Rivieren en Inspiratie

Commentaren

Transcriptie

Rivieren en Inspiratie
Rivieren & Inspiratie
For each chapter an English summary is included.
Ruimte voor de Rivier
Rivieren en Inspiratie is een boek met bijzondere
voorbeelden van projecten in en langs rivieren over
de hele wereld. Van stedelijke waterfronten tot
bijzondere natuurgebieden. Van waterbelevenissen
tot functiecombinaties. Het boek dient als inspiratiebron om te komen tot sprankelende ontwerpen
voor Nederlandse Ruimte voor de Rivier projecten.
Op weg naar een rivierengebied dat in 2015 niet
alleen veiliger, maar ook mooier is geworden.
Rivieren &
Inspiratie
Ruimte voor de Rivier
Rivieren &
Inspiratie
Ooijpolder, langs de Waal bij Nijmegen, Nederland
Voorwoord
Ruimtelijke kwaliteit. Voor de één is het een weelderig wilgenbos in de uiterwaarden, voor
een ander een eeuwenoud stadsfront aan de rivier. Weer een ander waardeert juist de bijzondere
dijkhuisjes, of juist het hele panorama dat hem zo’n bijzonder gevoel geeft.
Zo veel mensen, zo veel meningen. Een zware klus voor de plannenmakers die de 39 maatregelen
van het programma Ruimte voor de Rivier vorm moeten geven. Vormgeving die recht doet aan
de bestaande identiteit, die de veiligheid vergroot en tegelijk iets nieuws toevoegt. Inspiratie is
daarbij onontbeerlijk.
De voorbeelden van over de hele wereld die in dit boek te vinden zijn, dienen als inspiratie voor
de nieuwe inrichting van het Nederlandse rivierengebied rond de maatregelen van Ruimte voor
de Rivier. Van stedelijke waterfronten tot bijzondere natuurgebieden. Van waterbelevenissen
tot functiecombinaties.
pag.
De voorbeelden zijn na zorgvuldige selectie gekozen door het Q-team. Daarbij is vooral gekeken
naar de toepasbaarheid in Nederland. Het gaat voornamelijk om gerealiseerde projecten,
aangevuld met enkele plannen die alleen op papier staan. De voorbeelden kunnen gebruikt
worden in de communicatie met bewoners en gebruikers, maar vooral in de eigen projecten.
Wij vertrouwen erop dat de voorbeelden in dit boek er aan zullen bijdragen dat het Nederlandse
rivierengebied in 2015 niet alleen veiliger is geworden, maar ook mooier. En we hopen dat het
boek ook na die tijd ontwerpers in binnen- en buitenland zal blijven inspireren.
Ingwer de Boer
Programmadirecteur Ruimte voor de Rivier
Dirk Sijmons
Voorzitter Q-team Ruimte voor de Rivier
45
•
Introductie
Ruimtelijke kwaliteit is een onlosmakelijk deel van het Ruimte voor de Rivierprogramma.
Het doel van dit programma is om uiterlijk in 2015 39 rivierverruimende maatregelen langs
de Nederlandse grote rivieren te realiseren. Een van de middelen om het thema ruimtelijke
kwaliteit hierbij handen en voeten te geven, is dit inspiratieboek. Lokale initiatiefnemers van
Ruimte voor de Rivierprojecten kunnen hiermee hun blikveld verruimen en ideeën opdoen voor
hun eigen projecten. De voorbeelden zijn ook te gebruiken voor communicatie met de streek.
Het boek bestaat uit een gecategoriseerde verzameling van geslaagde ontwerpvoorbeelden
uit binnen- en buitenland, die op een of andere wijze een directe relatie hebben met de rivier
of rivierverruiming. Het betreft vooral uitgevoerde ontwerpen en enkele niet uitgevoerde
ontwerpen. Het boek is een verzameling van excellente voorbeelden, zonder volledigheid te
pretenderen. Blader eens door het boek en bekijk wat u aanspreekt, durf kaders los te laten
en laat u inspireren.
Proces
De voorbeelden zijn verzameld met hulp van collega-landschapsarchitecten en -ingenieurs in
binnen- en buitenland. De uiteindelijke samenstelling van het boek heeft plaatsgevonden in
nauw overleg met het Q-team, Kwaliteitsteam Ruimte voor de Rivier.
pag.
Leeswijzer
Het boek begint met enkele voorbeelden van buitenlandse riviersystemen die vergelijkbaar zijn
met onze riviersystemen. Hierbij is gekeken naar de hoeveelheid water die de rivieren afvoeren,
de hoeveelheid sediment die wordt afgezet en de vorm van de rivierbedding. Ontwikkelingen bij
deze riviersystemen kunnen interessant zijn voor ontwikkelingen bij de Nederlandse rivieren.
Hoofdstuk 2 laat een aantal stedelijke waterfronten zien. Het water wordt in de voorbeelden
als ruimtelijke kwaliteit onderkend. In hoofdstuk 3 staan voorbeelden van functiecombinaties
op en aan het water. Hoofdstuk 4 gaat in op het buitengebied, waar vooral natuur- en
landschapsdoelstellingen aan bod komen. De (recreatieve) beleving van water is het onderwerp
van hoofdstuk 5. Hoofdstuk 6 toont voorbeelden van weg- en waterbouwkundige werken en
detailontwerpen. Na een boek vol voorbeelden, biedt een afsluitende paragraaf handvatten om
bewust en hopelijk geïnspireerd met de eigen opgave aan de slag te gaan. Het boek sluit af met
een overzicht van interessante voorbeelden die de selectie niet hebben gehaald, maar wel het
vernoemen waard zijn.
Een digitale fotopresentatie van het boek is beschikbaar via de Programmadirectie Ruimte voor de Rivier.
67
•
Inhoud
pag. 04
pag. 06
Voorwoord
Introductie
1 Riviersystemen
pag. 12
pag. 14
pag. 16
pag. 18
pag. 20
Riviersystemen
Oder
Vistula
Po
Allier
2 Stedelijke
waterfronten
pag. 24
pag. 26
pag. 28
pag. 30
pag. 32
pag. 34
Allegheny Riverfront Park
Brooklyn Bridge Park
Rio Manzanares Park
HafenCity
Thema Eilanden in de rivier
Ooibossen in de stad
3 Functiecombinaties
pag. 38
pag. 40
pag. 42
pag. 44
pag. 46
Insel Hombroich
Floating Gardens
Thema Routes
Thema Tijdelijke
waterbergingsgebieden
Thema Bouwen aan het water
pag.
6 Waterbouwkundige
werken en details
pag. 82
pag. 84
pag. 88
pag. 89
pag. 90
pag. 92
5 Waterbelevenissen
pag. 62
pag. 64
4 Natuur en
landschap
pag. 50
pag. 52
pag. 54
pag. 56
pag. 58
Borkener Paradies
Millingerwaard
Nevengeul
Kwelmoeras
Thema Kraamkamers
en broedplaatsen
pag. 65
pag. 66
pag. 70
pag. 72
pag. 74
pag. 76
pag. 77
pag. 78
De reis van de stenen
Bomen langs de Maas
Zicht op het rivierenknooppunt
Thema Baden
Oosterscheldekering
Iconen aan het water
De Wassende Maan
Watertafels
Bomenmonument
Contact met het water
pag. 94
pag. 96
pag. 98
pag. 100
pag. 102
pag. 104
pag. 108
pag. 109
pag. 112
Dijk met getailleerde kruin
Thema Robuuste dijken
Onzichtbare dijkversterking
Aanlegplaatsen
Thema Inlaat- en uitlaatwerken
Thema Bruggenhoofden
Details van Sluis, brug en
grondkeringen
Details van Elementen
op taluds
Details van Dijklichamen
Details van Dijkbekleding
Details van Wegen
Tot slot Inspiratie opdoen
Copyrights en informatiebronnen
Overige voorbeelden
Colofon
89
•
Riviersystemen
1
De rivieren in Nederland zijn in veel opzichten uniek. Maar er zijn ook
riviersystemen in het buitenland die verrassend veel overeenkomsten
vertonen met die van ons. Vooral van natuurlijke processen die daar spelen,
kunnen we leren. Er is een aantal riviersystemen verkend en voorzien van
gegevens over de gemiddelde rivierwaterafvoer, de mate van sedimentafzet en
de vorm van de rivierbedding. Het is de moeite waard om met Google Earth de
rivierloop te verkennen of de vakantiebestemming alvast te plannen.
River systems
In many ways the Dutch Rivers are unique. However there are also many international rivers that show great comparison to ours.
Especially the natural processes that take place in these systems are something we can learn from. A number of river systems
were investigated and information on average river discharge, sediment and riverbed shape is provided. It is worthwhile taking
a Google Earth flight to explore the river bed or to make your final vacation plans already.
Riviersystemen
Nederlandse rivieren vergeleken met buitenlandse
rivieren op de aspecten waterafvoer, afzetting
van sediment en de vorm van de rivierbedding.
©WWF
©WW
WW Po
Pol
P
ol and/
and
n d/ G.
G Bob
Bobr
B
brr owic
b
wic
iicc z
Oder in Polen
1 Riviersystemen
Gemiddelde afvoeren
(m 3/sec)
Sediment
(M ton/j)
Vorm van de
rivierbedding
Bovenrijn (Lobith)
Waal
Nederrijn
IJssel
Maas
2300
1480
400
320
230
2,8
2,0
0,5
0,3
0,7
meanderend
meanderend
meanderend
sterk meanderend
sterk meanderend
Boven-Rijn bij Karlsruhe (D)
Midden-Rijn bij Koblenz (D)
Elbe (D)
Seine (Fr)
Po (It)
Donau (Hon)
Allier (Fr)
Vistula/Weichsel (Pl)
Tisza (Hon)
Oder (D/Pl)
Loire (Fr)
1300
1600
700
500
1500
2000
130
1100
600
540
900
niet bekend
0,7
0,8
1,2
15,2
5,1
niet bekend
2,6
6,7
0,1
0,5
sterk meanderend
n.v. t. (ligging in dal)
meanderend
n.v.t. (ligging in dal)
sterk meanderend
sterk meanderend
meanderend/vlechtend
matig meanderend
sterk meanderend
matig meanderend
vlechtend
pag.
