instandhouding en omvorming natuurterreinen 1.900.411
7.895
0 1.908.306
Aankoop natuurterreinen2.241.474 653.810 895.2842.000.000
Projecten NPL in uitvoering 1.407.908 937.500 1.352.022 993.385
Activa doelstelling
43.800
27.750
16.050
Activa bedrijfsvoering
50.000
26.500
23.500
Bestemmingsreserve Stg Robur 207.756 103.122 104.635
Totaal8.692.9322.064.6152.534.7688.222.779
De bestemming van de Bestemmingsreserves door het bestuur is toegelicht onder ‘Reserves’ op blz.
83 + 84. Hierop berusten geen verplichtingen aan derden. De beperkte bestedingsmogelijkheid is
aangebracht door het bestuur.
Voor de specificatie van de reservering van in uitvoering zijnde projecten die worden gefinancierd uit
de bijdrage van de NPL verwijzen wij u naar bijlage D.
Onder activa doelstelling wordt verstaan het vastgelegd vermogen in bedrijfsmiddelen en voorraden.
Deze bedrijfsmiddelen en voorraden zijn direct beschikbaar voor de doelstelling. Activa
bedrijfsvoering is het vastgelegd vermogen in de kantoorinventaris.
92
Langlopende schulden
Het bedrag van de Schulden op lange termijn is nihil.
Kortlopende schulden
Het verloop over 2011 is als volgt:
Niet opgenomen verlofdagen
Werkelijk Werkelijk
2011 2010
175.017 162.857
Er is een voorziening gevormd ter dekking van de verplichtingen wegens niet opgenomen
verlofdagen. De omvang van de niet opgenomen verlofuren 2011 is vastgesteld op 4.553 uur (2010:
4.345), wat neerkomt op een toename van het aantal verlofuren met 4,8%. Bij de waardering van
deze verplichting over 2011 is een gemiddeld uurtarief van € 38,44 (2010: € 37,48) gehanteerd. De
toename (€ 12.160) is geboekt ten laste van “overige personeelskosten”.
Opgebouwd vakantietoeslag
Werkelijk Werkelijk
2011 2010
57.949
57.036
Het van juni t/m december 2011 opgebouwde bedrag aan vakantietoeslag is als verplichting
opgenomen op de balans.
Projecten in uitvoering
Werkelijk Werkelijk
2011 2010
Uitvoeringskosten-10.052.235-7.603.913
Vooruit ontvangen subsidies/bijdragen12.916.16513.495.220
2.863.9315.891.307
De activiteiten van bovenvermelde projecten strekken zich uit over meerdere jaren. De kosten van
uitgevoerde en nog uit te voeren werkzaamheden zijn gedekt door ontvangen en toegezegde
subsidies of gereserveerde eigen middelen. In november 2010 werd van de Provincie Limburg een
voorschot ontvangen van € 6.000.000 voor het uitvoeringsprogramma Provinciaal
Meerjarenprogramma (PMJP) dat in 2010 t/m 2012 uitgevoerd wordt. Per saldo overtreffen per 3112-2011 de ontvangen subsidies en bijdragen de uitvoeringskosten. Voor een overzicht van de
projecten in uitvoering verwijzen wij u naar bijlage C-1.
Overige kortlopende schulden
Het verloop over 2011 is als volgt:
Belastingen, heffingen en sociale premies
Werkelijk 2011
Werkelijk
2010
98.741 124.388
Te restitueren subsidies
3.499
16.055
Vooruit ontvangen subsidies
12.491
42.165
Overige crediteuren 603.910 688.228
718.641 870.836
93
Toelichting op de staat van baten en lasten
Baten uit eigen fondsenwerving
Bijdragen Beschermers
Het aantal beschermers van SLL per ultimo 2011 bedroeg 19.301. Dit aantal is 212 hoger dan het
aantal op 31-12-2010 (19.089). De totale bijdrage van Beschermers steeg van € 363.792 (2010) naar
€ 375.830 in 2011.
Giften en schenkingen
Het bedrag aan giften en schenkingen was in 2011 hoger dan in 2010 door o.a. de giften (ca. €
44.000) van de beschermers naar aanleiding van de uitgave van het nieuwe Uit&Thuisboek.
Nalatenschappen en legaten
De Stichting ontving in 2011 de eindafrekeningen betreffende 2 nalatenschappen.
Aandeel in acties derden
Bijdrage Nationale Postcode Loterij
Sinds 1997 deelt De 12Landschappen als benificiënt in de opbrengsten van de NPL. De
12Landschappen verdeelt deze opbrengst paritair over de 12 provinciale landschappen. In 2010 is
dit contract verlengd tot 31 december 2015. In het verslagjaar ontvingen we een bedrag van €
937.500 (€ 937.500 in 2010). De bijdrage wordt aangewend voor projecten ten behoeve van natuur
& landschap en cultuurhistorie, projecten voor voorlichting en versterking positie en de verwerving
van niet-subsidiabele terreinen (zie Bijlage D: specificatie door het bestuur bestemde bijdrage NPL).
Subsidies van overheden
Overheidssubsidies aankopen
Werkelijk
2011
Begroting
Werkelijk
2011
2010
265.7493.500.0001.929.872
Rijk en Provincie hebben de gestelde doelen m.b.t. de EHS aanmerkelijk naar beneden bijgesteld.
Door de aangekondigde subsidiestop was de overheidssubsidie voor deze aankopen in 2011
aanmerkelijk lager dan deze subsidiepost in 2010 en de begroting. Om een tijdige realisatie van de
EHS conform Rijks- en Provinciale beleidsplannen zeker te stellen, werd voor 2011 nog het
gemiddeld benodigde bedrag van € 3.500.000 begroot.
Bijdrage derden aankopen
Voor het aankopen van niet-gesubsidieerde natuurterreinen werden in 2011 voor een bedrag van
€ 6.810 aan bijdragen ontvangen.
94
Subsidies projecten
Werkelijk
2011 Begroting
Werkelijk
2011
2010
Subsidies Rijk2.312.407 590.130
Subsidies Provincie 353.797 309.238
Subsidies/bijdragen derden 866.050 371.948
3.532.255 6.410.000 1.271.316
Het betreft hier projecten natuurterreinen en restauratie gebouwen. Projectensubsidies worden in
het jaar van afronding van het project in de staat van baten en lasten opgenomen (zie ook onder
Lasten, Projecten natuurterreinen en bijlage C-2 Projecten afgerond in 2011). In 2011 is meer
subsidie in de Staat van Baten en Lasten verantwoord dan in 2010 omdat in 2011 enkele grote
natuurherstel- en restauratieprojecten afgerond (1e fase) zijn. Omdat de eindafrekening van enkele
grote natuurherstelprojecten (ca. € 2.390.000) uitgesteld werd wegens vertraging bij de uitvoering en
enkele projecten goedkoper uitgevoerd zijn dan begroot (ca. - € 423.000), is minder projectsubsidie
ontvangen dan begroot.
