basis

Commentaren

Transcriptie

basis
OP EEN T-SPRONG
Frits Fiene
CONFIDENTIAL
1
Onderstaand betoog is geschreven door Frits Fiene van WorldView. Hij speurt dagelijks naar informatiebronnen en kijkt voortdurend naar het gedrag van markten en actoren in die markten. Dit document wordt
verspreid onder een beperkte groep geïnteresseerden rond WorldView. Frits Fiene schreef dit document omdat
we naar zijn idee op een kruispunt staan. En die visie wil hij delen met de genoemde betrokkenen. Het is een T
splitsing, want rechtdoor en zo doorgaan kan niet meer, concludeert Frits op basis zijn analyse van het
financiële systeem. Het document wil de genoemde groep ondersteunen in de bewustwording van wat er op
dit ogenblik gaande is.
Het document beschrijft een systeem in chaos. Met uitschieters en een onvoorspelbare consequenties.
Gepoogd is ook met concrete aanbevelingen te komen. Dit zijn geen absolute aanbevelingen, maar geven
richting. Laat een ieder zelf bepalen wat hij of zij ermee wil doen.
1. Inleiding
Tot nu toe lijken we voort te hobbelen naar een herstel van de financiële crisis, die begon in 2008. Ook in
2010 zitten we in een soort labiel evenwicht. Dit wordt het best geïllustreerd door de aandelenmarkt die,
gemeten aan de MSCI World, ongeveer 1% heeft gedaan dit jaar. De lange rente op 30 jarige staatsleningen in
de US is gedaald van 4,7% naar 3,8 %, net als de US dollar die ook daalde t.o.v. de Euro met ongeveer 9%.
Globaal lijkt het allemaal erg saai, maar onder de oppervlakte smeult het!
We zijn aangeland in een zeer belangrijke fase voor de kapitaal markten. We zitten op een T-sprong, waarbij
eigenlijk al besloten is welke richting we opgaan. Op 3 november besloot de FED onder leiding van Ben
Bernanke tot een nieuw stimuleringspakket het zgn. QE2 (QE2=Quantitative Easing no2). Het doel is het
stimuleren van de inflatie, omdat de Amerikaanse economie weer in het slop is geraakt. Eerder in mei 2010
schreef ik hierover in een, binnen kleine kring gepubliceerd, document “who pays the Ferryman?” en
voorspelde dat deze QE2 zou komen.
De eerste stelling: een hernieuwde afkoeling van de Amerikaanse economie als gevolg de te hoge
schuldenniveaus en werkeloosheid is een dramatische ontwikkeling. De recente ingreep van de FED
heeft als doel om deze deflatie te stoppen. Toch lijkt de afkoeling onomkoombaar. Voortdurend wordt
naar hetzelfde middel is gegrepen: geldcreatie in plaats van de markwerking haar werk te laten doen.
Hiermee zitten we op een glijdend pad richting een zeer ernstige deflationaire depressie à la 1930.
Deze ontwikkeling is feitelijk begonnen met het klappen van de Nasdaq bubble in 2000.
In de afgelopen jaren is er nooit een echt herstel geweest. De banken en overheid zijn er op uit de indruk te
wekken dat een mogelijke tweede dip een natuurlijk verschijnsel is en vooral niet een verergering van de
kredietcrisis uit 2008. Dat zou namelijk betekenen dat de stimuleringsmaatregelen niet structureel hebben
geholpen en de opleving kunstmatig is. Aangezien het hier gaat om het grootste stimuleringspakket in de
geschiedenis van de mens, zou dat vervelend zijn voor de zittende politici. Dan zou de USA zich in een Japanscenario bevinden waar de problemen op de beurs al 20 jaar aanhouden.
Het is echter feitelijk nog erger: helaas voor de USA heeft Japan een handelsoverschot en een hoge
spaarquote. Ik focus hier op de USA omdat die toonaangevend is. De situatie in bijvoorbeeld Duitsland en
Nederland is nu verschillend, maar dat gaat het totale plaatje niet beïnvloeden. Wat aan Duitsland positief is,
zijn de relatief niet te hoge huizenprijzen.
CONFIDENTIAL
2
Essentieel is dat de financiële crisis in feite al 10 jaar aan de gang is. De afgelopen 11 jaar is er een negatief
rendement op aandelen behaald. Dat wordt vaak niet herkend. Korte termijn denken en korte termijn