12 13
•
Oder
in Duitsland
Waterafvoer
Sediment
Rivierbedding
540 m 3/sec
0,1 M ton/j
matig vlechtend
De Oder begint in de Karpaten in Tsjechië, stroomt
door Polen, vormt gedeeltelijk een grensrivier
met Duitsland en mondt na 850 kilometer uit in de
Oostzee. Door de onregelmatige verdeling van de
jaarlijkse neerslag heeft de Oder een zeer wisselende
waterstand. In maart/april en dikwijls in juni/juli
is de waterstand het hoogst en de rivier overstroomt
dan ook regelmatig. Daar staat tegenover dat de
waterstand in de tweede helft van het jaar zo laag
kan worden dat er geen scheepvaart meer mogelijk is.
Een extra probleem voor de scheepvaart in de winter
is de ijsgang. Het stroomgebied is 120.000 km².
1 Riviersystemen
pag.
14 15
•
Vistula
Zulawy Wislane polder in Polen
Waterafvoer
Sediment
Rivierbedding
1100 m 3/sec
2,6 M ton/j
matig meanderend
De Vistula (ook wel Wisla of Weichsel genoemd) is
met ruim duizend kilometer de langste rivier van
Polen. Deze vrijwel ongereguleerde rivier loopt van
de Beskiden in de Karpaten tot aan de Baltische Zee.
De Vistula delta heeft zijn huidige vorm als vlakke
waaierdelta te danken aan de extreme afvoeren van
smeltwater in de lente en gelijktijdige blokkade van
de riviermonding door ijsophoping. Ook de invloeden
van storm en golven hebben een rol gespeeld bij
het ontstaan van deze zandige, uniforme monding.
Honderd jaar geleden heeft men na forse overstromingen een nieuwe riviermonding gemaakt.
Sindsdien ontwikkelt zich als gevolg van sedimentatie
een zogenaamde fan-delta en een nieuwe monding.
Met behulp van stroomdammen wordt de monding
open gehouden. Deze dammen moeten steeds
worden verlengd. De rivier wordt gevoed door regenen smeltwater en heeft een stroomgebied van
194.000 km².
1 Riviersystemen
pag.
16 17
•
Po
vlakbij Piacenza in Italië
Waterafvoer
Sediment
Rivierbedding
1500 m 3/sec
15,2 M ton/j
sterk meanderend
De 650 kilometer lange Po stroomt door Noord-Italië.
De rivier ontstaat in het hooggebergte van Piemonte,
loopt van de berg Monviso in de Cottische Alpen naar
de Adriatische Zee, waar deze uiteindelijk een kalme
en uitgestrekte delta vormt. De rivier voert het water
af van een oppervlakte van 71.000 km², waaronder
een groot deel van de zuidelijke Alpen. Het hart van
het stroomgebied is de Povlakte, het dichtstbevolkte
gebied van Italië. De rivier is altijd in vele opzichten
een levensader van Noord-Italië geweest. Tegelijkertijd was en is de rivier een bedreiging door overstromingen en tegenwoordig door zware vervuiling.
1 Riviersystemen
pag.
18 19
•
Allier
bij Longvé, stroomopwaarts
van Moulins, in Frankrijk
Waterafvoer
130 m 3/sec
Sediment
Rivierbedding
Stroomopwaarts van
Moulins meanderend,
stroomafwaarts van
Moulins vlechtend
De Allier in Frankrijk is ruim 400 kilometer lang,
waarvan 360 kilometer bevaarbaar. De Allier
ontspringt in de bergen van Moure de la Gardille.
De rivier loopt daar door diepe ravijnen. De rivier is
deels meanderend. Stroomafwaarts van Moulins gaat
de Allier over in een vlechtend patroon. Zes kilometer
ten westen van Nevers stroomt de rivier de Loire in.
De Allier is een grindrivier. De bochten in de benedenloop ten noorden van Vichy verleggen zich jaarlijks.
Hier vormen zich constant nieuwe zand- en grindbanken. Dit levert een 50 kilometer lang dynamisch
en rijk ecosysteem op met veel soorten planten en
dieren, vooral vogels. Het stroomgebied is 14.400 km².
1 Riviersystemen
pag.
20 21
•
Stedelijke
waterfronten
2
Rivieren zijn levensaders. Veel steden zijn dan ook langs rivieren gesticht.
Het water dat door de steden stroomt, is vaak een plek waar mensen samen
komen voor economische en culturele activiteiten, sport, ontspanning
en rust. Stedelijke waterfronten zijn het gezicht van de stad en verdienen
daarom veel aandacht als het gaat om het vergroten van de ruimtelijke
kwaliteit. Dit hoofdstuk geeft voorbeelden van stedelijke rivierengebieden
waarvoor uiteenlopende keuzen zijn gemaakt: van vooruitstrevende
architectuur tot zo natuurlijk mogelijke uiterwaarden.
Urban Waterfronts
Rivers are veins for life. Historically many cities were founded alongside rivers. The water flowing through rivers often provides
a place where people gather for economic and cultural activities, sports, leisure and peace. Urban waterfronts are the face of a city
and therefore deserve a lot of attention as they enlarge spatial quality. This chapter provides examples of urban riverfronts where
different choices have been made, ranging from progressive architecture to naturally shaped wetlands and marches.
Allegheny Riverfront Park
Waar eerst nog een troosteloze parkeerplaats lag,
is een prachtig parkfront aangelegd. Het Allegheny
Riverfront Park in Pittsburgh heeft nieuw leven
gebracht aan een lange smalle ruimte tussen de
rivier en de snelweg. Stedelijk gebied en natuurlijk
landschap zijn hier op een slimme manier verweven.
Hierdoor versterkt het park de relatie tussen de stad
en het water. Het park bestaat uit een hoger en een
lager gelegen deel. In het lage deel staan vooral
robuuste inheemse plantensoorten. Het betonnen
voetpad is bovendien verfraaid met plantafdrukken.
Het hoge deel bestaat uit een wandelpad met beplanting en materialen die van oudsher voorkomen
in Pittsburgh’s openbare ruimten. Ook bevat het
elementen waarin het industriële verleden van
de stad weerklinkt. Het geplaveide gedeelte bestaat
uit onregelmatige bestrating met blauwe stenen.
Locatie
Ontwerper
Jaar
Allegheny River, Pittsburgh, USA
Michael van Valkenburgh Associates, Inc.
1998 / 2001
2 Stedelijke waterfronten
1999
1994
pag.
24 25
•
Brooklyn Bridge Park
Locatie
Ontwerper
Jaar
East River, New York, USA
Michael van Valkenburgh Associates, Inc.
2009
Het Brooklyn Bridge Park is een waterfront van
8,5 hectare aan de East River met een prachtig uitzicht
over New York City. Het Masterplan (opening eerste
aangepaste delen verwacht in herfst 2009) combineert
uitersten: het historische industriële karakter van
bebouwde pieren, omgeven door een groen landschap.
De randen van het park zijn verbijzonderd op de grens
van land en water. Zo zijn er verschillende routes
door het park, zodat de beleving nooit hetzelfde is.
De routes worden gecombineerd met allerlei waterelementen, zoals drijvende paden, getijdenmoerassen
en veilig kajakwater.
2 Stedelijke waterfronten
pag.
26 27
•
Rio Manzanares Park
Locatie
Ontwerper
Jaar
Manzanares, Madrid, Spanje
James Corner, Field Operations
2008 (ontwerpwedstrijd)
De Manzanares is een regenrivier in Madrid met
extremen in afvoer. Dit ontwerp van het rivierpark
werd beloond met de derde prijs in een internationale
ontwerpwedstrijd. De rivier stroomt over in baden
en meren, die het water vasthouden in een soort
wetlands. De omvorming van de rivier van een scheidslijn door de stad tot een verblijfsplek in de stad,
draagt bij aan de verbinding van de twee rivieroevers
van Madrid en levert allerlei ontwikkelingsmogelijkheden voor openbaar gebruik op en langs het water.
2 Stedelijke waterfronten
pag.
28 29
•
HafenCity
Locatie
Elbe, Hamburg, Duitsland
Ontwerper
Illustratie: KCAP (westelijk deel), OMA / EEA
(oostelijk deel). Uitwerking door diverse architecten
Jaar
schaalvergelijking Hamburg (links)
Competitie 2004, ontwerp 2006, realisatie 2007-2010
en Rotterdam
2 Stedelijke waterfronten
pag.
30 31
•
Van werkhaven naar waterwoongebied. De haven van
Hamburg ligt midden in de stad en heeft een open
verbinding met de zee. Tijdens stormvloed op zee
kan het waterpeil op de Elbe in korte tijd snel stijgen.
Dat stelt hoge eisen aan het ontwerp van een buitendijks nieuw woon- en werkgebied op een voormalig
haventerrein. In 25 jaar tijd zal zo’n 10 kilometer kade
worden herontwikkeld met een binnenstedelijke mix
van woningen, cultuur, toerisme, leisure en kantoren.
Er komen 5500 woningen. Op de helft van het 150
hectare grote project worden kantoren ontwikkeld.
Beneden een bepaald peil mag wel geparkeerd of
gewerkt worden, maar niet worden gewoond. Dit leidt
tot een straatbeeld waar veel gebouwen op vloedbestendige sokkels staan. Ramen zijn van gepantserd
glas en er zijn mechanische luiken rondom de
gebouwen die bij hoogwater omhoog kunnen worden
geklapt. Er zijn evacuatieroutes en doorgangen voor
hulpverleningsvoertuigen gemaakt. Langs de Elbe ligt
inmiddels een parelketting van vloedbestendige
kantoorpakhuizen en appartementencomplexen die
gebouwd zijn op de ringdijk en op terpen.
In het gebied is veel aandacht voor architectuur.
Per blok wordt een prijsvraag uitgeschreven onder
architectenbureaus. Een quality-team bewaakt
de ruimtelijke kwaliteit. Bij de inrichting van de
openbare ruimte wordt nadrukkelijk een verbinding
met het water gelegd.
Meer inspirerende Duitse waterfronten zijn onder
andere te vinden in Düsseldorf en Duisburg.