Overheidssubsidies overige
Werkelijk
Begroting
Werkelijk
In dit boekjaar zijn door overheden de volgende 2011 2011
2010
overige subsidies verstrekt:
Subsidieregeling Natuur en Landschap 1.260.802 750.000 760.625
Exploitatiesubsidie Provincie 940.963 940.963 920.257
Bijdragen gemeenten 126.189 120.000 127.221
Toeslagrechten
94.766
95.000
89.177
Premies vee
-
1.000
1.990
2.422.7201.906.9631.899.270
Op 01-01-2011 werd het nieuwe Subsidiestelsel Natuur en Landschap (SNL) opengesteld voor SLL.
Deze regeling is de opvolger van Programma Beheer. Op basis van de nieuwe normen heeft de
stichting substantieel meer subsidie ontvangen. De stijging van de ontvangen subsidie uit hoofde van
deze subsidieregeling over 2011 t.o.v. 2010 bedroeg ca. € 504.000.
Overheidssubsidies bosaanleg
Werkelijk Begroting
2011 2011
91.830
59.000
Werkelijk
2010
Waardeveranderingsubsidie SN2000
59.740
Overheidssubsidies bosaanleg hebben betrekking op bijdragen van het Rijk in het kader van de
vergoeding voor o.a. waardevermindering van gronden. De gronden zijn met eigen middelen,
zonder overheidssubsidie, verworven. Daarnaast werd van het Groenfonds ca. € 36.000 ontvangen
voor de huursom van boscertificaten.
95
Inkomsten terreinbeheer Werkelijk 2011
Begroting
Werkelijk
2011
2010
Huren en pachten 381.896 380.000 375.761
Opbrengst verhuur vakantiewoningen 279.380 165.000 174.546
Opbrengst houtverkoop 158.871
66.000 129.923
Opbrengst graslanden 116.952 85.100 127.874
Opbrengst verkoop vee
54.659
38.000
52.940
Opbrengst akkerbouwbeheer
9.455
6.500
4.043
Opbrengst overige producten
1.130
-
231
1.002.343 740.600 865.318
Opbrengst verhuur vakantiewoningen
De directe inkomsten uit de verhuur van de vakantiewoningen stegen met € 88.000 t.o.v. 2011. Door
een nieuwe verhuursysteem van het bemiddelingsbedrijf worden bepaalde inkomsten en uitgaven
niet meer met elkaar verrekend maar apart als baten en lasten gepresenteerd. In de begroting voor
2011 was hiermee nog geen rekening gehouden.
Daarnaast vond door de wijziging van het afrekeningtijdstip middels dit nieuwe systeem in 2011 nog
een verrekening van ca. € 20.000 plaats over december 2010. Tevens werd o.a. Kaldenbroek in
2011 voor het eerst volledig verhuurd (+ € 27.000) en kwam de Wittemermolen in augustus 2011 in
de verhuur (€ 14.000). De overige inkomsten uit verhuur, met name vergoedingen voor energie en
schoonmaak stegen met ca. € 17.000.
Opbrengst houtverkoop
Bij het opstellen van de begroting 2011 werd rekening gehouden met een lagere opbrengst
houtverkoop ten opzichte van 2010. Door de goede houtprijs in 2011 is er voor gekozen om een
gelijk aantal m3 te oogsten als in 2010.
Opbrengst graslanden
De opbrengsten graslanden bestaan uit opbrengsten inscharing, eenmalige pacht en hooi- en
grasverkoop. In de begroting van 2011 werd rekening gehouden met lagere opbrengsten voor
graslanden door moeilijkere verpachtingen en lagere prijzen. Uiteindelijk vielen de opbrengsten
mee, maar waren ca. € 10.000 lager dan in 2010.
Resultaat beleggingen en rente
De opbrengst van de beleggingen kan als
Werkelijk 2011
Begroting
2011
Werkelijk
2010
volgt worden gespecificeerd:
Rente banktegoeden 393.047 225.000 250.098
Aandelen:
Dividend
9.352
5.000
7.307
Gerealiseerde koersresultaat
-
-
-
Niet-gerealiseerde waardeveranderingen
27
-
30.178
Rente obligaties 129.071
Obligaties:
9.000
8.864
Gerealiseerde koersresultaat
-
-
-1.325
Niet-gerealiseerde waardeveranderingen
-
- -119.757
Totaal 531.497 239.000 175.367
96
Rente
De toename van de rente banktegoeden over 2011 was het resultaat van een hoger saldo en een
hoger rentepercentage voor deposito’s en hoogrentende spaarrekeningen (ca 2,8%). In 2011 had de
stichting de meeste middelen belegd in groeideposito’s met rentepercentages van ca. 2,8%.
Aandelen
De aandelenbeurs daalde wereldwijd in 2011. De koersen van de aandelen in de effectenportefeuille
bleven gemiddeld gelijk omdat de koersstijging van enkele aandelen de dalende tendens van de rest
van de aandelen op konden vangen. Dit resulteerde in een positieve niet-gerealiseerde
waardeverandering van € 27.
Obligaties
Vanaf 2010 is het beleid met betrekking tot de obligaties erop gericht deze aan te houden tot de
aflossingsdatum (‘buy en hold’) en ze op de balans te waarderen tegen aflossingswaarde (zie ook de
toelichting bij de balanspost ‘Effecten’ op pagina 10). Hierdoor wordt vanaf 2011 geen koersresultaat
meer geboekt. Door de aankoop van obligaties eind 2010 en begin 2011 met een nominale waarde
van € 3.000.000 en met een couponrente van gemiddeld 4,25% steeg de rente uit obligaties met ca. €
120.000.
Overige baten en lasten
De overige baten en lasten bestaan voornamelijk uit ontvangsten en uitgaven die betrekking hebben
op voorgaande jaren.
Bestedingspercentage
Onderstaand is de verhouding van de totale bestedingen aan de doelstellingen in relatie met de totale
baten procentueel weergegeven voor de jaren:
Werkelijk 2011
Begroot Werkelijk
2011
2010
Totaal bestedingen aan de doelstelling 8.963.70112.747.712 6.780.589
Totaal baten9.344.08213.230.5638.849.888
Bestedingspercentage
95,9%
96,4%
76,6%
Het beleid van de stichting is erop gericht om een zo hoog mogelijk percentage van de totale baten
te besteden aan de doelstelling. Dit percentage kan echter van jaar tot jaar sterk fluctueren (zie
Bestedingspercentage blz. 84). Het gemiddeld percentage over 2007 t/m 2011 bedraagt 85,9%.
97
Specificatie en verdeling kosten naar bestemming
Bestemming
Doelstelling
Lasten
Aankoop Projecten Beheer Voorlichting en belangen-
behartiging
Subsidies en bijdragen
Afdrachten
Aankopen en verwervingen 1.593.048
Uitbesteed werk 4.646.205
758.326
Terreinbeheer algemeen
108.654
2.788
11.917
Heffingen en verzekeringen
7.147
97.583
Publiciteit en communicatie
228.875
Personeelskosten 68.881
164.783
826.279
282.268
Huisvestingskosten
844
4.823
3.436
5.366
Kantoor en algemene kosten
3.997
48.117
57.320
40.525
Bestuurskosten
Totaal
1.669.558 4.875.845
1.854.118
564.180
LASTEN
Toelichting lasten verdeling
Op basis van de tabel ‘Specificatie en verdeling naar bestemming’
Algemeen
De toerekening van de kosten naar bestemming geschiedt op bedrijfseconomische
basis, waarbij rekening gehouden wordt met de besteding van tijd en middelen aan de onderdelen.
