Verslag Groene Golflengte 2013

Commentaren

Transcriptie

Verslag Groene Golflengte 2013
Natuurlijk …
ondernemen
Radio Kootwijk - 2013
Natuurlijk … ondernemen | 1
2 | Groene Golflengte 2013
Woord vooraf
Op 27 en 28 november 2013 vond de Groene
Golflengte plaats. Deze bijeenkomst werd alweer
voor de derde keer georganiseerd door Alterra
en Staatsbosbeheer en mede mogelijk gemaakt
dankzij een financiële bijdrage van het Ministerie
van Economische Zaken. De Groene Golflengte is
een evenement waar onderzoekers, ondernemers,
beleidsmakers en anderen geïnteresseerden ideeën
kunnen opdoen en contacten kunnen leggen over
diverse onderwerpen rond natuur, landschap en de
groenblauwe ruimte.
Kees Slingerland, directeur Alterra
Het eerste jaar bestond de Groene Golflengte uit een mix van zeer
diverse workshops, met een wetenschappelijke conferentie aan het
begin en het eind. De uitkomst hiervan is beschreven in het boek
De derde Weg. In het tweede jaar werd de Groene Golflengte op
twee actuele thema’s gericht: natuur en gezondheid en de biobased
economy. Dit jaar stond het onderwerp Natuurlijk Ondernemen
centraal. Dit thema mag op alle manieren worden gelezen:
ondernemen in de natuur; ondernemen geïnspireerd door de natuur;
ondernemen zoals de natuur werkt; ondernemen voor de natuur. Het
ging niet alleen om ondernemen als economische activiteit, maar ook
om ondernemen in de letterlijke betekenis van het woord: een goed
initiatief starten. Een thema als Natuurlijk Ondernemen betekent dat
er niet alleen naar inhoud wordt gekeken, maar ook naar processen.
Dat weerspiegelt zich zowel in het programma als in de soort mensen
die er op afkomen. Dit jaar waren er veel ondernemers met kleine
bedrijven, al dan niet in een startfase.
Ik ben blij dat de Groene Golflengte ook dit jaar weer veel positieve
reacties, nieuwe contacten en mogelijkheden tot samenwerking heeft
opgeroepen. Of dit net als eerdere jaren daadwerkelijk zijn vruchten
afwerpt in nieuwe allianties en projecten gaan wij het komende jaar
volgen. Volgend jaar zal er daarom weer een Groene Golflengte
worden georganiseerd. Deze zal een plek krijgen in het programma
van de Landschapstriënnale.
Peter Munters, plaatsvervangend directeur
Natuur en Biodiversiteit, Ministerie Economische
Zaken
Kees Slingerland
Directeur Alterra
Natuurlijk … ondernemen | 3
Negeer alle routeplanners
Onze eerste natuurwaarneming
is elke dag
die in de spiegel.
Wij houden dat liever geheim,
hoeveel interesse de wetenschap ook mag hebben.
Wij zijn natuur.
Het ligt in onze aard dit te ontkennen.
Wij zijn wreed maar eigenlijk mooi,
daar zijn films over.
Wie de tijd neemt om in ons rond te dwalen
beleeft de wildste avonturen.
In ons grazen kudden.
Als wij schrikken vliegen in ons
zwermen vogels op – een betoverend lawaai.
Wij zijn economie.
In ons strijden kosten met baten,
worden schulden geïnd en kwijtgescholden,
in ons wordt geleend en gespaard.
In ons loopt het om.
De geldstromen door onze aderen
verzorgen crisis na crisis,
boom na boom. Hoogconjunctuur, laag-:
het manische van de economie
is het manische in ons.
Onze duurzaamheid laat wel wat te wensen over
– een halfwaardetijd van hoogstens vijftig jaar –
maar wij vergaan maar moeilijk.
Steeds richten wij ons op
en leren. We proberen
te leren.
In het fijnstof van elke dag,
dat ons soms verstikt,
raken wij te weinig de weg kwijt.
Negeer alle routeplanners! Dwaal!
Radio Kootwijk is niet
met openbaar vervoer te bereiken.
Het oude zendstation,
een schip in de mist,
zendt ons alle kanten op –
ook de goede.
