Zwart, pionier, visonair - Rijnland

Commentaren

Transcriptie

Zwart, pionier, visonair - Rijnland
13 maart 2009 , pag. 21
Zwart, pionier, visonair
I
n een interview, dat hij in 1899
aan een krant uit Memphis gaf,
voorspelde Booker T. Washington dat de er een dag zou komen waarop een zwarte man
president van de Verenigde Staten
zou worden. Dat interview en dus
ook dat visioen werden meteen
door talrijke kranten overgenomen en ook nadien nog vele malen
aangehaald: Booker T. Washington
was een beroemdheid in de Verenigde Staten. Weliswaar had hij
aan geen enkele officiële verkiezing deelgenomen, maar desondanks werd hij, door blank en
zwart, beschouwd als de leider van
de zwarte bevolking van zijn land.
Hij werd bewonderd en op handen
gedragen – en hij werd scherp in
de gaten gehouden, ja, soms verguisd en verketterd, zijn woorden
werden gewogen, zijn daden geboekstaafd.
Dat eerste, bewonderd, werd hij
misschien nog wel meer door
blanken dan door zwarten, terwijl
zijn venijnigste critici doorgaans
zwart waren. Omstreden is hij gebleven, gedurende de bijna afgeronde eeuw die er sedert zijn dood
verstreek (hij stierf in 1915). Vooral
tijdens de hoogtijdagen van de
Amerikaanse burgerrechtenbeweging van de jaren zestig en de daarop volgende emancipatie van de
zwarte bevolking is hij andermaal
heftig onder vuur komen te liggen. Zijn programma, dat emancipatie door educatie als kernboodschap had, zou te inschikkelijk zijn
geweest, te zeer bereid tot compromissen; zelf zou hij, terwijl zijn
achterban onder miserabele omstandigheden leefde, een pluimstrijker zijn geweest jegens de
machthebbers, dat wil zeggen, de
blanken.
Maar wat nu zijn voorspelling
van honderdtien jaar terug is uitgekomen, ja, nu zijn recept, emancipatie door educatie, onverdund
van toepassing is op de biografie
van de eerste zwarte president van
de Verenigde Staten, Barack H.
Obama? Aan Harvard University
gestudeerd, immers, dezelfde universiteit die Booker T. Washington
in 1896 als eerste een eretitel verleende, en onomstreden waar het
om zijn intellectuele én sociale
vaardigheden gaat. De idealen van
Booker T. Washington, ze klinken
een eeuw later door in de autobiografie van Obama, Dreams From My
Father – en het is juist het succes
van Obama dat de wederwaardigheden van Washington in een
nieuw perspectief plaatst.
Robert J. Norrell kan zich daar,
tijdens het schrijven van zijn biografie van Washington, Up From
History, nooit de hele tijd rekenschap van hebben gegeven, want
dat boek moet november verleden
jaar al bij de drukker hebben gelegen en gezien zijn omvang en degelijkheid het werk van vele jaren
zijn. Maar wie het leest, kan zich
niet onttrekken aan de echo’s in
het heden van Washingtons overwegingen en al evenmin aan de
mate waarin juist Obama’s optre-
den nieuw licht werpt op de controverses rond Washington. Diens
vorige biografie, die tot dusverre
als het standaardwerk geldt, die
van Louis R. Harlan, is uit de jaren
zeventig, en draagt daar de sporen
van.
Washington was nog in slavernij
geboren, in het voorjaar van 1856,
als het kind van een slavin op een
kleine boerderij aan de voet van de
Blue Ridge Mountains. Wie zijn vader was, wist hij niet, al waren er
aanwijzingen dat die in de familie
van de slavenhoudende boer of op
het dorp gezocht moest worden.
Zelf haalde hij er zijn schouders
over op en gebruikte hij de toenmalige vuistregel, namelijk dat
wie ook maar één procent zwart
bloed in zich had als zwart behandeld werd, om schertsend de getalsmatige overmacht van zwart
over wit in de Verenigde Staten te
voorspellen. Hij kende zoveel lotgenoten met het bloed van blanke
voorvaderen in hun aderen.