Deze onderdelen zijn: de bestedingen aan de doelstellingen, werving van baten en de kosten beheer
en administratie (zie Specificatie en verdeling kosten naar bestemming). Onderstaand zijn de
kostenposten gespecificeerd en toegelicht.
98
Werving baten
Eigen fondsen Acties derden Subsidies Inkomsten Beleggingen Beheer en Totaal 2011 Begroot 2011 Totaal 2010
wervingterreinenAdministratie
1.593.048
3.500.000 2.178.934
5.407.050
7.307.141 2.781.232
5.977
136.483
155.000
154.417
97.583
84.000
71.955
301.833
222.000
251.378
72.958
25.950
2.309
58.249
74.005
2.248
210.821
1.715.792
675
24
1.085
543
36
4.871
21.704
20.000
24.664
3.823
8.023
28.343
3.485
4.277
57.127
255.036
273.000
296.931
3.179
3.179
7.500
4.603
103.406
10.356
87.677
84.009
6.560
275.999
1.752.026 1.620.084
9.531.708 13320.667 7.384.199
Aankopen en verwervingen
In 2011 zijn gebouwen en 99,2 hectare natuurterrein (2010 = 121,4 Ha) verworven voor een totaal
bedrag van € 1.593.048.
6,1 hectare werd gekocht met subsidies van de overheid voor € 265.749 (zie bijlage A). Voor
toelichting zie ook “overheidssubsidies aankopen”. Door het gewijzigde subsidiebeleid van Provincie
en Rijk werd er substantieel minder gekocht dan begroot.
Daarnaast werd 93,1 hectare (2010 = 15,4 Ha) gekocht (zie bijlage A) zonder overheidssubsidie voor
€ 1.327.299. Voor de aankoop van deze 93,1 hectare werd € 6.810 bijgedragen door derden en €
1.320.489 betaald met eigen middelen. De aankopen met eigen middelen werden gefinancierd uit
de jaarlijkse bijdrage van de NPL (€ 364.973), de Stichting Robur (€ 60.232) en uit de reserve
Aankoop natuurterreinen (€ 895.284). Daarnaast werd 0,7 hectare verkocht.
99
Uitbesteed werk
Werkelijk
Begroting Deze kosten zijn als volgt te specificeren
2011
2011
Werkelijk 2010
Projectkosten natuurterreinen 2.981.2446.000.0001.115.660
Projectkosten gebouwen1.664.961 500.000 949.381
Beheerkosten algemeen
61.376
Beheerkosten bossen
85.785 103.540 113.599
53.000
Beheerkosten graslanden 105.996 125.155
52.392
67.687
Beheerkosten grote grazers
18.148
21.750
19.833
Beheerkosten kleine grazers 17.123
15.750
16.847
Beheerkosten bouwlanden
77.646
85.778
68.796
Beheer overige natuurterreinen
52.572
78.080
48.149
Beheer landschapselementen
41.423
53.000
43.380
Beheerkosten grotten
1.319
15.000
16.582
Beheerkosten recreatie
79.854
71.500
86.613
Beheerkosten toezicht
8.266
5.000
3.948
Beheerkosten vakantiewoningen
78.990
35.000
59.512
Bemiddelingskosten vakantiewoningen
69.843
49.088
36.474
Beheerkosten overige gebouwen
52.393
84.000
71.232
Beheer wegen en waterlopen
10.112
11.500
11.147
5.407.0507.307.1412.781.232
De werkelijke beheerkosten over 2011 zijn over het algemeen lager dan begroot en wijken
behoudens de hierna genoemde kostensoorten niet veel af van de kosten 2010.
Projectkosten natuurterreinen
Toelichting zie bijlage C-2 en “subsidies projecten”
Het uitbesteed werk in projecten natuurterreinen omvat naast de kosten van derden tevens de
doorberekende kosten van eigen medewerkers. Deze kosten zijn gewaardeerd tegen de
uurloonkosten incl. overhead.
Projectkosten gebouwen
Toelichting zie bijlage C-2 en “subsidies projecten”
Beheerkosten bossen: Omdat in 2010 extra kosten gemaakt werden i.v.m. het ruimen van
stormhout, waren de beheerkosten in 2010 substantieel hoger dan in 2011.
Beheerkosten graslanden: Omdat minder beheerkosten graslanden in projecten weggezet konden
worden, werd hiervoor voor 2011 meer begroot. Met name de kosten van het maaien van de natte
graslanden waren in 2011 aanmerkelijk hoger dan in 2010. De kosten vielen achteraf mee. Omdat
de stichting nog veel gronden bij agrariërs weg kan zetten vallen de werkelijke kosten ieder jaar mee
in vergelijking tot de begroting.
Beheerkosten recreatie: toenemend blijkt dat er meer kosten gemoeid zijn met het openstellen van
onze terreinen (vernielingen, afval) dan vanouds gewend.
100
Beheerkosten vakantiewoningen: Door een nieuw verhuursysteem van het bemiddelingsbedrijf
worden bepaalde inkomsten en uitgaven niet meer met elkaar verrekend maar apart als baten en
lasten (schoonmaak- energie- en onderhoudskosten) geboekt. In de begroting was hiermee nog geen
rekening gehouden. De lasten worden hierdoor beduidend hoger dan begroot. Daarnaast waren de
kosten voor bemiddeling € 33.500 hoger dan voor 2010. Enerzijds vond er nog een verrekening
plaats in 2011 over december 2010 (€ 6.000). Anderzijds stegen de bemiddelingskosten door de
gerelateerde stijging van de totale huursom.
Algemene kosten terreinbeheer
Werkelijk Begroting Werkelijk 2011
2011
2010
Exploitatiekosten auto’s
68.573
65.000
74.277
Kosten tractoren/machines
34.498
55.000
44.346
Kantoorkosten werkschuren
33.412
35.000
35.794
136.483 155.000 154.417
De Kosten tractoren/machines zijn in 2011 gedaald t.o.v. 2010 en de begroting door minder
afschrijving en lagere onderhoudskosten in 2011.
Heffingen en verzekeringen
Werkelijk Begroting
Werkelijk
201120112010
Waterschapslasten
28.203
25.000
20.696
Assurantiepremies
38.968
30.000
23.633
Heffingen Bosschap
13.149
12.000
11.856
OZB en Overige
17.263
17.000
15.770
97.583
84.000
71.955
De Assurantiepremies stegen in 2011 t.o.v. 2010 en de begroting door de stijging van de totale
herbouwwaarde van ons gebouwenbestand. In 2010 en 2011 vond een hertaxatie van de
herbouwwaarde plaats. Daarnaast stegen de premiepercentages in 2011.
Voorlichting en belangenbehartiging
Kosten periodiek
Werkelijk Begroting
Werkelijk
201120112010
87.702
85.000
76.785
Ov. kosten voorlichting en belangenbehartiging
79.260
72.000
78.433
Projecten voorlichting en versterking positie
77.939
pm
96.160
Vernieuwing Uit & Thuisboek
39.577
50.000
-
Jubileumactiviteiten t.b.v. draagvlak
17.354
15.000
-
301.833
222.000
251.378
Projecten voorlichting en versterking positie: Deze projecten zijn geheel gefinancierd uit de bijdrage
van de NPL 2010 en 2011. Voor een specificatie zie bijlage D.