(Mark Boog, 28 november 2013)
4 | Groene Golflengte 2013
Inleiding
De Groene Golflengte gaat over kwaliteit
van leven, natuur en landschap. De derde
Groene Golflengte van 2013 had als
centraal thema Natuurlijk … Ondernemen.
Het programma bestond uit twee dagen
vol ideeën en ontmoetingen. Dit verslag
beschrijft niet het programma, maar gaat
in op de uitkomsten van deze twee dagen.
De uitkomsten gaan over vier trends: twee
inhoudelijke trends en twee over de manier
waarop we omgaan met de natuur. Deze
vier trends laten zien dat de betekenis van
de natuur in de maatschappij fundamenteel
verandert.
Trend 1. Natuur als bron voor innovatie
Natuur is de afgelopen decennia gezien vanuit nieteconomische gezichtspunten. We vonden natuur
belangrijk vanwege economische waarden, vanwege
een schone omgeving of vanwege de mogelijkheid om
ervan te genieten. Daar komt steeds meer een extra
gezichtspunt bij, namelijk dat natuur ook een bron is
voor technologische vernieuwing die bijdraagt aan meer
welvaart.
Trend 2. Afval is grondstof
Een tweede trend is de verschuiving van zuinig omgaan
met grondstoffen en het beperken van de uitstoot van
schadelijk stoffen naar het benutten van afvalstoffen
als grondstof. We hebben het dan over een circulaire
economie. Dit is niet alleen een technisch verhaal, maar
impliceert ook andere business-modellen en vereist dat
de economie op een andere manier is georganiseerd.
Trend 3. Burgers doen het zelf
Het idee van de participatiesamenleving is
doorgedrongen tot in de troonrede. Op allerlei terreinen
komen burgerinitiatieven op. Burgers participeren ook
in onderzoek. Dit geeft nieuwe wetenschappelijke
mogelijkheden en bevordert ook de betrokkenheid van
burgers bij hun omgeving.
Trend 4. Natuur als onderneming
Was de zorg voor de natuur in het recente verleden
vooral iets van maatschappelijke organisaties,
gefinancierd door de overheid, tegenwoordig is er een
scala aan initiatieven van ondernemers die bedrijven
starten in de natuur, met de natuur, voor de natuur, vanuit
de natuur. Dit is een grote verandering. Interessant is ook
dat deze ondernemers elkaar willen opzoeken en van
elkaar willen leren. Zo ontstaan nieuwe netwerken.
In de volgende paragrafen wordt beschreven hoe deze
vier trends tijdens de Groene golflengte 2013 zijn
besproken.
Natuurlijk … ondernemen | 5
Natuur als bron voor innovatie
Biomimicry
Bob Ursem, Directeur Botanische tuin TU Delft
Bob Ursem, Directeur Botanische tuin TU Delft
6 | Groene Golflengte 2013
De natuur heeft uitgevonden wat werkt, wat geschikt
is en bovenal, wat behouden blijft op onze planeet.
Biomimicry, als discipline, stimuleert het leren
van de natuur. De uit de natuur opgedane kennis
biedt fundamenten voor het creëren van duurzame
technologieën, ontwerpen en systemen. Het kan
ondernemers, onderzoekers of beleidsmakers verrassen,
verbazen en op tal van nieuwe ideeën brengen. Concrete
en inspirerende voorbeelden zijn bijvoorbeeld de
aanleg van mangrove bossen langs kusten in ZO Azië
om de golfwerking te breken en daarmee verwoesting
landinwaarts te verminderen, self healing van beton door
daar organisch materiaal aan toe te voegen, werking van
de bast van de sequoia boom als brandvertrager, gebruik
maken van het elektrisch veld op aarde gecreëerd
door zonnestralen om de lucht te filtreren van fijnstof.
In al deze toepassingen gaat het om door biologie
geïnspireerd leren waarbij aan concepten uit de natuur
iets wordt toegevoegd om een vernieuwend product te
maken. Succes is afhankelijk van het goed kunnen kijken
naar de natuur, creativiteit om een nieuwe toepassing
voor het natuurconcept te bedenken en vervolgens het
succesvol kunnen ontwikkelen van een business case voor
de nieuwe toepassing.
Workshops
In drie workshops blijkt dat biomimicry niet alleen gaat over het omzetten van natuurlijke principes
in technologie, maar ook over een andere manier van denken, ontwikkelen en organiseren. Dit is een
rode draad die door alle workshops loopt. In elke workshop werd dat net iets anders verwoord, zoals
hieronder blijkt.