Thema
Eilanden in de rivier
Allée des Cygnes
Locatie
Jaar
Seine, Parijs, Frankrijk
Gebouwd in 1827, promenade in 1878
De Seine heeft vele eilanden. Een daarvan is de Allée
des Cygnes. Dit eiland was oorspronkelijk een dijk om
de haven van Grenelle te beschermen. Pas sinds 1878
kreeg het eiland over de gehele lengte een promenade.
Deze straat is 11 meter breed en is aan beide zijden
omzoomd door een bomenrij. Bijzonder op het eiland
is de ervaring dat het water aan weerszijden zo
dichtbij is. Het is een plek van rust, midden in een
wereldstad.
2 Stedelijke waterfronten
Donauinsel
Locatie
Jaar
Donau, Wenen, Oostenrijk
1969
Om Wenen te beschermen tegen hoog water, is in
1969 de Nieuwe Donau gegraven en het Donau-eiland
aangelegd. Op de oevers van de Nieuwe Donau zijn
de karakteristieke stroomdalplanten zoveel mogelijk
behouden. Het ontstane eiland is met stranden en
weiden omgevormd tot een geregisseerd vrijetijdslandschap. Via de gemeentelijke website is het
mogelijk om een barbecueplaats aan het water te
reserveren.
pag.
32 33
•
Ooibossen
in de stad
Locatie
Vistula, Warschau, Polen
Midden in Warschau, naast het Central
Business District, ligt een uitgestrekte
strook dynamische riviernatuur. Dat kan
dus ook midden in de stad! Het ooibos is
onderdeel van een groter bos en strekt
zich uit langs de vrijwel ongereguleerde
rivier Vistula. Het bos fungeert als long
voor de stad. Ooibos is een bostype dat
gedijt dankzij overstromingen. Recreëren
in het ooibos is mogelijk, maar er is geen
aangelegd padennetwerk. De uitgesleten
struinpaden zijn ontstaan door bezoekers.
En dat heeft ook zijn charme.
2 Stedelijke waterfronten
pag.
34 35
•
Functiecombinaties
3
Water heeft bijzondere kwaliteiten die gebruikt kunnen worden voor
multifunctionele ontwerpen. Denk bijvoorbeeld aan de meerwaarde die
water kan hebben voor recreatie of wonen. Tegelijkertijd kan een ontwerp
bijdragen aan het vinden van een oplossing voor waterproblematiek,
zoals waterretentie of kansen voor bijzondere riviernatuur. Dit hoofdstuk
brengt uiteenlopende combinaties in beeld.
Combining functions
Water has its special qualities that can be used for multi-functional designs. Think about the added value water offers in relation
to recreation or living for example. At the same time a design can help find a solution for water problems, like water retention
or protection of riverine habitat. This chapter highlights diverse combinations.
Insel Hombroich
Locatie
Nabij Düsseldorf, Duitsland
Ontwerper
Landschaparchitect Bernhard Korte
Jaar
Vanaf 1984
Het door Karl-Heinrich Müller gestichte museumpark
ligt op het eiland Insel Hombroich in de rivier de
Erft, zo’n 15 kilometer ten zuiden van Düsseldorf.
In het waterrijke park, in de uiterwaarden en in het
terrassenlandschap is een nauwe samenhang tussen
de natuur, de architectuur en de kunst. In 1982 stond
hier slechts een 19e eeuws huis met een verwilderde
tuin, omringd door maïsvlakten. Vanaf 1984 is het
museumpark ontwikkeld. Op het eiland liggen tien
bijzonder vormgegeven paviljoens, ontworpen
door Erwin Heerich. In deze paviljoens wordt kunst
tentoongesteld van verschillende kunstenaars.
3 Functiecombinaties
pag.
38 39
•
Floating Gardens
3 Functiecombinaties
Locatie
Ontwerper
Jaar
Yongning River Park, Taizhou, China
Turenscape Architects en Peking University
2004
pag.
40 41
•
Graduate School of Landscape Architecture
De Floating Gardens vormen een toegankelijk park,
dat bovendien een ecologische oplossing biedt voor
overstromingen van de deels gekanaliseerde Yongning
rivier. Volgens de principes van ‘ontwerpen met de
natuur’ is 21 hectare omgetoverd tot een bijzonder
landschapspark. Het park bestaat uit een matrix,
waarbij het strakke netwerk van paden en bruggen
gedeeltelijk is verhoogd. De grids van Chinese
roodhoutbomen contrasteren met het ruige wetland
langs de oever. Bijkomend voordeel is dat het riet- en
graslandschap de zuivering van het water bevordert.
In het park is gebruikelijk materiaal op vernieuwende
wijze gebruikt, zoals de bamboelaan. De aanwezige
tuinen vertellen ieder hun eigen verhaal over de regio
en haar bewoners. Verspreid door het park staan
fel gekleurde vierkante boxen als schuil- en uitkijkplekken. Het park betreft een uitgekiende, duurzame
mix van watermanagement in de rivierdelta, droge
en natte natuur, en cultuur en kunst in de openbare
ruimte.
Thema
Routes
Emerald Necklace
Locatie
Ontwerper
Jaar
Boston, USA
Frederick Law Olmsted
1878-1896
De Emerald Necklace is een bijna 10 kilometer lang
netwerk van 6 parken, die tussen 1878 en 1896 zijn
ontworpen door de Amerikaanse landschapsarchitect
Frederick Law Olmsted. Hij wilde een parksysteem
waar iedereen op een gezonde manier kon bijkomen
van de vervuiling, herrie en drukte van de stad.
Hij smeedde de route voor paard en koets langs een
kleine rivier aan elkaar tot een lint van parken en
waterplassen. Omdat het gebied oorspronkelijk heel
nat was, heeft Olmsted veel moeten vergraven om
de rustieke omgeving te creëren. Ieder park heeft
zijn eigen karakter. Een van de parken, Back Bay Fens,
heeft van Olmsted zijn oorspronkelijke staat van
moeras teruggekregen, om dienst te kunnen doen
als regenwateropvang.
3 Functiecombinaties
Wandel- en fietspad Südpfälzischer Reinhauptdeich
Locatie
Rijn, Karlsruhe e.o., Duitsland
De Rijn is van oorsprong een sterk meanderende
rivier. In 1820 is er een grootschalig samenhangend
dijkensysteem aangelegd. In de loop der jaren is de
dijk steeds aangepast op basis van ervaringen en
nieuwe inzichten in hoogwater. Inmiddels is de Rijn
verregaand genormaliseerd. Om het gehele verhaal
achter de ontwikkeling van deze dijken te kunnen
vertellen, is een fiets- en wandelroute gemaakt die
gedeeltelijk de oude waterkering langs dit stuk van
de Rijn volgt. Deze langeafstandsroute vertelt het
verhaal over de dijk, de stuwen en de andere waterwerken. Het geheel is opgenomen in een boekje dat
van internet kan worden gedownload.
pag.
42 43
•
Thema
Tijdelijke waterbergingsgebieden
Retentiebekkens in de stad
Locatie
Tsurumi, Yokohama, Japan
Tsurumi River Multipurpose Retarding Basin
In sommige Aziatische landen worden in drukbevolkte
gebieden met wateroverlast de openbare ruimten
op doordachte wijze ontworpen en multifunctioneel
gebruikt. In Yokohama bijvoorbeeld stroomt het water
in tijden van hoogwater een bekken in. Zodra het
peil in de rivier zakt, worden de sluizen in de dijken
opengezet zodat het gebied weer leeg stroomt.
Dit bekken is ingericht als recreatiegebied, met onder
andere een stadion op palen, circa 5 meter boven
het maaiveld en met 72.000 zitplaatsen. Ook pleinen,
parkeerplaatsen en sportterreinen worden ingezet als
retentiebekken voor overtollig regenwater. Bijkomend
voordeel van deze oplossing is dat de retentieruimte
publiek eigendom is en dat er geen keuze gemaakt
hoeft te worden welk particulier eigendom als eerste
zal onderstromen. Tegelijkertijd kunnen uiterwaarden
bij laagwater gebruikt worden voor recreatieve
doeleinden, zoals sport en festivals.
Een van de ongeveer 3.000 reservoirs voor tijdelijke opvang
van regenwater
3 Functiecombinaties
Sporten in de uiterwaard
Bonnet Carré Spillway
Locatie
Locatie
Taipei, Taiwan
Mississippi, Bonnet Carré Spillway,
New Orleans, USA
Sporten in de uiterwaard met de dijk als tribune
De groene rivier Bonnet Carré Spillway (2 kilometer breed, 10 kilometer
lang) is ingericht voor actieve recreatie, zoals fietsen, paardrijden,
hondentraining, autocross, waterskiën en wedstrijdgebied voor vliegeren en
modelvliegtuigen. Door de jaren heen is Bonnet Carré Spillway ontwikkeld
tot een recreatiegebied met jaarlijks ongeveer 250.000 bezoekers.
pag.
44 45
•
Thema
Bouwen aan het water
Het Aluminium Bos
Locatie
Houten, Nederland
Ontwerper
Micha de Haas
Jaar
2001
Het Aluminium Centrum staat op 368 poten
van verschillende dikten en deels in het water.
De ontwerper heeft zich laten inspireren door
huizen op bamboepalen in Bangladesh.
Water levert een bijzondere kwaliteit aan wonen en
werken. Het zicht vanuit een gebouw bij het water is
uniek door de reflectie van licht in het water en het
vergezicht. Gebouwen aan het water vallen extra op.
Het is wenselijk om hoge eisen aan de architectuur
van deze gebouwen te stellen.
3 Functiecombinaties
Vijzelwoningen
Wonen op en aan de dijk
Locatie
Er wordt op allerlei wijzen op en aan de dijk gebouwd.
Papendrecht, Nederland
Groot en klein, erop, erin en eraan.
De woningen aan de dijk staan op vijzels
zodat ze ‘mee kunnen groeien’ met de dijk.
pag.