101
Personeelskosten
Werkelijk De kosten zijn als volgt te specificeren:
Begroting
Werkelijk
201120112010
Lonen en salarissen1.429.2771.384.7611.347.662
Werknemersverzekeringen 293.965 288.865 284.926
Pensioenverzekeringen 154.320 145.400 122.675
Ontvangen ziekengeld -40.174
Reiskosten
62.950
Overige personeelskosten 135.152
- -71.834
25.000
59.468
48.000 110.907
Doorberekende personeelskosten -319.699 -140.000 -233.721
1.715.7901.752.0261.620.084
Salarissen incl. werknemers- en pensioenverzekeringen
In 2010 werd een nieuw salarisprogramma in gebruik genomen. Het programma verantwoordt de
diverse salariscomponenten anders in de financiële administratie.
Het verschil van de personeelskosten betreffende lonen en salarissen 2011 t.o.v. 2010 (€ 81.000)
heeft betrekking op de algemene loonstijging met ingang van 1 april 2011 en een eenmalige uitkering
in november volgens de CAO (€ 20.000), schaal- en periodieke verhogingen (ca € 10.000) en de
uitbreiding met 1,2 fte (ca € 50.000). Deze uitbreiding had voornamelijk betrekking op het
aantrekken van 2 (tijdelijke) projectmedewerkers (1,3 fte) ten behoeve van het voorbereiden van
projecten in het kader van de Meerjarenbeschikking van de Provincie.
De pensioenverzekeringen stegen t.o.v. 2010 wegens de stijging van de totale loonsom en de stijging
van het premiepercentage.
Reiskosten
De reiskosten woon-werkverkeer werden tot 2009 onder lonen en salarissen geboekt, vanaf 2010
vallen ze onder reiskosten. In de begroting voor 2011 was hiermee geen rekening gehouden.
Hierdoor zijn de reiskosten ca € 37.000 hoger dan begroot en de Lonen en salarissen voor hetzelfde
bedrag lager.
Overige personeelskosten
Het verschil tussen de werkelijke- en begrote kosten 2011 (ca € 87.000) is als volgt te verklaren:
Inzet uitzendkrachten: € 15.000
Reservering niet opgenomen vakantiedagen: € 12.000
Ontbindingsvergoeding incl. kosten: € 40.000
Preventief Medische Onderzoek: € 6.500
Extra studie- en opleidingskosten o.a. BOA: € 12.500
Doorberekende personeelskosten
De doorberekende personeelskosten betreft de vergoeding van de kosten door de subsidiegevers
voor de inzet van eigen medewerkers in projecten ( € 156.804) en de doorbelaste personeelskosten
in werkzaamheden voor overheidsinstellingen als Rijkswaterstaat en gemeenten (€ 124.207).
Daarnaast werd een deel van de personeelskosten voor de medewerkster voorlichting en educatie
vergoed door het Nationaal Park Maasduinen (€ 38.688).
102
Personeelsbestand
Over 2011 bedroeg het gemiddeld aantal personeelsleden (fte) 30,7. Het gemiddeld aantal
personeelsleden (fte) over 2010 bedroeg 29,5.
Deze medewerkers zijn als volgt verdeeld over de verschillende afdelingen:
Directie
0,8 fte
Afdeling kwaliteitszorg/ecologie
1,6 fte
Afdeling administratie/secretariaat
6,2 fte
Afdeling projectplanning
3,3 fte
Afdeling voorlichting/externe betrekkingen
3,0 fte
Afdeling rentmeesterij
1,8 fte
Afdeling terreinbeheer
14,0 fte
Huisvestingskosten
Deze kosten betreft de onderhoudslasten, schoonmaakkosten, kosten voor energie en overige
huisvestingskosten van het kantoor de Kloosterhof te Lomm.
Kantoor- en algemene kosten
Werkelijk De kosten zijn als volgt te specificeren:
Automatisering
Begroting Werkelijk
201120112010
56.938
50.000
50.316
Abonnementen/contributies/kantoorbenod.
10.054
11.000
10.471
Porto- kopieer- en telefoonkosten
30.011
38.000
43.199
Accountantskosten 18.753
35.000
22.213
Overige kantoorkosten
25.918
24.000
33.085
Advieskosten
6.414
10.000
16.018
Bijdrage De 12Landschappen
79.208
90.000
89.398
Overige algemene kosten
18.013
15.000
14.999
Kantoor- en algemene kosten Stg. Robur
9.726
pm
17.231
255.036 270.000 296.931
De werkelijke kosten van de automatisering over 2011 waren hoger wegens de extra afschrijving (ca.
€ 5.500) op de uitbreiding van het Centraal Registratie Systeem (CRS2).
Door het afsluiten van een nieuw leasecontract voor kopieerapparatuur daalden de kopieerkosten
substantieel met € 8.500. Ook de porto- en telefoonkosten daalden.
De werkelijke accountantskosten waren lager dan de begrote kosten omdat de accountantskosten die
betrekking hebben op controleverklaringen van projecten per 2010 ten laste komen van de
projecten.
De jaarlijkse bijdrage aan De 12 Landschappen werd in 2011 verlaagd.
103
Bestuurskosten
De bestuurskosten bestaan voornamelijk uit reiskostenvergoedingen, kosten bestuurdersaansprakelijkheidsverzekering en vergaderkosten.
Er vindt geen bezoldiging van bestuurders plaats. Ook zijn aan hen geen leningen, voorschotten en
garanties verstrekt.
Beloning Directie
Stichting Het Limburgs Landschap wordt geleid door één directeur. De beloning van de directeur
geschiedt conform de CAO bosbouw, ondernemingsdeel De Landschappen. Er wordt aan de
directeur geen leaseauto beschikbaar gesteld, tevens worden er aan de directeur geen leningen,
voorschotten of garanties verstrekt.
NaamG.W.P. Frenken
Functiedirecteur-rentmeester
Dienstverband:
Aard (looptijd)onbepaald
uren32
part-time percentage 80
periode01/01 - 31/12
Bezoldiging (EUR)
Jaarinkomen
bruto loon/salaris 74.444
vakantiegeld5.893
eindejaarsuitk., 13e/14e mnd. 0
variabel jaarinkomen 0
Totaal jaarinkomen 80.337
SV lasten (werkgeversdeel) 12.061
Belastbare vergoedingen/bijtellingen 0
Pensioenlasten (werkgeversdeel) 13.180
Overige beloningen op termijn 0
Uitkeringen beëindiging dienstverband 0
Totaal lasten en vergoedingen 25.241
Totaal bezoldiging 2011 105.578
Totaal bezoldiging 2010 100.476
104
Algemene kosten beheer en administratie
De kosten voor beheer en administratie (zie Specificatie en verdeling kosten naar bestemming op
blz. 98 + 99) zijn die kosten die de stichting maakt in het kader van de (interne) beheersing en
administratievoering en niet worden toegerekend aan de doelstelling of de werving van baten.
De toerekening van deze kosten geschiedt op bedrijfseconomische basis, waarbij rekening gehouden
wordt met de besteding van tijd en middelen.