Biomimicry nut voor uw business Bas Sanders
In miljarden jaren heeft de natuur zich ontwikkeld tot een robuust systeem met mechanismen die tegen
een stootje kunnen. Daarom kunnen biologische principes bijdragen aan het ontwerpproces. Dit kan
op twee manieren: van biologie naar design: anders observeren, en van uitdaging naar biologie: de
natuur als oplossing. Door goed naar de natuur te kijken kunnen we ideeën opdoen waar we vervolgens
toegevoegde waarde aan toekennen om ten slotte tot een nuttig product te komen. Omgekeerd is het
ook een uitdaging om voor complexe problemen naar oplossingen in de biologie te kijken.
Golflengte 3.8 miljard scherp afstemmen op biomimicry Danielle Davelaar
Bij het ontwerpen van oplossingen voor vraagstukken en uitdagingen kan geteerd worden op de
ervaring van de aarde die 3,8 miljard jaar terug gaat. Daarbij hebben we met twee dimensies te maken
die vaak haaks op elkaar staan: mens en natuur. Biomimicry levert zowel het denkkader, de methodiek
als de gereedschappen om de kloof tussen mens en natuur op innovatieve, creatieve en duurzame wijze
te overbruggen. Toegepaste biomimicry steunt op drie pilaren: ethos, (re)connect en het daadwerkelijke
nabootsen.
Ondernemersmodellen uit de natuur Bowine Wijffels
Biomimicry betekent dat we:
• Met een andere bril kijken naar organisatorische uitdagingen;
• Patronen en wetmatigheden uit de natuur gebruiken voor ondernemerschap;
• Aandacht hebben voor duurzame business verhoudingen.
De natuur levert tal van perspectieven die een inspiratie vormen voor ondernemersmodellen.
Natuurlijk … ondernemen | 7
Circulair denken
Circular Economy
Guido Braam, Stichting Circle Economy
Good business is inspired by nature. Dit uitgangspunt
wil zeggen dat in de circulaire economie alle materialen
in een oneindige technische of biologische kringloop
komen. Afval bestaat niet meer; energie komt van
hernieuwbare bronnen; industriële activiteiten dragen
bij aan de natuur, welvaart en welzijn. De circulaire
economie beleeft een snelle opkomst omdat energie
en grondstoffen nog nooit zo duur zijn geweest. In de
20e eeuw heeft de groeiende populatie geleid tot een
toename in gebruik van fossiele brandstoffen met een
factor 12 en een toename in materiaalextractie met
een factor 34. Voor het jaar 2050 nog lopen we tegen
de grenzen van deze planeet. Weliswaar is er al veel
vooruitgang geboekt op het gebied van ‘resource
efficiency’ (30%) maar dit weegt niet op tegen de
populatiegroei en de groei in welvaart.
Het gebruiken van de 34 belangrijkste afvalstromen
als grondstof alleen al kan Nederland 3,5 miljard euro
opleveren. De totale impact van de circulaire economie
in Nederland wordt geschat op 7.3 miljard euro en kan
een totaal van 54.000 banen opleveren. Steeds meer
bedrijven doen mee: om kosten te besparen, risico’s
te beperken, aan duurzaamheidsregels te voldoen,
imagoverbetering of intrinsieke gedrevenheid.
We moeten naar een nieuw business-model met de
volgende elementen:
8 | Groene Golflengte 2013
Lenen en leasen
• Gebruik en niet het bezit van het product staat centraal.
• Producent blijft eigenaar van het product en levert een
dienst aan de klant.
• Producten worden met het oog op recycling ontwikkeld
(design for dissasembly).
• Sparen en ruilen:
• Model op basis van alternatieve betaalmiddelen
• Inzet van uren werk, diensten of fysiek product in ruil
voor waarde
Delen
• Delen van ideeën, goederen, vervoer, data.
• Optimaal gebruik maken van capaciteit goederen
• Internet technologie is daarbij een belangrijke ‘enabler’
Creëren van meerdere waarden tegelijk
• Re-use: herwinnen product waarde en verlengen
levensduur van product door ‘retake’ en ‘resell’
• Slim recyclen: integreren reverse flows of materials
• Sociale ondernemingen komen op: maatschappelijke
missie voorop
Workshops
Guido Braam, Stichting Circle Economy
Marc de Wit, Stichting Circle Economy
In vier workshops zijn de circulaire principes uitgewerkt.