46 47
•
Natuur en
landschap
Het rivierenlandschap geeft een belangrijke identiteit aan het Nederlandse
landschap. Niet in de laatste plaats omdat langs de rivier dynamische
natuurlijke processen plaats vinden. De ecologische waarde en de belevingswaarde van dit landschap zijn per definitie hoog, maar kan versterkt
worden door uitgekiende inrichtingsmaatregelen die zijn afgestemd
op het karakter van de rivier. Dit hoofdstuk biedt impressies vanuit een
landschapsecologische invalshoek.
Environment and landscape
The river landscape gives an important identity to the Dutch landscape, nonetheless because such dynamic natural processes
take place along rivers. The ecologic value and the experience value are high regardless, but these can even be enhanced with
smart design measures that suit the character of the river. This chapter offers insides from a landscape ecology point of view.
4
Borkener Paradies
Locatie
Ontwerper
Meppen, Duitsland
Land Niedersachsen/ Staaliche
Moorverwaltung Weser-Ems
Het Borkener Paradies is een 30 hectare groot
natuurgebied, ongeveer 4 kilometer ten noordwesten
van het Duitse Meppen, aan een afgesneden rivierarm
van de Ems. Het is een rivierduinlandschap met voornamelijk eikenbos, afgewisseld met open grasland,
stuifduinen en struwelen. Het is een van de weinige
bewaarde voorbeelden van een bosweide (Hunewald).
Kenmerkend zijn de eiken met korte stammen, brede
kronen en grillige vormen. Er zijn prachtige zoomen mantelvegetaties met sleedoorn en meidoorn.
Midden in het Borkener Paradies ligt een plas die bij
hoge waterstanden in verbinding staat met de Ems.
Het gebied werd eeuwenlang beweid. Na 1985 is de
beweiding geleidelijk geëxtensiveerd met inzet van
paarden en Galloway runderen. Het gebied wordt
door de bewoners uit Meppen als traditioneel
recreatiegebied gebruikt.
4 Natuur en landschap
pag.
50 51
•
Millingerwaard
Locatie
Waal, Nijmegen, Nederland
Langs de zuidoever van de Waal, ten oosten van
Nijmegen, ligt in een binnenbocht van een meander
de Millingerwaard. Dit natuurontwikkelingsgebied is
700 hectare groot. De ontwerpers hebben zich laten
inspireren door het Borkener Paradies. Zandige rivierduinen wisselen af met natuurlijk grasland, oude
rivierstrangen en goed ontwikkeld moeras en ooibos.
Het gebied wordt natuurlijk begraasd door Poolse
Konik paarden en Schotse Galloway runderen.
Ook de hard werkende bevers zijn te vinden in deze
uiterwaard.
4 Natuur en landschap
pag.
52 53
•
Nevengeul
Gamerense Waard
De Gamerense Waard is een 78 hectare grote uiterwaard bij Gameren, in een buitenbocht van de Waal.
In de uiterwaard is eeuwenlang klei gewonnen en
later ook zand. Er zijn dan ook kleiputten te vinden
en een zandplas. Tussen 1996 en 1999 zijn er drie
geulen aangelegd: een grote dwars door de uiterwaard
en twee kleine, dicht tegen de Waaloever. Deze kleine
geulen lopen achter de kribvakken langs en vallen
periodiek droog. Met de klei uit de geulen is de dijk
versterkt. Naast het graven van de geulen is de oude
verbinding van de zandplas dichtgestort en een
nieuwe uitstroom van de grote nevengeul gegraven.
Er is een brug met regelwerk voor de grote geul aangelegd. Later is ook de bovenstroomse verbinding
met de Waal gerealiseerd, waardoor de grote nevengeul in 1999 definitief meestromend werd. De kleine
westgeul is op 265 dagen per jaar meestromend
gedimensioneerd, de kleine oostgeul op 100 dagen
per jaar.
Tot 1996 bestond het gebied uit intensief gebruikte
weidegronden. De uiterwaard wordt nu extensief
begraasd met vee: roodbonte runderen gedurende
het seizoen en het gehele jaar door lopen er Shetlandpony’s. De Gamerense Waard is in ecologisch opzicht
een succes, al is het vele graafwerk ten koste gegaan
van de ruimtelijke samenhang.
4 Natuur en landschap
Locatie
Ontwerper
Jaar
Waal, Gameren, Nederland
Staatsbosbeheer
Sinds 1996
©B
Ba rrt P eeter
ete
t r s,
te
s, Bu
ure
urea
r au D
Drr if
ift
ftt
proces
ruimte voor processen
Spontane ontwikkeling
Hydromorfodynamiek
Natuurlijke begrazing
Overige processen
n.v.t.
pag.
54 55
•
Kwelmoeras
Amerongse Bovenpolder Oost
Locatie
Ontwerper
Jaar
Nederrijn, Elst, Nederland
Utrechts Landschap en particulieren
Sinds 2000
In de Amerongse Bovenpolder liggen tal van oude
beddingen en voormalige eilanden. Het gebied bestaat
vooral uit grasland. Ooibos ontbreekt vrijwel geheel.
In 2000 is gestart met de ontwikkeling van natuur,
waarbij het open karakter van het gebied niet mag
worden aangetast. In 2000/2001 is een kwelmoeras
van ongeveer 45 hectare in het gebied gegraven.
Het overige gebied wordt sinds 2003 begraasd door
een kudde Galloway runderen en Konik paarden
(ongeveer 1 dier per 3-4 hectare). Door het gebied
loopt een (gemarkeerd) wandelpad en het is verder
voor het grootste deel beperkt toegankelijk.
©G
Gii jjss K ur
urst
urs
u
rst
rrs
sstt je
jens
jjen
ens
een
nss
n
De Amerongse Bovenpolder is een 130 hectare groot
terrein langs de Nederrijn. Het gebied is een relatief
hoog bekade uiterwaard die aan de oostkant direct
grenst aan de bossen van de Utrechtse Heuvelrug.
Erosie en sedimentatie van zand treden nauwelijks
op. Dat gebeurt alleen met extreme hoog waters en
wanneer het water tot aan de stuwwal komt.
4 Natuur en landschap
©B
Baa rrtt P eet
eter
ete
tteeerr s,
s , B ur
urea
ure
u
rea
rre
eea
au D
Drr if
iift
fftt
proces
Spontane ontwikkeling
Hydromorfodynamiek
Begrazing
Kwel
ruimte voor processen
pag.
56 57
•
Thema
Kraamkamers en broedplaatsen
Kribben
Locatie
Locatie
IJssel, Nederland
Waal, Opijnen, Nederland
Door waterpartijen te isoleren van stroom of golfslag,
bijvoorbeeld door kribben of gronddammen, ontstaan
broed- of rustplaatsen voor vogels en vissen. De lange,
aaneengesloten kribben in de rivierbocht langs de
Waal bij Opijnen zijn uitstekende kraamkamers voor
riviervissen, zoals barbelen. De larven zoeken langzaam stromend tot bijna stilstaand water op met veel
schuilgelegenheid.
4 Natuur en landschap
pag.
58 59
•
Gronddam met omhulling van geotextiel
Locatie
Reeuwijkse Plassen, Nederland
Gronddammen met een omhulling van waterdoorlatend geotextiel zijn gevuld met baggerspecie of
zand. Het geotextiel is een filterdoek dat proceswater
doorlaat en de baggerspecie vasthoudt. De ontwaterde
baggerspecie kan als grond worden gebruikt, of de
gronddam kan als constructie-element voor oeververdediging worden gebruikt. Door de minimale
begroeiing zijn de gronddammen misschien geen
lust voor het oog, maar het zijn wel aantrekkelijke
broedplaatsen voor vogels. Achter de gronddammen
ontstaat bovendien een kalm gebied waar vogels
kunnen rusten en vissen kunnen kramen.
Waterbelevenissen
Water verbindt, water schrikt af, water verwondert, water geeft rust,
water dreigt, water verzoent. Water geeft beleving en mensen beleven.
Deze beleving van het water wordt benadrukt in dit hoofdstuk.
De voorbeelden draaien om (recreatief) ervaren van ruimte, cultuurhistorie en dynamiek van de rivier.
Water experiences
Water connects, water scares, water surprises, water brings peace, water threatens, water reconciles. Water brings experience
and people experience. The experience of water is emphasized in this chapter, in which examples highlight (recreational)
experience of space, cultural history and river dynamics.
5
De reis van de stenen
Locatie
Ontwerper
Jaar
Wien, Wenen, Oostenrijk
Idee: Felix Lüdicke, partner: kunstenaar
2008
Marta Rego, Landschapsplanner:
Milena Grossauer, en Bureau Bauchplan).(
Reise der Steine is een tijdelijk kunstproject waarbij
18 gekleurde overgedimensioneerde kunststof kiezels
van verschillende afmetingen en gewicht de Wien
afreizen. De Wien is een rivier die als diep en smal
kanaal door Wenen stroomt. De stenen verplaatsen
zich tijdens hoogwater in de rivier. Afhankelijk van
hun gewicht en omvang bewegen ze stap voor stap
door de verschillende waterniveaus. Het kunstproject
wordt ondersteund door een documentaire, een
interactieve website en excursies langs de rivier.
Geïnteresseerden kunnen op deze manier de stenen
zes maanden volgen. Filminterviews registreren
de reacties van passanten. Door de interactie, documentatie en reacties wordt de dialoog gestimuleerd
en de (politieke) discussie over planning en gebruik
van de openbare ruimte gevoed.
5 Waterbelevenissen
pag.
62 63
•
Bomen langs de Maas
Locatie
Maas, Nederland
De Maas slingert door het rivierenlandschap.
Om schippers voorbij de bocht te kunnen laten
kijken, zijn op regelmatige afstand populieren langs
de rivier geplant. De bomen markeren het tracé.
De Maasbomen zijn een belangrijke ruimtelijke
karakteristiek van deze rivier geworden. De functionaliteit van de bomen is enigszins achterhaald
vanwege moderne navigatiemiddelen, maar de
esthetische waarde staat niet ter discussie.
5 Waterbelevenissen
Zicht op het rivierenknooppunt
Locatie
Het rivierenknooppunt van de BenedenMerwede, de Oude Maas en de Noord
in Dordrecht, Nederland
Het mooiste rivierenknooppunt van Nederland heeft
een grote aantrekkingkracht. Alle functies zijn hier
van oudsher op het water georiënteerd en dat biedt
fascinerende vergezichten en doorkijkjes.
pag.