Zijn biografie is snel verteld,
want die valt al vanaf zijn twintigste samen met zijn programma.
Met argusogen gekeken naar de
witte kinderen op de boerderij, die
al snel naar school gingen, ziedend graag willen leren lezen en
schrijven, het kruit van de Burgeroorlog opgesnoven als kind, gezien wat er van de bevrijding van
de slaven kwam en, dat vooral, geconstateerd wat er nu gebeuren
moest.
Leren, leren en leren, eerst zelf,
en daarna de anderen. Hij ploetert
zich in de ijle ochtenduren en ’s
avonds na het werk op eigen houtje door het onderwijsprogramma
heen, zijn moeder en vervolgens
zijn eerste werkgeefster pressen
hem om verder te leren, hij verlaat
zijn vertrouwde omgeving om vijfhonderd mijl verderop op een van
de eerste normaalscholen voor
zwarten in het land onderwijzer te
worden.
Als de Afro-Amerikanen zijn pad zouden volgen, dan
zouden zij de weg omhoog vinden, wist Booker T.
Washington. Bijna een eeuw na zijn dood zijn al zijn
voorspellingen bewaarheid. Door Michaël Zeeman
W
D
aar valt hij op door zijn
intelligentie, zijn organisatorisch talent en
zijn sociale vaardigheden – en zodoende krijgt
hij als 25-jarige de opdracht om in
Tuskegee, Alabama, een nieuwe
school voor zwarten te stichten.
Dat wordt het Tuskegee Normal
and Industrial Institute, een immens succesvolle onderneming,
vanaf het eerste leslokaal eigenhandig opgebouwd door de studenten en met akkers en landerijen er omheen die de scholieren en
studenten zelf bewerken. Het intstituut bestaat nog altijd, zij het
ook als Tuskegee University.
Maar algauw gaat het niet alleen
om dat succes, maar om Washingtons organisatorische talent en
zijn sociale vaardigheden: zijn die
niet bij uitstek nederig jegens de
blanken, die van het Zuiden, die
hem argwanend gadeslaan, die
van het Noorden, die hem tijdens
zijn collectetournees, almaar guller geld geven? Is het lot van de
zwarte bevolking van de Verenigde Staten, ook na de afschaffing
van de slavernij, niet veel te bitter
om te menen dat onderwijs economische zelfstandigheid zal bevorderen en dat die op den duur vanzelf de rechten van de zwarten wel
zal afdwingen? Kan dat project wel
slagen, zolang de samenleving
naar huidskleur gesegregeerd is
en de politieke rechten voor zwarten belabberd zijn? Zou Washington een kat een kat willen noemen,
en een misstand een misstand?
Zijn of bewustzijn, daar gaat het
om. Een eigen huis en een eigen
bedrijfje betekenen niets, als je
tweederangs rechten hebt, zeggen
zijn zwarte critici – terwijl die hele
economische emancipatie de
blanken van het Zuiden allengs zenuwachtiger maakt, juist doordat
die tot maatschappelijke en politieke eisen leidt.
Booker T. Washington (1856-1915), circa 1890. Foto Getty
ashington loopt op
eieren, zijn succes
als onderwijzer-organisator
wordt
steeds vaker tegen
hem gebruikt, door beide facties.
Hij is in 1901 de eerste Afro-Amerikaan die op het Witte Huis te eten
wordt gevraagd, door Theodore
Roosevelt. Die raadpleegt hem
voor federale benoemingen in de
zuidelijke staten, maar ook dat
kan tegen Washington worden gebruikt: hij laat zich inpakken en
speelt het bedenkelijke spel mee.
Zelf probeert hij de vinnige debatten telkens te sussen door de bevolkingsgroepen van de Verenigde
Staten te karakteriseren als ‘de vingers van één hand, gescheiden en
toch verbonden.’