Deze laten zien dat er een brede zoektocht gaande is
naar de nieuwe business modellen voor de circulaire
economie waar Guido Braam voor pleit. De diversiteit
is nog groot, wat logisch is in deze fase van de
fundamentele transitie die een cirkeleconomie behelst.
De workshop Duurzaam Bouwen in de Circulaire
Economie (Marco van der Wel) gaf concrete en nu al
toepasbare voorbeelden van duurzame stedenbouw
en architectuur. De vraag is dan of het op een hoger
schaalniveau ook mogelijk is om bijvoorbeeld een hele
regio circulair te organiseren? Hierover ging de workshop
Circulaire transitie in de Amsterdamse metropoolregio
(Marc de Wit). Een visie op de ontwikkeling van een
circulaire stad of regio, begint met een idee over het
eindresultaat en het in beeld brengen van het hele
systeem. Enkele stromen zijn daarbij essentieel, zoals
energie, voeding, water, nutriënten, etc. De workshop
Efficiënt (her)gebruik van organische (rest)stromen (Jeroen
Kruit) liet zien dat er vele manieren zijn om organisch
materiaal te gebruiken om een circulaire economie te
realiseren. Maar welke daarvan draagt het meeste bij aan
de cirkeleconomie? Dit kan vanuit drie oogpunten worden
bekeken: verdienmogelijkheden, realisme, ecologische
footprint. De vierde workshop Business model voor
ecosysteemherstel (Willem Ferwerda) liet zien dat het
mogelijk is om rendabele modellen te ontwikkelen voor
ecosysteemherstel in die delen van de wereld waar het
land totaal is gedegenereerd.
Natuurlijk … ondernemen | 9
Burgers aan zet
Citizen Science
Voorbeelden
science is too important to be left to scientists alone
Burgerwetenschap, ook wel aangeduid met de Engelse
term ‘citizen science’, is een term die wordt gebruikt
voor wetenschappelijke projecten waarbij vrijwilligers
onderzoekstaken uitvoeren zoals observaties , metingen
of berekeningen uitvoeren. Eigen gegevens verzamelen
is de kern van Citizen Science. Kenmerken van Citizen
science zijn: nieuwe technologie, data explosie en
burgerinitiatief. Social media spelen hierbij een
belangrijke rol. De nieuwe technologieën bieden kansen
voor citizens science, maar tools moeten wel eenvoudig
te gebruiken zijn.
Een voorbeeld van Citizens Science is de Natuurkalender
(www.natuurkalender.nl). Dit platform houdt zich sinds
2001 bezig met de monitoring, analyse, voorspelling
en communicatie van het moment waarop jaarlijks
terugkerende verschijnselen in de natuur zich voordoen.
Dit Citizen Science project is een initiatief van
Wageningen University en VARA’s Vroege Vogels.
10 | Groene Golflengte 2013
Tijdens de Groene Golflengte kwamen verschillende
voorbeelden van Citizens Science aan de orde.
Meten van fijnstof met je smartphone
Jan Vonk, RIVM
Inademen van fijnstof haalt gemiddeld zes maanden van
je levensverwachting af. De economische impact is groot.
Door een grote groep mensen te benaderen konden op
1 dag in totaal 6007 metingen met smartphones worden
verricht.
LociMotive
interactief geo-platform voor het
onderhouden van burgerinitiatieven
Jan Dirk Bulens, Joske Houtkamp,
Bas Vanmeulenbrouk, Bas Breman
LociMotive is een digitaal platform dat wordt ontwikkeld
om burgers te betrekken bij gegevensverzameling. Het
platform stelt burgers in staat kennis over hun omgeving
te verzamelen en te delen, en daarmee een actieve en
betrokken rol te spelen in hun stad of regio. Innovatief
is dat burgers een bijdrage leveren aan kennis over hun
eigen leefomgeving. Dit platform faciliteert daarmee het
zelforganiserend vermogen van burgers.
Creatief met kaarten
Tamme van der Wal
Kaarten maken is nog steeds een vak apart, maar moderne
tools stellen iedereen in staat om daar aan bij te dragen.