64 65
•
Thema
Baden
Kastrup Søbad
Locatie
Ontwerper
Dynamisch vormgegeven houten zwempier, waarvan het
Kopenhagen, Denemarken
Frederik Petterson, White Arkitekter
silhouet verandert als de toeschouwer van plek verandert.
Water en baden zijn onlosmakelijk met elkaar
verbonden. Bij warm weer worden mensen als
magneten naar het water getrokken. De volgende
voorbeelden laten zien dat hier op uiteenlopende
manieren op ingespeeld kan worden.
5 Waterbelevenissen
pag.
66 67
•
Rheinstrandbad Karlsruhe Rappenwört
Locatie
Ontwerper
Jaar
Rijn, Karlsruhe, Duitsland
Walter Gropius
1927
Op een eiland in een oude meander van de Rijn bij
Karlsruhe ligt een grote waterplas. Deze plas, die in
open verbinding staat met de rivier, is van oorsprong
een zwemplas en begin van de vorige eeuw in de beste
traditie van het volkspark in een parkachtig ontwerp
opgenomen. Later zijn er verschillende openluchtbaden aan toegevoegd. Tegenwoordig is het niet meer
mogelijk om in de plas te zwemmen en is het vooral
een mooie plek om aan te ontspannen.
5 Waterbelevenissen
pag.
68 69
Badeschiff
Locatie
Ontwerper
Jaar
Oude cargo containers omgebouwd tot openbaar
Spree, Berlijn, Duitsland
Zomerversie: AMP arquitectos met Gilbert Wilk en Susanne Lorenz (kunstenaar)
2004
zwembad. In de winter overdekt en ingericht als sauna.
Winterversie: Wilk - Salinas Architekten met Thomas Freiwald
•
Oosterscheldekering
Locatie
Jaar
Oosterschelde, Nederland
1986
Soms vertelt de wereld boven water hoe de wereld
onder water er ongeveer uit ziet. De Oosterscheldekering is daar een voorbeeld van. De hoogte van
de pijlers is afgestemd op de diepte van de geul.
Hoe hoger de pijler, des te dieper is het water.
Aan de hoogteverschillen van de pijlers is goed te
2zien waar het meeste water door de kering stroomt.
5 Waterbelevenissen
pag.
70 71
•
Iconen aan het water
Locatie
Ontwerper
Jaar
Lek, Bosscherwaard, Wijk bij Duurstede,
Machiel Spaan, M3H architecten
2007. Her-Baken, eerste prijs
Nederland
De winnende inzender van de prijsvraag ‘Bakens aan
het water’ constateert dat vooral veel iconen langs de
rivieren verloren gaan omdat ze hun functie verliezen.
De ontwerper voorziet in hergebruik of herbestemming van deze elementen op een stoere wijze, afgeleid
van de Bailybrug.
ideeënprijsvraag ‘Bakens aan het water’
5 Waterbelevenissen
pag.
72 73
•
De Wassende Maan
Locatie
Ontwerper
Jaar
Nieuwe Merwede, Noordwaard, op de
Paul de Kort
2008
grens met de Biesbosch, Nederland
De voormalige landbouwpolder Noordwaard wordt
omgevormd tot natuurgebied, zodat het aansluit
op het aangrenzende Nationaal Park de Biesbosch.
De Wassende Maan is een 4,5 hectare groot kunstproject in deze polder. Het labyrinth is ruim
200 meter in doorsnede en bestaat uit dijken en
geulen. De polder is straks onderdeel van een uniek
zoetwatergetijdengebied. Het kunstwerk symboliseert
deze ontwikkeling. De waterstand in het doolhof
zal onder invloed van eb en vloed steeds wisselen.
De strakke vorm zal in de tijd vervagen en door erosie
worden aangetast. Maar zoals de oude polderwegen
en slootpatronen nu nog steeds subtiele lijnen
tekenen in de natte polders, zo zal in een geleidelijke
overgang van kunstmatig naar natuurlijk systeem
de Wassende Maan nog lang zichtbaar blijven.
5 Waterbelevenissen
pag.
74 75
•
Watertafels
Locatie
Ontwerper
Jaar
Wereld Expo 2010 , Shanghai, China
NITA DesignGroup
2007. Winnend ontwerp
Central Green Area Worldexpo 2010
De kade langs de rivier is uit verspringende lagen
opgebouwd. De vlakke terrassen overstromen één voor
één als het rivierpeil stijgt, waardoor de waterhoogte
afleesbaar wordt.
5 Waterbelevenissen
Bomenmonument
Locatie
Waal, Millingerwaard, Nederland
8500 jaar oude versteende eikenstammen
symboliseren het herstel van de oorspronkelijke
natuur. De stammen zijn in 1996 gevonden tijdens
baggerwerkzaamheden in de Waal.
pag.
76 77
•
Contact met het water
Locatie
Locatie
Ontwerper
Gemaal Rozema, Termunterzijl, Nederland
Volme, Hagen, Duitsland
Atelier Dreiseitl (Waterscapes)
Door een kijkraam in de vispassage
Trap van het stadhuis naar de Volme
is het onderwaterleven te zien.
is een bordes aan het water.
5 Waterbelevenissen
Locatie
Locatie
Ketelhaven, Dronten, Nederland
IJssel, Zutphen, Nederland
Dankzij een doorzichtig opzetstuk op een dijk
Waterspeelplaats op de IJsselkade.
blijft het uitzicht op het water behouden.
pag.
78 79
•
Waterbouwkundige
werken en
details
Om rivierverruiming mogelijk te maken is het soms noodzakelijk
om bestaande dijken aan te passen of nieuwe dijken aan te leggen.
Het technische ontwerp en de vormgeving van waterbouwbouwkundige
werken kan tot bijzondere architectuur leiden. Daarnaast is een adequate
detaillering noodzakelijk om een dijk die zo prominent aanwezig is,
tot zijn recht te laten komen. Dit hoofdstuk geeft een aantal voorbeelden
van opvallende dijkontwerpen en details op en aan dijken.
Hydraulic structures and details
Sometimes it is necessary to modify levees or construct new ones to make river widening possible. The technical design and
shape of hydraulic structures can lead to special architecture. In addition an adequate level of detail is needed for this prominent
structure to justify its existence. This chapter shows a number of examples of remarkable levee designs, and details on and
around levees.
6
Dijk met getailleerde kruin
Locatie
Ontwerper
Jaar
Waal, traject Afferden-Dreumel,
H+N+S / DHV
1996
Nederland
Een opvallend dijkprofiel is die met een getailleerde
kruin. Het bovenste deel van het talud is net wat
steiler dan het onderste deel, waardoor de dijk
ranker lijkt. Dat komt omdat je rijdend op de dijk
het bovenste deel van het talud minder goed ziet.
Er ontstaat dan bij wijze van spreken een gevoel
alsof je ‘over het landschap zweeft’.
6 Waterbouwkundige werken en details
pag.
82 83
•
Thema
Robuuste dijken
Bergsche Maasdijk
Locatie
Jaar
Bergsche Maas, Nederland
1905
Bij de aanleg van de Bergsche Maas, ruim 100 jaar
geleden, was er een groot grondoverschot. Dit is in
de dijk verwerkt. De dijk is hierdoor overgedimensioneerd, waardoor het mogelijk was om populieren
op de kruin te planten. De machtige bochten in het
dijktracé komen op deze wijze erg goed tot hun recht.
In Tokio in Japan wordt een superdijk gebouwd
met een binnentalud van 1:30, met daarop en daarin
onder andere gebouwen en wegen. Deze superdijk
is ondergronds verstevigd met een stalen damwand
en intern met een betonnen plaat. De dijk is
deels gerealiseerd en wordt gefaseerd aangelegd.
In Nederland worden ook concepten voor superdijken
ontwikkeld.
6 Waterbouwkundige werken en details
pag.
84 85
•
Yiwu South Riverbank
IJsseldijk
Locatie
Ontwerper
Jaar
Locatie
Bij de dijkversterking is van de dijk een tribune gemaakt.
Yiwu River, Jinhua, China
Ai Weiwei, FAKE Design
2002
IJssel, Doesburg, Nederland
De rivier is het schouwspel.
Deze granieten waterkering ligt 2,3 kilometer langs
de zuidoever en 3,5 kilometer langs de noordoever.
6 Waterbouwkundige werken en details
Dijk langs de Yangtze
Locatie
Yangtze, Wuhan, China
Door de aanleg van een robuust (beelden)park in buitendijks gebied,
vormt de dijk nu een verbinding tussen de stad en de rivier.
pag.
86 87
•
Onzichtbare dijkversterking
Locatie
IJssel, Wilp, Nederland
Er zijn verschillende methoden om dijkversterking
uit te voeren, zonder dat dit aan de versterkte dijk te
zien is. De bomendijk in Wilp is bijvoorbeeld versterkt
met een stalen damwand in de kruin. Dankzij deze
techniek hoefden slechts 19 van de ongeveer 1900
loofbomen op de dijk verwijderd te worden. De dijk
vormt een ecologische verbindingszone en een
langeafstandswandelpad.
In 2005 zijn succesvolle praktijkproeven uitgevoerd
met drie methoden voor onzichtbare dijkversterking.
Deze methoden belasten omgeving en milieu
minimaal. Het gaat hier om dijkvernageling,
dijkdeuvels en Mixed in Place. Deze inmiddels
bewezen methoden versterken de dijk zonder dat
verbreding noodzakelijk is.
Tijdens werkzaamheden
Na werkzaamheden
6 Waterbouwkundige werken en details
Aanlegplaatsen
Locatie
Locatie
Elbe, Hamburg, Duitsland
Nederrijn, Driel, Nederland
Fluisterpont
Haltes voor de waterbus op pontons
pag.