Het beleid van de stichting is er op gericht om de kosten voor beheer en administratie binnen de
perken te houden met een streefpercentage van maximaal van 5% van de totale lasten. Maar
kostenbeperking mag geen doel op zich zijn want dit kan ten koste gaan van de kwaliteit van het
beheer en de bedrijfsvoering.
Dit percentage kan echter van jaar tot jaar fluctueren (zie kostenpercentage beheer en administratie
blz. 84). Het gemiddeld percentage over 2008 t/m 2011 bedraagt 3,83%.
Onderstaand zijn de kosten beheer en administratie en de verhouding van deze kosten in relatie met
de totale lasten procentueel weergegeven voor de jaren:
Werkelijk Begroting Werkelijk
201120112010
Kosten Beheer en administratie € 275.999 € 314.888 € 335.984
Kostenpercentage
2,90%
2,36%
4,55%
Kostenpercentage fondsenwerving
Onderstaand is de verhouding van de kosten fondsenwerving in relatie met de totale baten
procentueel weergegeven voor de jaren:
Werkelijk Begroting Werkelijk
201120112010
Baten eigen fondsenwerving 547.520 375.000 836.597
Kosten eigen fondsenwerving 103.406
66.065
89.785
Kostenpercentage fondsenwerving 18,89% 17,62% 10,73%
105
Bijlage A
MUTATIE-OVERZICHT NATUURTERREINEN 2011
Natuurgebied
Verwervingskosten 2011 Aankoop in ha. 2011
TotaalGesubsidieerd
Eigen middelen
Beesels Broek
Bemelerberg / Schiepersberg
425
76.998
Boshuizer Bergen
9.072
Bosserheide
4.315
425
76.998
0,1
1,7
9.072
0,1
4.315
4,6
De Dellen
140.817
140.817
3,1
Dorperheide
128.265
128.265
26,1
Dubbroek
7.399
7.399
0,6
Groote Heide
50.015
50.015
10,2
Hoog Cruts
249.963
249.963
1,0
Janssen Molen
300
300
0,1
Kaldenbroek
40.443
40.443
4,8
Landgoed Kasteel Arcen
62.416
62.416
5,7
Landgoed Kasteel Neercanne
264.755
264.755
7,3
Landgoed Rozendaal
11.438
11.438
1,0
Linnerheide
566
566
0,1
Onderste Bovenste Molen
Pietersplas
27.946
27.946
0,7
2.524
2.524
3,4
Platte Bosch
60.799
60.799
6,0
Ravenvennen
13.163
13.163
0,3
Sarsven en de Banen
23.784
23.784
Sevenum Steegberg
4.489
Weerterbos
135.498
4.489
6.981
2,7
0,3
128.516
12,0
Wolfhagerbos
40.140
40.140
1,1
Zwart Water
237.516
237.516
6,2
1.327.299
99,2
Totaal
1.593.048
265.749
Natuurgebied
Verkopen 2011
Verkoop
in ha. 2011
Sweeltje / Munningsbos
-4.641
-0,5
Landgoed Kasteel Neercanne
-34.650
-0,2
-39.291
-0,7
Totaal
106
Bijlage B
AFSCHRIJVINGEN 2011
OmschrijvingGekocht in : Afschr.AanschafprijsAfschr.AfschrijvingBoekwaarde
termijn int/m2011per
jaren201031-12-2011
Kantoorinventaris (activa bedrijfsvoering)
Lundia wandmeubel
1994
5 2.333 pc-netwerk secretariaat/werkschuren
1998
3 35.348 meubilair secretariaat
1999
5 4.756 2.333 35.348 -
-
4.756 -
uitbreiding/vervanging pc-netwerk 2002
2002
3 30.767 30.767 -
software Globe 2000 fin. administratie
2001
1 15.309 15.309 - -
software IF Aware ledenadministratie
2002
1 55.752 55.752 -
telefooncentrale Panasonic TDA100
2008
5 10.869 6.869 2.000 2.000
fileserver HP ML350
2009
3
25.890 17.890 8.000 -
kantoormeubilair
2010
5 12.892 2.892 2.500 7.500
software CRS2/Arcview
2010
3 52.116 16.245 21.871 14.000
subtotaal : 246.033 188.163 34.371 23.500
Bedrijfsmiddelen (activa doelstelling)
kipwagen Miedema HS-45
1993
5
3.866 3.866 -
veewagen
1995
5 4.306 4.306 -
motormaaier Agria 5500
1995
5
7.251 7.251 -
veetransportwagen tandemas
1997
5
3.839 3.839 -
klepelmaaier ESM 70H
2000
5 3.993 3.993 -
cultivator Rabe Blue Bird Gruber GH7 3000
2000
5
5.332 5.332 -
gesl. bestelauto Renault Kangoo 36-VT-BP
2000
5
9.439 9.439 -
gesl. bestelauto VW Caddy 62-VZ-LJ
2001
5 12.479 12.479 -
terreinauto Nissan King Cab 56-VZ-GH
2001
5 20.874 20.874 -
aanhangwagen Atec B1 WD-JN-70
2001
5 2.852 2.852 -
tractor Valtra 6750 Ecopower incl. frontlader
2002
10 55.374 49.874 5.500 -
tractor Valmet 900-4
2002
10 38.839 35.039 3.800 -
motormaaier BSC type 630 2003
5 3.850 3.850 -
aanhangwagen IFOR Williams WJ-PS-31
2004
3
2.176 2.176 -
Toyota Hi-lux 06-BP-FJ
2004
4 15.000 15.000 -
Nissan Kingcab 69-BR-FS
2004
5
23.086 23.086 -
Suzuki Vitara JLX VV-87-XP
2005
4 5.662 5.662 -
aanhangwagen Orbons G02 WS-BR-61
2005
3 2.773 2.773 -
Nissan King Cab 46-VH-FR
2006
3
9.000 9.000 -
Humbaur plateauwagen incl. hekwerk
2006
5 7.878 7.878 -
Böckmann veetrailer
2007
5 13.501 10.901 2.600 -
Toyota Hi-lux 72-VPN-4
2008
5 43.932 26.432 8.750 8.750
Nissan King Cab 02-VN-SJ
2008
3 11.000 11.000 schijveneg Lemken Rubin 9/300
2008
5 12.500 7.500 -
2.500 2.500
aanhangwagen Henra PL27B 91-WD-KH
2009
1 3.492 3.492 -
Mercedes 310D VT-BT-63
2009
3 9.200 6.200 3.000 -
AS-maaier 28/4 KAT
2009
1 2.814 2.814 -
107
Bijlage B (vervolg)
AFSCHRIJVINGEN 2011
OmschrijvingGekocht in : Afschr.AanschafprijsAfschr.AfschrijvingBoekwaarde
termijn int/m2011per
jaren201031-12-2011
aanhangwagen Henra PL2 89-WD-RJ
2009
1
1.900 1.900 Citroën Berlingo 07-VFH-1
2010
5
8.460 2.060 1.600 4.800
-
subtotaal : 344.665 300.866 27.750 16.050
Werktuigen
weidebloter VOTEX PT-3/270
1992
5
2.309 2.309 -
weidebloter VOTEX PT-3/270
1992
5
2.309 2.309 -
schijvenmaaier Moertel
1992
5
3.600 3.600 -
palenzetter Yamigav HRD3
1993
5
4.171 4.171 -
houtkloofmachine
1995
5
5.081 5.081 -
bosbouwlier Farmi JL650T
1995
5 4.533 4.533 -
palenzetter HRD 3
1997
5
5.168 5.168 -
weidebloter Perfect 275
2001
5 2.376 2.376 -
klepelmaaier Votex Roadmaster PM1906
2002
5
6.570 6.570 -
klepelmaaier Votex Roadmaster PM1906 2002
5 5.570 5.570 -
lasapparaat Miller/Genset MG 5000 generator
2006
3
2.856 2.856 -
subtotaal: 44.543 44.543 - -
635.242 533.571 62.121 39.550
Totaal-generaal :
108
Bijlage C-1
PROJECTENLIJST 2011 Status: in UITVOERING
Project nummer Project omschrijving
Uitv.- kosten
VS. Subsidie Rijk VS. Subsidie Prov. Bijdrage derden 2002.031 Inrichting Maascorridor 2
293.949
2004.002Einderbeek/Schoorkuilen, planvoorber.