Met behulp van GPS en internet zet je snel de omgeving
op de kaart. Erg uitdagend, maar wat kunnen we de
kwaliteit borgen? En hoe gaan we om met ‘eigen belang’
en andere motieven van mensen om de geo-informatie
te kleuren? Een goed voorbeeld is het inmeten van de
grenzen van landbouwpercelen door boeren zelf. Deze
gegevens worden op de boerderij zelf gebruikt, worden
gestuurd aan derden als grondslag voor facturen en
subsidies.
Nieuwe technologie voor citizen
en community science
Keimpe de Heer
Door het verzamelen, controleren en delen van
‘wetenschappelijke’ gegevens, begrijpen we onze eigen
natuurlijke omgeving beter en met laagdrempelige
technologie leren we wetenschap toepassen in het
dagelijks leven. Een Citizen Science GPS game met behulp
van smartphones maakt het mogelijk om de potenties
van deze nieuwe technologieën te verkennen en te
ontdekken.
Natuurwaarnemingen door burgers
Carolyn Vermanen, Kars Veling
De Particuliere Gegevensverzamelende Organisaties
(PGO’s) doen al meer dan 100 jaar aan citizens science.
Voorbeelden zijn De Vlinderstichting, Floron (planten),
Sovon (vogels) en Ravon (amfibieën, reptielen en vissen).
Zij hebben tezamen een achterban van zo’n 15.000 actieve
burgers. Gewapend met verrekijker, schepnet, loupe
of ander hulpmiddel struint menig vrijwillig waarnemer
de Nederlandse natuur af op zoek naar vogels, planten,
insecten, sprinkhanen of andere soorten. Dankzij deze
samenwerking tussen burgers en wetenschappers kunnen
we steeds beter een antwoord geven over het waarom van
veranderingen: denk bijvoorbeeld aan gevolgen voor de
natuur van het veranderende klimaat, milieu-aantasting en
veranderend landgebruik.
Natuurlijk … ondernemen | 11
Natuur als sociale onderneming
De Groene Pop up Hub
Een Impact Hub is een ‘ruimte’ die is ingericht om
mensen met elkaar in contact te brengen en ideeën te
laten groeien en bloeien. Over de hele wereld zijn Impact
Hubs tot stand gekomen. De veronderstelling daarbij is
dat er in deze tijd geen gebrek is aan ideeën, maar dat
er een enorme behoefte is om gezamenlijk ideeën tot
wasdom te brengen. Daar probeert de Impact Hub iets
aan te doen. Samenwerking staat centraal, daarop is de
fysieke ruimte ingericht en daarvoor zijn ‘host’ actief.
Tijdens een pop-up Hub wordt het ecosysteem van
de Impact hub lokaal gecreëerd in verbinding met de
lokale partner. Zo is er ook tijdens de Groene Golflengte
een dynamische ruimte gecreëerd waarin interactie,
netwerken en co-creatie centraal staan. Er ontstonden
spontane workshops over vragen waar de deelnemers
hulp bij wilden inroepen van anderen. Corian HugenholtzSasse van Greenwish was aanwezig om mensen te
adviseren over Sociaal ondernemen.
Parallel aan de Pop up Hub liep een workshop over
Staatsbosbeheer als maatschappelijke onderneming.
Natuur in Nederland is van iedereen. Natuurlijk wil
Staatsbosbeheer graag dat mensen zich betrokken
voelen, dat ze gebieden omarmen en daar ambassadeur
voor zijn. Of zelfs de handen voor uit de mouwen steken.
Maar het loslaten van de regie is een leerproces.
12 | Groene Golflengte 2013
Op steeds meer plekken ontmoet de organisatie actieve
en mondige burgers die iets verlangen, verwachten en
claimen. Gesproken is over de vraag hoe je samenwerking
vormgeeft als je rollen en taken verschillen. Hoe vind je
evenwicht tussen wat moet, wat kan en wat gewenst is?
Tussen publieke behoeften, professionele ambities en
juridische verantwoordelijkheden? De zoektocht naar de
balans trok langs begrippen als emotioneel eigendom en
zeggenschap.
Natuurlijk … ondernemen | 13
14 | Groene Golflengte 2013
Natuurlijk … ondernemen | 15
www.groenegolflengte.nl