88 89
•
Thema
Inlaat- en uitlaatwerken
Inlaatwerk IJssellinie
Uitlaatwerk Dalem
Locatie
Jaar
Locatie
IJssel, Olst, Nederland
1953
Boven-Merwede, Dalem, Nederland
In- en uitlaten worden gebruikt om inundatie en
uitwatering van polders gecontroleerd te laten
plaatsvinden. Het inlaatwerk in de IJsseldijk bij
Olst is een onderdeel van de IJssellinie, een militair
verdedigingswerk uit de Koude Oorlog. Binnendijks
gelegen gebieden konden worden geïnundeerd
vanuit militair strategische overwegingen.
Tegenwoordig worden in- en uitlaten gebruikt voor
waterveiligheid. Een voorbeeld van een uitwateringsmogelijkheid ligt bij Dalem, het laagste punt in de
Culemborgerwaard. Hier zijn circa 150 meter van
elkaar dwars door de dijk stalen damwanden met
betonnen deksloven gemaakt. Het stuk hiertussen
kan als het nodig is worden verwijderd, zodat het
overtollige water terug naar de rivier kan stromen.
De dijk zelf is van dezelfde kwaliteit als de omringende dijkvakken. Op de foto is het uitlaatwerk
herkenbaar aan de klinkerbestrating.
6 Waterbouwkundige werken en details
Inlaatwerk Gramsbergen
pag.
90 91
•
Balgstuw Ramspol
Locatie
Ontwerper
Locatie
Vecht, polder Meene bij Gramsbergen, Nederland
ARCADIS
Tussen het Ketelmeer en het Zwarte meer,
Hollandsche Beton- en
Ramspol, Nederland
Waterbouw
De inlaten bij Gramsbergen bestaan uit schermen van
stalen damwanden en betonnen pijlers, waartussen
schotten zijn geplaatst. Bij extreem hoogwater worden
de schotten weggehaald en wordt de rest van de dijk
weggeschoven. Zodra in de polder de maximaal
toelaatbare waterstand is bereikt, worden de schotten
teruggeplaatst. Inlaatwerken kunnen zodanig in
de dijk worden verwerkt dat ze in normale omstandigheden onzichtbaar zijn.
Ontwerper
Een techniek waarvan de toepassingsmogelijkheden
in Nederland momenteel verder verkend worden,
zijn balgstuwen. Een balgstuw is een rubberdoek
dat met een constructie op de bodem van de rivier en
de oever is bevestigd. In geval van opkomend water
wordt de stuw gevuld met lucht. Balgstuwen worden
in het buitenland gebruikt voor het realiseren van
waterstandverhoging of als flexibele waterkering.
De Nederlandse balgstuw bij Ramspol (nabij Kampen)
is uniek in zijn omvang, door zijn gebruik als stormvloedkering en omdat hij gevuld wordt met water
naast het gangbare lucht.
Thema
Bruggenhoofden
Meerlobrug
Locatie
Ontwerper
Meerlobrug, Hollandse IJssel, IJsselstein
P2 landschapsarchitecten/ Bureau SLA
Amsterdam/ARCADIS
Jaar
2006
Over de Hollandse IJssel ligt bij IJsselstein een
117 meter lange fietsbrug. De relatief lichte holle
doosconstructie is van gelamineerd en gelijmd
hout. Door de horizontale en verticale draaiing
oogt de brug als een zwevend lint in het landschap.
6 Waterbouwkundige werken en details
pag.
92 93
Spoorbrug Nijmegen
Pont-au-Double
Locatie
Locatie
Ontwerper
Jaar
Waal, Nijmegen, Nederland
Seine, Parijs, Frankrijk
Architect Gamard
1883
Alles is mogelijk. Op het zuidelijke bruggenhoofd
van de spoorlijn staat een poortgebouw. De brug is
verbreed en het fiets /wandelpad is door het poortgebouw aangelegd. Ook onderlangs over de kade is een
voet /fietsverbinding aanwezig. Met een harmonicatrap zijn het boven- en benedenniveau met elkaar
verbonden.
De Seine in Parijs heeft vele eilanden. Hier zijn
prachtige voorbeelden te vinden van oude
bruggenhoofden, zoals dit voorbeeld van de
gietijzeren boogbrug Pont-au-Double bij het
Île de la Cité. Een statige trap verbindt de kaden
met de weg.
•
Details van
Sluis, brug en grondkeringen
Locatie
Aduarderzijl, Groningen, Nederland
Ongeëvenaarde detaillering van de sluis
Locatie
Brug en stuw vormen samen één elegant
Driel, Nederrijn, Nederland
element.
6 Waterbouwkundige werken en details
Locatie
Er is veel aandacht besteed aan de
Amsterdam, Nederland
aansluitingen van verschillende materialen
pag.
94 95
bij een tramtunnel in Amsterdam-Oost
Locatie
Mooi lijnenspel van een onderdoorgang
Rhenen, Nederland
voor langzaam verkeer bij een provinciale weg
Vanwege de waterdynamiek van de rivier moet een dijk tegen een stootje
kunnen. En hij valt door zijn hoogte ook altijd op. Een goede afwerking
van randen, bermen en oevers lijkt daarom vanzelfsprekend. Omdat
aansluitingen zowel in het horizontale als verticale vlak plaats moeten
vinden luistert het detailontwerp nauw. Op deze en de volgende pagina’s
wordt een aantal voorbeelden aangedragen waarin de elegantie van het
(detail)ontwerp tot uitdrukking komt.
•
Details van
Locatie
IJsselmeerdijk, Nederland
Eenvoudig maar functioneel
overstapje
Elementen op taluds
6 Waterbouwkundige werken en details
Locatie
Merwede, Sleeuwijk, Nederland
Peilschaal en trap tegen
de Merwededijk
pag.
96 97
•
Details van
Dijklichamen
Locatie
Heusden, Nederland
De scherp gesneden taluds van de
vestingwal zijn door de schaduwwerking
van veraf herkenbaar.
6 Waterbouwkundige werken en details
Locatie
Nieuwpoort, Nederland
De vestingwal met hoofdwal en onderwal
pag.
98 99
•
Details van
Dijkbekleding
Locatie
Biesbosch, Nederland
Niet afgewerkt: Stortsteen op een dijktalud
oogt rommelig
6 Waterbouwkundige werken en details
Locatie
Waal, Tiel, Nederland
Wel afgewerkt: Zetsteen bij het waterfront
oogt strak. Het waterfront bestaat uit drie,
vier niveaus waardoor er sprake is van een
interessante getrapte overgang van land
naar water.
pag.
100 101
•
Details van
Wegen
Locatie
Drempel op de dijk als verkeersremmer
Locatie
Gevorkte oprit/afrit maakt op een haast
Kleine Noordwaard, Nederland
vlak voor een brug. De drempel zou
Goeree Overflakkee, Nederland
vanzelfsprekende wijze deel uit van het
onnodig zijn geweest als er integraal was
ontworpen.
dijklichaam
6 Waterbouwkundige werken en details
Locatie
Bermbeschermingen. Links open grasbeton-
IJsseldijk, Nederland
stenen. Rechts gestort beton. De betonnen
bermrand maakt de dijkweg visueel breder
en minder fraai
pag.
102 103
•
Tot slot
Inspiratie opdoen
Dit boek wil prikkelen. Prikkelen om ideeën te krijgen en die om te zetten
in sprankelende ontwerpen. Soms ontstaat inspiratie spontaan, door een
prikkel van buitenaf. Maar door een opgave eens op een andere manier
te bekijken of aan te pakken, kan de kans op een onverwacht en goed idee
vergroot worden. Analyse speelt een belangrijke rol bij het opdoen van
inspiratie. Dit hoofdstuk geeft een aantal manieren om inspiratie op te doen.
At last: Getting inspiration
This book wants to stimulate. Stimulate to develop ideas that will be turned into sparkling designs. Sometimes inspiration arises
spontaneously, caused by an outside stimulation. However looking at a job from a different angle makes the chance of an unexpected and good idea even greater. Analysis plays an important role in getting inspiration. This chapter provides a number of ways
to get inspired.
Goed kijken
Aan de lezers van NRC Handelsblad werd
gevraagd in welk schilderij zij het liefst
iets langer zouden willen rondkijken. De
jury riep landschapsarchitect Johan Meeus
uit tot winnaar (NRC-CS, 18 mei 2007). Hij
nam het schilderij ‘Vergezicht met hutten
aan een weg’ van Philips Koninck (1655)
onder de loep. De afbeelding geeft een
getekende impressie van het schilderij.
Uit het essay: “Op het eerste gezicht is het
een saai landschap, zonder spectaculaire
gebeurtenissen of gevoelige portretten.
Het is verrassend om tussen de strepen en
vegen verf de omtrekken van menselijke
figuurtjes en de silhouetten van steden,
dorpen, kerken en schepen te ontdekken.
Telkens vallen nieuwe afbeeldingen op.
Eerst ontdek ik de visser, dan de veerboot,
vervolgens dorpen in de verte en tenslotte
landelijk tafereeltjes. Die zijn alleen
zichtbaar door het schilderij van dichtbij
6 Waterbouwkundige werken en details
te bestuderen. Een schilderij dat in eerste
instantie lijkt op een pure ode aan de verte,
blijkt bij nader inzien tevens landelijke
tafereeltjes te bevatten. Die gaan nadrukkelijk verscholen tussen de verfstrepen
maar zetten wel aan tot dagdromen over de
invloed van mensen op een schijnbaar leeg
landschap.”
Historische kaartanalyse
Bureau Bosch Slabbers heeft in het kader
van de Belvedere-waterateliers historische
kaarten van gebieden verzameld en systematisch uiteengerafeld. Verschillende
ontwikkelingen van het landgebruik zijn
gekoppeld aan de ontstaansperiode.
Hiermee zijn gebeurtenissen vastgelegd
die bepalend zijn voor de identiteit van een
gebied. De tijd-ruimtebalk is een middel
om inzicht te krijgen in de ontwikkelingsgeschiedenis van het gebied en daarmee de
gedachtevorming over de toekomstige
inrichting te stimuleren.
Presentatietekening
De tekentechniek beïnvloedt de interpretatie door derden van een ontwerp.
Nikol Dietz maakte het prijswinnend
ontwerp van de Grensmaas voor de
Archiprix in 1998. Door de sobere teken-techniek van het ontwerp wordt niet
alleen het ruimtelijk ontwerp krachtig
neergezet, maar ontwaart de kijker ook
een nieuw kanoparadijs.