2004.024Blanke Slinklossing
2005.009 Heerenven Westmeerven 6
Saldo
247.109
101.396
218.646
1.112.000
893.354
5.696
2.240
502.197
413.696
148.236
26.000
43.722
-3.456
-62.501
2005.010 Rode Beek inr. Kanaalmond
73.922
2005.012 Lelie- & Wolfsven
692.259
423.056
2005.013Walbeckerheide inrichting
145.566
144.303
-1.262
2005.014 Heerenhof RO inr. Maessen
116.100
39.534
-76.566
96.000
-30.200
-173.203
2005.016Dorperheide
64.063
55.224
-8.839
2005.017 Bemelerverg dr.dal Terblijt
7.690
24.779
17.089
2005.018Cottessen Camerig
12.411
31.007
18.597
2005.019 Bergse Heide Vilt 18.213
32.656
14.443
2005.026Planontwikkeling Walbeckerheide
2006.001Eckeltsebergen 2006.002Bergseheide-Heerenbeemden
6.352
11.345
4.993
55.327
-21.129
1.548
-1.548
76.456
2006.004Dubbroek Soeterbeek
27.660
16.463
-11.197
2006.005Kaldenbroek maaibeheer
139.834
69.000
-70.834
-4.363
2006.006 Linnerweerd - Oeveren
21.144
16.781
2006.007Weerterbos bosaanleg
12.037
11.833
2006.008 Kwegt Nederweert bosaanleg
2006.009Reigersbroek inrichting
146
87.766
66.544
-204
-146
-21.221
2006.012 Bergse Heide Valkenburg
3.561
-3.561
2006.013 Bergse Heide Vilt Nachtegaalstr.
4.351
8.343
3.993
2006.014Goedenraad Eys
9.598
7.260
-2.338
2.478
5.883
3.405
11.932
-11.932
2006.015 Navagne Eijsder Beemden
2006.017 Winkel inrichting graslanden
2006.018Straelens Broek
2006.021 Zwart Water Meerkoelen
108.808
72.500
1.372
-36.308
-1.372
2006.023Jammerdaal OBM
25.893
20.555
-5.338
2006.027Ravenvennen Meerkoelen
10.783
10.270
-512
2006.031 Ravenvennen 2 Meerkoelen
2006.035 Jammerdal PB inrichting
2007.005Linnerheide akkers
2007.010Infocentrum Sluis
2007.013 Heel - boscompensatie
364
42.633
4.882
291.143
2007.017 Restauratie muren Neercanne 2
1.198.264
843.571
2008.004Hamert Stalberg
0
18.478
2008.001 Klimaatproject 2 Weerterbos
2008.002 Natuurcompensatie Schandelo’s broek
43.867
234.500
0
273.005
268.124
0
-291.143
123.315
104.837
819.105
-144.659
575.765
-267.806
0
13.157
-364
1.234
15.414
15.414
12.357
-800
2008.005Lingsforterweg
7.468
9.359
1.891
2008.007Ravenvennen Vossenheuvel
8.888
9.054
166
2008.008 Eckeltsebergen vennen knoflookpadden
27.646
2008.009Straelens Schuitwater
43.254
159.453
116.199
2008.010Tienhovenmolen PIP
40.977
-40.977
109
143.590
115.944
Bijlage C-1 (vervolg)
PROJECTENLIJST 2011 Status: in UITVOERING
Project nummer Project omschrijving Uitv.- kosten VS. Subsidie Rijk VS. Subsidie Prov. Bijdrage derden Saldo