Dat zijn woorden die achterdocht opwekken, in een omgeving
waarin nog altijd de gruwelijkste
lynchpartijen van zwarten ongestraft plaatsvinden, in een staat
waarin de Senaat discussieert over
de beperkingen van het kiesrecht,
speciaal voor zwarten, nu zij, waar
het om onderwijs en alfabetisme
gaat, dat recht dreigen te verwerven, in een stad, ten slotte, waar
keer op keer conflicten uitbreken
over de gescheiden plekken voor
blank en zwart in het openbaar
vervoer.
Daar helpen sussen en stille diplomatie niet, daar wordt het uitbouwen van Tuskegee Institute,
dat algauw duizenden studenten
telt, als bedreigend voor blank en
tekort schietend voor zwart beoordeeld. Men ziet de afkeer, die de geradicaliseerde takken van de burgerrechtenbeweging driekwart
eeuw later jegens Washington zouden formuleren, al geboren worden.
Zijn autobiografie, Up From Slavery, krijgt de hardste kritiek van
die andere morele leider van zwart
uit die tijd, W.E.B. Du Bois – mede
omdat dat boek zo’n goede blanke
pers kreeg. Daar manifesteert zich
bovendien het noorden van de Verenigde Staten, waar Du Bois was
opgegroeid, versus het zuiden, het
oude conflict van de Burgeroorlog.
Washington was, behalve een begenadigd schrijver, een groot spreker: geen autocue, geen microfoon, maar een paar duizend man
publiek kreeg hij gemakkelijk plat.
Norrell houdt het voor één van de
bronnen van zijn succes – en ook
dat kun je vandaag de dag niet lezen zonder onmiddellijk aan die
andere begaafde spreker te denken. Het moet de puriteinse trek in
de cultuur van de Verenigde Staten
zijn, de behoefte aan een goede
preek.
De impliciete boodschap van
Washingtons eerste boek, ook al
autobiografisch, is, dat als AfroAmerikanen zijn pad zouden volgen en zijn houding zouden omhelzen, zij de weg omhoog ook
zouden vinden. Maar die weg is geblokkeerd, krijgt hij meteen te horen, en de gruwelijke toon waarop
dat gaat, vooral door de radicale
racisten van het zuiden, maakt
duidelijk hoe ernstig die blokkade
is. Nog is hij niet van de dinertafel
van Roosevelt opgestaan, of de
kranten van het zuiden maken
zich druk over de geschonden eer
van de zestienjarige dochter van
de president, die immers ook mee
aan tafel zat.
Daar zitten sinds twee maanden
twee zwarte meisje, als zij niet spelen op het gazon: nog was Obama
niet verkozen of er circuleerden
foto’s van het Zwarte Huis op het
internet en her en der werd de
vrees uitgesproken dat het gazon
wel de locatie voor babecues zou
worden. Allemaal waar, maar dat is
de droom van Washington en die
van Obama’s vader ook. De biograaf Norrell, die geschiedenis doceert in Tennessee en eerder enkele detailstudies over de zwarte
emancipatie in de zuidelijke staten publiceerde, stelt zich op als
een rechter bij de Hoge Raad: hij
beoordeelt de beoordeling en de
waardering van Washington, door
terug te gaan naar de feiten en de
eerdere oordelen, al vanaf eind negentiende eeuw, te wegen. Natuurlijk, daar speelt de genade van de
wetenschap achteraf in mee: Norrell weet ook wat Washington niét
zei, niet in het openbaar kon zeggen.
En daar wint de mildheid van de
wetenschap het van de urgentie
van de politiek. Up From History is
een bij uitstek evenwichtige biografie, waarvan de woordspelige
titel meer lagen meekrijgt dan de
auteur tijdens het verzinnen ervan
geweten kan hebben. Hij trekt zijn
historische held, want dat was hij,
omhoog uit de geschiedenis, en
dat lukt, doordat hij er de zegen
van de geschiedenis zelf bij krijgt.
★★★★★
Up From History – The Life of Booker T. Washington
Robert J. Norrell
The Belknap Press/ Harvard University Press; 508 pagina’s;€ 33,95
ISBN 978 0 674 03211 8

Vergelijkbare documenten