Frisse blik
Door huidige kaarten uiteen te leggen in
fragmenten zie je meer. Bijvoorbeeld in
een vormentaal of schaal die hoort bij een
functie. LA4sale maakt sprekende tekeningen die een ander beeld geven van de
huidige topografie en daardoor tot nieuwe
inzichten kunnen inspireren. Dit voorbeeld laat een typologie van water langs
de Lek zien.
pag.
104 105
•
Copyrights en informatiebronnen
Omslagbeeld
Oder
© Marek Ostrowski / www.samper.nl
Binnenblad voorpagina
Ooijpolder
© Ruud Lardinois / www.nieuwe-wildernis.nl
1 • Riviersystemen
Informatie tabel riviersystemen
• Gemiddelde afvoeren:
Kristensen & Hansen, 1994. European Rivers and Lakes.
EEA Environmental Monographs 1.Middelkoop, 1998.
Twee rivieren. Rijn en Maas in Nederland. RIZA rapport
98.041, RIZA, Arnhem.
• Sediment:
www.fao.org/AG/aGL/aglw/sediment/default.asp
• Meandergedrag:
Interpretatie van satellietbeelden op Google Earth
Oder
© WWF Polen – G. Bobrowicz
© Duitsland – Marek Ostrowski / www.samper.nl
Informatie: www.wwf.pl/projekty/odra.php en Wikipedia.
Vistula Delta, Zulawy Wislane regio
© Marek Ostrowski / www.samper.nl
Informatie: www.wwf.pl/projekty/odra.php, Wikipedia
Po
© Antonio Mercurio, ‘Mercant’ op www.flickr.com
Informatie: Wikipedia
Allier
© Willem Overmars / www.wildernis.eu
Informatie: Wikipedia, www.wildernis.eu
2 • Stedelijke waterfronten
Allegheny Riverfront Park
© Boten – Annie O’Neill
© Skyline – Ed Massery, Massery Photography, Inc. /
www.edmassery.com
© Bankje – Annie O’Neill
© 1994 – Michael Van Valkenburgh Associates, Inc. /
www.mvvainc.com
© 1999 – Ed Massery, Massery Photography, Inc. /
www.edmassery.com
Informatie: www.mvvainc.com/#/PROJECTS/7/14/ en
www.pps.org/great_public_spaces/one?public_place_
id=603&type_id=1
Brooklyn Bridge Park
© Michael Van Valkenburgh Associates, Inc. /
www.mvvainc.com
Informatie: www.brooklynbridgepark.org en
http://www.mvvainc.com/?/0/7/89/#/PROJECTS/7/89/
Rio Manzanares Park
© Field Operations / www.fieldoperations.net
Informatie: www.fieldoperations.net
HafenCity
© Foto – Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
© Illustratie – M. Korol/ HafenCity Hamburg GmbH
© Schetsen Rotterdam en Hamburg – Vibeke Scheffener BNT,
VS landschapsarchitectuur
Informatie: S&RO 2008-1 en Anne Luijten (NIROV- verslag
studiereis) en www.hafencity.info
Thema Eilanden in de rivier
Allée des Cygnes:
© Bovenaanzicht – Adrian Pingstone, Wikipedia
© Promenade – Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Informatie: Wikipedia
Donauinsel:
© Donauinsel alle foto’s – www.wien.gv.at
Informatie: www.wien.gv.at
Ooibossen in Warschau
© Bovenaanzicht – Marek Ostrowski / www.samper.nl
© Brug – Gertjan Jobse, landschapsarchitect BNT
© Stromend water – Gertjan Jobse, landschapsarchitect BNT
© Besneeuwd wandelpad – Gertjan Jobse, landschapsarchitect
BNT
© Deels bevroren rivier – Gertjan Jobse, landschapsarchitect
BNT
3 • Functiecombinaties
Insel Hombroich
© Gebouw vooraanzicht – Tomas Riehle,
Stiftung Insel Hombroich
© Gebouw zijaanzicht – Tomas Riehle,
Stiftung Insel Hombroich
© Granieten terras naast bakstenen muur –
Gertjan Jobse, landschapsarchitect BNT
Informatie: www.inselhombroich.de
en Vruchtbare aarde, nr. 2, 1998
Floating Gardens
© alle foto’s: Professor Kongjian Yu, Turenscape Architects /
www.turenscape.com
Informatie: www.turenscape.com en
www.asla.org/awards/2006/06winners/186.html
Thema Routes
Emerald Necklace:
© Plattegrond – Emerald Necklace Conservancy
© Bordje Riverway – Robbert de Koning landschapsarchitect
BNT
Informatie: Wikipedia en www.emeraldnecklace.org
Rheindeiche:
© Landesambt fur Wasserwirtschaft Rheinland-Pfalz
Informatie: www.wasser.rlp.de/servlet/is/491/
6 Waterbouwkundige werken en details
Rheinhauptdeich.pdf?command=
downloadContent&filename=Rheinhauptdeich.pdf
Thema Tijdelijke waterbergingsgebieden
Tsurumi:
© Alle foto’s - Ministry of Land, Infrastructure,
Transport and Tourism of Japan
Informatie: www.japanriver.or.jp/EnglishDocument/DB/
file/004%20Kanto%2023/02.htm en www.cepis.ops-oms.
org/bvsacg/e/foro4/18marzo/adopting/integrated.pdf
Bonnet Carré Spillway:
© Plattegrond – U.S. Army Corps of Engineers,
New Orleans District
© All-terrain vehicles – U.S. Army Corps of Engineers,
New Orleans District
Informatie: www.mvn.usace.army.mil/pao/bcarre/
bcarre.htm
Taipei:
© Peter Curry, Panoramio Google Earth
Millingerwaard
© Dichtbegroeide bomen en zandoever – Ton Houkes /
www.millingerwaard.info
© Konik paarden – Ruud Lardinois / www.nieuwe-wildernis.nl
© Beverboom – Ton Houkes / www.millingerwaard.info
© Rivierduinen – Ton Houkes / www.millingerwaard.info
© Wortels in het water – Ton Houkes /
www.millingerwaard.info
Informatie: www.millingerwaard.info en www.millingen.nl/
srt/millingerwaard.htm
Informatie: Tom Buijse, Deltares. Zie ook Google Earth.
Gronddam met omhulling van geotextiel:
© Eldert Besseling en Hugo Ekkelenkamp
Informatie: Eldert Besseling, ARCADIS Nederland BV
Nevengeul Gamerense Waard
© Luchtfoto - Bert Boekhoven / www.fotografiebb.nl
© Luierende koeien – Bart Peters, Bureau Drift
© Ontwerptekening – Rapport Rivierenland in ontwikkeling II,
2007
© Tabel – Rapport Rivierenland in ontwikkeling II, 2007
Informatie: Rapport Rivierenland in ontwikkeling II Resultaten
van natuurontwikkeling in het rivierengebied. Mei 2007. Bart
Peters en Gijs Kurstjens iov Min LNV
Bomen langs de Maas
© Marianne Ulrich Fotografie / www.marianneulrich.nl
Informatie: www.RIWA-Maas.org
Thema Bouwen aan het water
Aluminium Bos:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Informatie: www.aluminiumcentrum.nl/wm.
cgi?keywords=;id=17
Vijzelwoningen:
© Erwin Zuidema, Waterschap Rivierenland
Matrix wonen op en aan de dijk:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT en M3H
Architecten
Informatie: Voor voorbeelden van bouwen aan water
zie ‘Overige voorbeelden’ op pagina 111
Kwelmoeras Amerongse Bovenpolder Oost
© Kwelmoeras met kerktoren – Gijs Kurstjens, ecologisch
adviesbureau
© Polder achter gras – Bart Peters, Bureau Drift
© Ontwerptekening – Rapport Rivierenland in ontwikkeling II,
2007
© Tabel – Rapport Rivierenland in ontwikkeling II, 2007
Informatie: Rapport Rivierenland in ontwikkeling II Resultaten
van natuurontwikkeling in het rivierengebied. Mei 2007.
Bart Peters en Gijs Kurstjens iov Min LNV
4 • Natuur en landschap
Borkener Paradies
© Jeroen Philippona, Bomenstichting Zutphen e.o.
Informatie: www.rk-borken.de/borken/paradies.htm
Thema Kraamkamers en broedplaatsen
Kribben:
© Opijnen – gb221220, fotografie George Burggraaf /
www.georgeburggraaff.nl
© Opvliegende vogels – gb257767, fotografie George Burggraaf
/ www.georgeburggraaff.nl
5 • Waterbelevenissen
De reis van de stenen
© Felix Lüdicke, Bauchplan Landschaftarchitektur
Informatie: www.reisedersteine.at en
www.denkraum.at/REISEsteine/pressemappe0711.pdf
Zicht op het rivierenknooppunt
© alle foto’s Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Thema Baden
Kastrup Søbad:
© Bovenaanzicht – Cris Benton, 2005, Professor of
Architecture, UC Berkeley
© Spelende kinderen – Åke E:son Lindman
© Loopplank – Platforma Arquitectura
Informatie: White Arkitekter www.white.se en
www.plataformaarquitectura.cl/2007/04/26/kastrupsea-bath-white-arkitekter
Badeschiff:
© Zomerversie – Uwe Walter, Berlijn
© Winterversie – Arena Berlin, Kulturarena Veranstaltungs
GmbH
Informatie: www.komat.de/susanne-lorenz/spreebruecke.
htm en www.inhabitat.com/2006/03/24/berlins-winterbadeschiff/
Rheinstrandbad Karlsruhe:
© Beide foto’s – Stadtwiki Karlsruhe
Informatie: www.panofotos.de/panoramaphotospanoramabilder.php?pos=panoramabilder/karlsruhe_
pag.