2008.011Wittemermolen PIP
31.423
-31.423
2008.020 Wijmarsche watermolen PIP
59.075
-59.075
2008.025 Tiendschuur Arcen PIP
3.170
-3.170
2008.027 Sluis de Gouw Vaals PIP
54.595
-54.595
2008.028Boswachterwoning Hamert
2008.029 Ingendael inr.&beh. parochie St. Gerlach
2008.032Goedenraad PIP
2008.033 Fotoboek Jaap Danhof
616
4.637
5.191
20.129
8.255
-616
-4.637
-5.191
-11.873
2009.002 Weerterbos Collusdijk odz
16.517
11.286
2009.003Ravenvennen OBN20009
202.099
68.044
-134.054
-5.231
2009.004Sarsven OBN2009
170.206
154.242
-15.964
2009.007Wellerlooi Zeelberg
12.167
-12.167
2009.009Inrichtingsproject Meerssenerbroek
1.969
-1.969
2009.013Heerlickheid Montfort
9.115
-9.115
2009.018Ontvangstlocatie Ooldergreend
41.150
-41.150
2010.001 Frankenhofmolen industrieel complex
2010.002Hoogcruts
1.070.376
77.174
59.929
44.203
-948.999
20.390
-39.539
2010.003 Blanke Slinklossing fs 2
66.081
35.105
-30.976
2010.012LAW Maasduinen-Nierspad
62.386
37.059
-25.326
2010.014 restauratie Koningshof RO
13.012
-13.012
2010.025 Natuurcompensatie schans Arcen
1.773
-1.773
2010.026 Frankenhofmolen fase 3
2010.027 Verzorging paarden fam. Jansen
2011.036 Onderzoek/planvorming NATO-grotten Cannerberg
2011.052PIP Schrevenhof
248
125.000
15.000
124.752
15.000
2.051
897
-2.051
-897
2011.053 Instorting terrastoren Neercanne 122.400
122.400
0
2011.054 Merum, renovatie Merumbroekweg 6
137.053
-137.053
2011.055 Oude pastorie Beek-L.
24.929
-24.929
2011.056 Restauratie Janssenmolen Oirsbeek
796
2011.057 Nationaal Park Maasduinen 2011
271
12.500
11.704
76.200
75.929
2011.059Ecoduct Weerterbos
0
105.139
2011.060 Eindinrichting groeven Walbeckerheide
0
83.847
105.139
83.847
-811.120
Meerjarenovereenkomst Provincie
5003Voorschot Provincie 6.000.000 6.000.000
2008.008 Eckeltsebergen vennen knoflookpadden
19.327
-19.327
2008.009Straelens Schuitwater
584.224
-584.224
2008.012 Leefgebieden Gentiaanblauwtje Hamert
20.819
-20.819
2009.015 Zwart Water inrichting Schaaps- en Diepbroek
155.463
-155.463
2009.019 Eikenweerd uitbreiding EHS
8.002
-8.002
2009.020Vreewater Jagersrust
22.052
-22.052
2009.024 Leefgebieden Boomkikker Weerterbos
51.504
17.000
-34.504
2009.025 Natuurherstel gronden Koningshof 82.564
-82.564
2010.004 Groeve Curfs inrichting
66.883
-66.883
110
Bijlage C-1 (vervolg)
PROJECTENLIJST 2011 Status: in UITVOERING
Project nummer Project omschrijving Uitv.- kosten VS. Subsidie Rijk VS. Subsidie Prov. Bijdrage derden Saldo
2010.005 Leefgebieden Jeneverbessen Maasduinen
34.640
-34.640
2010.007Leefgebieden Veldparelmoervlinder
10.309
-10.309
2010.008 Roeventerpeel oosterlijke depotgronden
466.913
-466.913
2010.009 Kleinschalig heidebeheer div. terreinen
24.218
-24.218
2010.011Inrichten hoogwatervluchtplaats
7.404
-7.404
2011.001 Ravenvennen Meerkoelen 1e fase
23.393
-23.393
2011.003 Ecozone Solvay inrichting
32.040
-32.040
2011.004 Uitvoering natuurherstel Flammert
3.353
-3.353
2011.005 Inrichting percelen Siebengewaltseweg
14.208
-14.208
2011.006 Uitbreiding hellingschraalland Bemelerberg
14.966
-14.966
2011.007Realisatie heideverbindingen
49.459
-49.459
2011.008 Walbeckerheide - verzuring-aluminium
20.137
-20.137
2011.009 Natuurlijker beheer in grotere beheereenheden
1.567
-1.567
2011.010 Hamert restauratie Westmeerven-gagel
44.114
-44.114
2011.011 Ravenvennen oeverzones div. vennen
43.470
-43.470
2011.012 Kaldenbroek inrichting schraalland 1e fase
21.106
-21.106
2011.014 Sarven en Banen - inr. 5 deeelgebieden
31.761
-31.761
2011.015 Weerterbos-Grashut-in den Vloed 2e fase
185.554
-185.554
2011.016 Hydrologische maatregelen Hamert T2
1.328
-1.328
2011.017 Hydrologische maatregelen Ravenvennen T3
51.547
-51.547
2011.018 Hydrologische maatregelen Zwart Water T4
1.731
-1.731
2011.022 Weerterbos hydrologische maatregelen T32
13.341
-13.341
2011.023 Hydrologische maatregelen Beesels Broek T33
4.998
-4.998
2011.026 Inrichting bosaanleg grote steden
1.089
-1.089
2011.027 Opzetten herderbeheer schaapskudde Maasduinen
31.178
-31.178
2011.029 Herstel stroomdalgraslanden Nrd. Maasdal
15.900
-15.900
2011.030 Herstel Zinkflora Geuldal
14.737
-14.737
2011.032 Leefgebieden boomkikker Kaldenbroek
5.353
-5.353
2011.033 Vleermuisverblijf pompstation BB
10.343
-10.343
2011.034 Onderzoek onderaardse groeven
19.469
-19.469
2011.035 Soortenbescherming prio soorten
283.113
-283.113
3.523.421
Kwaliteitsimpuls NP Maasduinen
5004Voorschot
2011.037 Educatieve inrichting bezoekerscentrum de Sluis
156.958
156.958
32.189
-32.189
2011.045 Educatieve , info en speelvoorzieningen NP Maasduinen 7.800
-7.800
2011.047 Observatiepunten uit B&I-plan 1999
174
-174
2011.048 Inrichten droge verbindingszones
1.325
-1.325
2011.049 Bouw schaapskooien en schuren
79.752
-79.752
35.718
5001
Project Maascorridor
Totaal :
111
0
10.052.235
2.920.370 6.738.400
115.911
115.911
3.257.395 2.863.931
Bijlage C-2
PROJECTENLIJST 2011
Status: AFGEROND in 2011 (Geconsolideerd)
PROJECT
PROJECT UITV.-SUBSIDIESUBSIDIESUBS./BIJDR
NUMMER
OMSCHRIJVINGKOSTEN RIJKPROV. DERDEN
2006.016
Sarsven restauratie
1.068.755
1.013.372
53.417
2007.002
Roeventerpeel uitvoering
842.772
798.689
2005.024
Boshuizerbergen-Oostrum
282.321
62.590
219.731
2006.033
Boscompensatie RH Bergen
153.535
27.430
134.000
2006.003
Ravenvennen Pelzer
44.083
44.896
39.571
13.491
2006.036
Cottessen maaien Janssen
13.653
2006.045
Boomkikker Maasduinen
72.704
2007.001
Boshuizerbergen-Oost
94.448
2009.012
Straelensbroek Knoflookpadden
2009.023
Zand (Interreg IV-A Project)
9.700
9.700
2010.022
Nationaal Park Maasduinen 2010
78.000
78.000
2010.023
Natuurbeheer met schaapskudde 22.260
2009.008
Spikweien Lomm
17.200
89.726
291.450
6.750
42.777
200.000
51.277
21.000
5.354
Totaal
2.981.244
2.047.903
353.797
519.708
Gebouwen
2007.009
Restauratie Kaldenbroek
26.903
2007.010
Bezoekerscentrum de Sluis 1e fase
995.847
58.136
26.903
204.505
291.342
2010.013
Kaldenbroek - Oost
2010.015
Kaldenbroek - schaapskooi
252.740
33.097
2010.018
Wittemermolen - bovenwoning
311.660
Exatenhof dakherstel
55.000
19.676
Totaal
1.664.961
264.505
346.342
Totaal :
112
4.646.205
2.312.408
353.797
866.050
EIGEN PROJECTBIJDRAGEKOSTENEIGEN
DERDENPERSONEEL
NPLNat.TerreinGebouwenRobur
1.966
1.040.697
28.058
0
821.784
20.988
0
267.170
15.151
0
-7.895
151.361
2.174
5.325
35.672
9.224
162
7.051
6.601
12.728
67.309
5.396
4.722
77.874
16.574
40.173
279.256
12.194
0
1.003
8.697
10.265
67.735
0
1.260
1.396
67.731
-7.895
500.000
4.051
2.699
2.785.752
195.492
26.903
995.847
4.348
125.000
77.740
50.000
252.740
175.000
31.660
50.000
311.660
19.676
19.676
20.690
22.260
58.136
824.024
130.090
100.000
1.664.961
891.756
130.090
100.000
4.450.714
-7.895
113
195.492
Bijlage D
Door het bestuur bestemde bijdrage Nationale Postcode Loterij 2011
SaldoBestemdAfgerondOverschot/Saldo
31-12-201020112011tekort31-12-2011
Natuur & Landschap
Eigen bijdragen natuurherstel projecten Beheersplan Maasplassen
14.124
20.000
67.731
5.000
-33.608 1)10.437
5.000
5.000
Herstel Heerenven
50.000
50.000
50.000
Herstel Lelieven
50.000
50.000
50.000
50.000
Edelhertenproject Weerterbos
50.000
50.000
Herstelproject groeve ingangen
44.044
44.044 1)
Klimaatproject 2 Weert
75.000
Kwaliteitsimpuls Maasduinen
Verwervingskosten niet subs. aankopen 158.416
70.000
207.500
364.973
75.000
75.000
70.000
70.000
943
943
Cultuurhistorie
Restauratie muren Neercanne 1e fase
10.124
185.000
195.124
195.124
Volmolen Vaals 1e + 2e deel restauratie
51.966
320.000
371.966
371.966
Watermolen Arcen
20.000
20.000
20.000
Tiendschuur Arcen
25.000
25.000
25.000
Kaldenbroek restauratie oost-vleugel 1e fase
4.348
0
4.348
0
Kaldenbroek verbouw schaapskooi
125.000
0
125.000
0
Wittemermolen verbouw
175.000
0
175.000
Natogrotten Neercanne - planvorming
15.000
Exatenhof dakherstel
20.000
19.676
5.000
3.929
0
15.000
324
15.000
324
Voorlichting
Kinderbijlage periodiek 2010
Bezoekerscentrum Maasduinen Sluis
500.000
TV-serie (natuurlijk Limburg)
Nationaal Landschap Zuid-Limburg
25.000
8.377
Uit & Thuisboek 2011
500.000
23.800
300
1.071 2)
0
1.200 2)
8.077
8.077
25.000
25.000 15.000
-1.007 2)31.515
2)
Versterking positie
Mailing vergroting draagvlak 2010
26.509
42.516
Krantenadvertenties
10.000
7.394
2.6062)
Jubileumactiviteiten 2011
20.000
17.354
2.6462)
Actualiseren prog. gebouwenonderh.