106 107
•
daxlanden_rappenwoert_freibad/ en http://ka.stadtwiki.net/
Rheinstrandbad en www.karlsruhe.de/kultur/
stadtgeschichte/denkmaltag/denkmaltag_2004/
daxlanden-knielingen/rappenwoerth.de
6 • Waterbouwkundige werken en details
Dijk met getailleerde kruin
© foto en tekening – H+N+S Landschapsarchitecten /
www.hns-land.nl
Oosterscheldekering
© Tekening dwarsdoorsnede – Robbert de Koning
landschapsarchitect BNT
© Luchtfoto – Peter van Bolhuis/ PANDION
Informatie: Wikipedia en www.deltawerken.com/
Oosterscheldekering/44.html
Thema Robuuste dijken
Bergsche Maasdijk:
© Ontwerptekening – Robbert de Koning landschapsarchitect
BNT
© Populieren – Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
© Luchtfoto – Peter van Bolhuis/ PANDION
Yiwu South Riverbank:
© FAKE Design, Beijing
Informatie: www.chinese-architects.com/index.
php?seite=cn_profile_architekten_detail_en&system_id=5258
IJsseldijk Doesburg:
© De heer D.J. Witte
Wuhan:
© Wandelpad – Li Ziyin, alibaba1215 op Panoramio Google
Earth
© Athletiekbaan – hhyyjj163 op Panoramio Google Earth
Informatie: Bert Smolders, ARCADIS NL BV
Iconen aan het water, ontwerp ‘her-Baken’
© Machiel Spaan, M3H Architecten / www.m3h.nl
Informatie: www.bakensaanhetwater.nl en boek
‘Bakens aan het water’, Centrum Beeldende Kunst Gelderland
De Wassende Maan
© Karel Tomeï / The Flying Camera
Informatie: Paul de Kort (ontwerp)/ www.pauldekort.nl,
Martens en Van Oord / www.mvogroep.nl
Watertafels
© NITA DesignGroup
Informatie: www.niekroozen.com, www.nitagroup.com
Bomenmonument
© Jan Wolters, Google Earth Panoramio
Contact met het water
© Trap van stadhuis in Hagen – Atelier Dreiseitl /
www.dreiseitl.de
© Ketelhaven – Rijkswaterstaat IJsselmeergebied
© Kijkraam gemaal Rozema – Groene Zoden Fotografie /
www.groenezoden.nl
Informatie: www.gemaalrozema.nl
© Waterspeelplaats Zutphen - Willem Feith/
www.feithfotografie.nl
Onzichtbare dijkversterking Wilp
© Johan van den Boomgaard, Waterschap Veluwe
Informatie: Waterschap Veluwe en www.veluwe.nl/water/
dijken/bijzondere_dijken. Voor meer informatie over de
methoden dijkvernageling, dijkdeuvels en Mixed in Place
internet met zoektermen INSIDE/ CUR/ WINN/ praktijkproef.
Aanlegplaatsen
Waterbus Hamburg:
© Mark Binnenpoorte, ARCADIS NL BV
Fluisterpont Driel:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Thema Inlaat- en uitlaatwerken
IJssellinie Olst:
© Stichting de IJssellinie
Informatie: www.ijssellinie.info
Uitlaat Dalem:
© Adrie Kraaijeveld, Waterschap Rivierenland
Inlaat Gramsbergen:
© Wilfried Jansen of Lorkeers, ARCADIS NL BV
Informatie: Wilfried Jansen of Lorkeers, ARCADIS NL BV
en http://projecten.nederlandleeftmetwater.nl/html/
topic_6_100.htm
Balgstuw Ramspol:
© Waterschap Groot Salland
Informatie: zoek op internet ook naar ‘rubber dam’
Thema Bruggenhoofden
Meerlobrug:
© ARCADIS NL BV
Informatie: Meerlobrug – www.provincie-utrecht.nl/prvutr/
internet/j20_10.nsf/files/FlyerMeerlobrug.pdf/$FILE/
FlyerMeerlobrug.pdf
Spoorbrug Nijmegen:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Pont-au-Double Parijs:
© disclaimer
Informatie: Wikipedia
Thema Details van sluis-, brug- en grondkeringen
Sluis Aduarderzijl:
© Lieuwe Hofstra
Informatie: Waterschap Westerkwartier
Stuw Driel, onderdoorgang Rhenen en tramtunnel
Amsterdam-Oost:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Thema Details van elementen op taluds
Overstapje IJsselmeerdijk en peilschaal Sleeuwijk:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Thema Details van dijklichamen
Taluds vestingwal Heusden en vestingwal Nieuwpoort:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
6 Waterbouwkundige werken en details
Overige voorbeelden
Thema Details van dijkbekleding
Stortsteen Biesbosch:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Zetsteen waterfront Tiel:
© Martin Arends, ARCADIS NL BV
Informatie: Zie ook www.zeeweringen.nl/werkinuitvoering/
bekledingen/ en Elastocoast www.elastogran.de/en/content.
phtml?siteid=381
Thema Details van wegen
Drempel op de dijk Kleine Noordwaard, gevorkte oprit/afrit Goeree
Overflakkee, bermbescherming IJsseldijk:
© Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
Tot slot: inspiratie opdoen
Impressie ‘Vergezicht met hutten aan een weg’
© Vlechtende rivier volgens Philips Koninck (1655),
tekening Johan Meeus (2007)
Informatie: http://rijksmuseum.nl/images/aria/sk/z/
sk-a-4133.z.
Historische kaartanalyse
© Bosch Slabbers landschapsarchitecten /
www.bosch-slabbers.nl
Presentatietechniek Grensmaas
© Nikol Dietz
Vormentaal Nederrijn-Lek – ‘Ruimte voor de Lek’
© La4sale Amsterdam / www.la4sale.nl
Binnenblad achterpagina
Vistula
© Marek Ostrowski / www.samper.nl
De volgende projecten hebben geen plek in het boek gekregen,
maar willen we wel graag onder de aandacht brengen.
Stedelijke waterfronten
• Don Riverpark, Toronto, Canada
• Park Corbière langs de Seine bij Le Perq
• Isar-plan: 2 km oever stedelijk uitloopgebied München
• ‘more landscape, less city’: Magdeburg
• Düsseldorf Mediahafen waterfront
• Baltimore waterfront
• Four Mile Run Restoration Project, Arlington, Virginia, USA
Functiecombinaties
• Diverse waterwoningen, zoals
– 400 drijvende woningen in getijdengebied, Sausalito,
Richardson Bay, California
– Diverse waterwoningen, zoals
– Watergaten van Rondaywinkelaar Architecten
– Watertown Xinjin in China icm helofytenfilters
– ‘Geknikte’ huizen in New Orleans, MVRDV
– Draaiend huis in Middelburg
– Drijvende kas in Naaldwijk (Dura Vermeer)
– Dordrecht, diverse woningbouwprojecten icm
waterkerende functie
• Keulen havenpark in nevengeul (studieopdracht C. Redeker,
TU München)
• Gebruik van diversions voor scheiden water en sediment,
zoals Carnarvon bij New Orleans
• Gebruik helofytenfilters, zoals in Watertown Xinjin, China,
en, in combinatie met kanopark zoals in Stad van de Zon,
Heerhugowaard
• Spaarbekken Spreichersee boven München, zie Google Earth
Natuur en landschap
• ODRA2000 van WWF
• Living Yangtze van WWF – China
• Obere Iller project Duitsland
• Kreken en kadenplan ontpoldering Noordwaard
Waterbelevenissen
• Singapore: glaswand met zicht over Pandan reservoir door
Atelier Dreiseitl
• Iconen aan het water, zoals verlichte kranen Rotterdam en
kunstwerken langs de waterkant die industriële verleden
vertolken, zoals de Venus van Ruigenhil in Alblasserdam
• Meers bomencirkel
• Letters in de openbare ruimte, zoals woorden aan de brug
in Arnhem of gedichten op kaden
• Stadsstranden Amsterdam, Parijs, (str)Antwerpen
• Flessenhals Bahlia rivier in Roemenie: vergroten
beleefbaarheid
Waterbouwkundige werken
• Falkirk Wheel bij Falkirk in Schotland
pag.
108 109
•
Vistula in Polen
Colofon
Samenstelling
Robbert de Koning landschapsarchitect BNT
ARCADIS – Liesbeth Eshuis
Eindredactie teksten
Geert van Duinhoven
Inhoudelijke begeleiding
Kwaliteitsteam Ruimte voor de Rivier - Dirk Sijmons,
Sjef Jansen, Dick de Bruin, Frans Klijn, Maurits de Hoog
Programmadirectie Ruimte voor de Rivier - Willem de Visser,
Regina Collignon en Jos Karssemeijer
Met medewerking van
ARCADIS – David van Raalten, Piet Dircke, Sjors Hein,
Gertjan Jobse, Peter Wijsman en Kim van den Berg
WUR – Henk Wolfert en Bart Makaske
Robbert de Koning landschapsarchitect BNT –
Nicoline van der Windt
en vele collega landschapsarchitecten, adviseurs
en ingenieurs van uiteenlopende organisaties uit binnenen buitenland
Uitgave
Programmadirectie Ruimte voor de Rivier, Utrecht
Ontwerp
Ontwerpwerk, Den Haag
Druk
Ando, Den Haag
Omslagbeeld
Oder in Duitsland
Copyright
© 2008 Programmadirectie Ruimte voor de Rivier
(PDR), Utrecht
Op vrijwel alle afbeeldingen is auteursrecht van toepassing.
Met veel zorg is geprobeerd toestemming voor publicatie
van de afbeeldingen te verkrijgen. Mocht u menen dat een
afbeelding ten onrechte is opgenomen, dan kunt u contact
opnemen met PDR.
www.ruimtevoorderivier.nl
[email protected]
telefoon: +31 (0) 88 797 29 00
www.arcadis.nl
www.robbertdekoning.nl
Rivieren & Inspiratie
For each chapter an English summary is included.
Ruimte voor de Rivier
Rivieren en Inspiratie is een boek met bijzondere
voorbeelden van projecten in en langs rivieren over
de hele wereld. Van stedelijke waterfronten tot
bijzondere natuurgebieden. Van waterbelevenissen
tot functiecombinaties. Het boek dient als inspiratiebron om te komen tot sprankelende ontwerpen
voor Nederlandse Ruimte voor de Rivier projecten.
Op weg naar een rivierengebied dat in 2015 niet
alleen veiliger, maar ook mooier is geworden.
Rivieren &
Inspiratie
Ruimte voor de Rivier

Vergelijkbare documenten