0
15.000
15.000
15.000
993.385
993.385
1.407.908
937.500 1.352.022
Toelichting
1) Saldo overschotten en tekorten afgeronde projecten (1) toegevoegd aan Eigen bijdrage natuurherstelprojecten
2) Saldo overschotten en tekorten afgeronde projecten (2) toegevoegd aan Mailing vergroting draagvlak
114
Controleverklaring van de onafhankelijke accountant
Aan: Het bestuur van Stichting Het Limburgs Landschap
Verklaring betreffende de geconsolideerde jaarrekening
Wij hebben de balans per 31 december 2011 en de staat van baten en lasten over 2011 met de toelichtingen, zoals opgenomen op de pagina’s
81 tot en met 114 van de geconsolideerde jaarrekening 2011 van de verslaggevende eenheid Stichting Het Limburgs Landschap gecontroleerd.
Deze geconsolideerde jaarrekening sluit met een eigen vermogen van € 11.276.014 en een negatief resultaat van € 187.626.
De geconsolideerde jaarrekening is opgemaakt onder verantwoordelijkheid van het bestuur van de stichting. Het is onze verantwoordelijkheid
een controleverklaring inzake de geconsolideerde jaarrekening te verstrekken.
Verantwoordelijkheid van het bestuur
Het bestuur van de stichting is verantwoordelijk voor het opmaken van de geconsolideerde jaarrekening die het vermogen en het resultaat getrouw
dient weer te geven, alsmede voor het opstellen van het jaarverslag, beide in overeenstemming met de Richtlijn voor de Jaarverslaggeving 650
‘Fondsenwervende Instellingen’. Het bestuur is tevens verantwoordelijk voor een zodanige interne beheersing als het noodzakelijk acht om het
opmaken van de geconsolideerde jaarrekening mogelijk te maken zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fraude of fouten.
Verantwoordelijkheid van de accountant
Onze verantwoordelijkheid is het geven van een oordeel over de geconsolideerde jaarrekening op basis van onze controle. Wij hebben onze
controle verricht in overeenstemming met Nederlands recht, waaronder de Nederlandse controlestandaarden. Dit vereist dat wij voldoen aan
de voor ons geldende ethische voorschriften en dat wij onze controle zodanig plannen en uitvoeren dat een redelijke mate van zekerheid wordt
verkregen dat de geconsolideerde jaarrekening geen afwijking van materieel belang bevat.
Een controle omvat het uitvoeren van werkzaamheden ter verkrijging van controle-informatie over de bedragen en de toelichtingen in de geconsolideerde jaarrekening. De geselecteerde werkzaamheden zijn afhankelijk van de door de accountant toegepaste oordeelsvorming, met inbegrip
van het inschatten van de risico’s dat de geconsolideerde jaarrekening een afwijking van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten.
Bij het maken van deze risico-inschattingen neemt de accountant de interne beheersing in aanmerking die relevant is voor het opmaken van de
geconsolideerde jaarrekening en voor het getrouwe beeld daarvan, gericht op het opzetten van controlewerkzaamheden die passend zijn in de
omstandigheden. Deze risico-inschattingen hebben echter niet tot doel een oordeel tot uitdrukking te brengen over de effectiviteit van de
interne beheersing van de stichting. Een controle omvat tevens het evalueren van de geschiktheid van de gebruikte grondslagen voor financiële
verslaggeving en van de redelijkheid van de door het bestuur van de stichting gemaakte schattingen, alsmede een evaluatie van het algehele
beeld van de geconsolideerde jaarrekening.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is om een onderbouwing voor ons oordeel te bieden.
Oordeel betreffende de geconsolideerde jaarrekening
Naar ons oordeel geeft de geconsolideerde jaarrekening een getrouw beeld van de grootte en samenstelling van het vermogen van Stichting Het
Limburgs Landschap per 31 december 2011 en van het resultaat over 2011 in overeenstemming met de Richtlijn voor de Jaarverslaggeving 650
‘Fondsenwervende Instellingen’.
Boxmeer, 27 april 2012
CONTOUR Accountants
Was getekend:
Mr. drs. R.A.E.M. Westgeest, Registeraccountant
115
BEGROTING 2012
STAAT VAN BATEN EN LASTEN 2012
Begroot
BATEN:
Baten uit eigen fondsenwerving
Contributies van Beschermers
Giften en schenkingen
Nalatenschappen en legaten
365.000
15.000
pm
Aandeel in acties van derden
Bijdrage Nationale Postcode Loterij
pm
Subsidies van overheden
Overheidssubsidies aankopen
Bijdrage derden aankopen
Subsidies/bijdragen projecten
Overheidssubsidies overige
Overheidssubsidies bosaanleg
0
pm
14.055.952
2.143.015
60.000
Inkomsten terreinbeheer
829.500
Baten uit beleggingen
377.000
Overige baten
pm
Som der baten
17.845.467
LASTEN:
Besteed aan doelstellingen
Aankoop natuurterreinen
Projecten natuurterreinen/gebouwen
Beheer natuurterreinen/gebouwen
Voorlichting en belangenbehartiging
112.710
15.708.795
1.945.966
435.939
18.203.411
Werving baten
Kosten eigen fondsenwerving
69.662
Kosten acties derden
11.555
Kosten verkrijgen overheidssubsidies
89.630
Kosten inkomsten terreinbeheer
81.469
Kosten van beleggingen
8.913
261.228
Beheer en administratie
Kosten beheer en administratie
319.424
Som der lasten
18.784.063
Resultaat
116
-938.596

Vergelijkbare documenten