oplossingen werken niet. Als je in 2001 een bedrag had belegd in de MCSI Worldindex was deze, gecorrigeerd
voor de inflatie, 50 % gedaald!
Onze tweede stelling: de politiek kiest er steeds voor dat de asset markten en banken ten koste van
alles gesteund moeten worden. Dat was in 2008 bij de redding van banken, dat is de afgelopen tijd via
de heimelijke subsidie door de extreem lage renten en dat zal straks zijn bij de nieuwe bankcrisis. Naar
onze indruk houdt deze strategie geen stand en zullen overheden in problemen komen; de strategie is
op termijn onbetaalbaar. Er is geen geld voor tweede bail out, ook omdat de hoeveelheid benodigd
geld hiervoor steeds extremere vormen aanneemt.
2. Hoe gaat de door de (USA-)politiek gekozen strategie uitwerken?
Het beleid van de FED is gericht op het creëren van asset inflatie. Men wil hogere prijzen voor vooral aandelen
en vastgoed. De consequenties zijn veelomvattend:
Een sterke devaluatie van de dollar, welke tendens gevolgd wordt door andere landen die hun valuta
willen beschermen in ‘de race naar de bodem’. Dit zal voor de Euro, Yen en Britse Pond gelden.
Andere landen zullen ook mee gaan doen. Met name de valuta’s van opkomende markten zullen
sterk kunnen stijgen. Deze landen zullen proberen te interveniëren. Dit gebeurt nu (november 2010)
al: Turkije koopt bijv. omvangrijk dollars in om de koers van de Turkse Lira tegen de dollar te drukken.
Hierdoor zal de koopkracht van de Dollar/Euro/Yen en Pond sterk dalen, grondstoffen zullen winnen
en de inflatie van goederen die echt nodig zijn zal dramatisch toenemen. Bijvoorbeeld in de
onmisbare “rare earth element”, zeldzame high tech mineralen, heeft zich recent al een 600%
prijsstijging voorgedaan.
De kapitaalmarkten voor aandelen en leningen functioneren niet meer. Bij aandelen stijgt de koers
(zoals de laatste maanden) niet doordat het beter gaat, maar omdat het ruilmiddel geld waardeloos
aan het worden is. Bedrijven echter zullen veel lagere winsten laten zien. In een normale markt kan
dit niet: lagere winsten en stijgende koersen. De waardevermindering van geld heeft twee effecten:
koopkracht omlaag en margedaling. Gaat dubbel op. Daar hoort geen hogere beurs bij.
Bij staatsleningen kan de lange rente dalen richting 1%, omdat QE2 van de FED zich richt op het
opkopen van staatsleningen. Zowel de aandelenmarkt alsook de obligatie markt zijn dan kunstmatig
opgeblazen en kunnen ieder moment een explosieve daling laten zien. We leven op dit moment op
een soort van bom.
Het enige respect tussen de VS en China is nu nog gebaseerd op de wederzijdse afhankelijkheid van
de VS en China(, Japan) als houder(s) van USA staatsleningen. Een teken van de toenemende
spanning is dat op 30 september in de Amerikaanse senaat een wet passeerde die China als valuta
manipulator aanwijst. Hiermee kan de Amerikaanse senaat elk moment handelssancties afkondigen.
Dit kan niet anders dan tot handelsoorlogen leiden. Een versterkend element in de heftigheid van
deze handelsoorlogen is de mogelijkheid die als gevolg van QE2 ontstaat om Amerikaanse
staatsleningen te dumpen. De grote houders zullen van die gelegenheid gebruik maken om van de
dollar af te komen.
CONFIDENTIAL
3
Het zoeken naar rendement lijkt soms paniekgedreven. Doordat de rente bewust op 0% gehouden
wordt zal het veel erger worden. Er worden steeds grotere risico's genomen om rendement te
maken. Om bijvoorbeeld nu een extra rendement van 1% te maken moet je in plaats van 10 jarige in
30 jarige staatsleningen beleggen. Een zeer kleine beweging in de koers van die 30 jarige lening is al
voldoende om dit voordeel in verlies om te laten slaan. Overigens is het niet slim om in één van de
allergrootste komende bubbles ooit, namelijk die in staatsleningen, te beleggen.
Andere landen zullen “plotseling” in de krediet problemen komen. Nu zijn dat Ierland, IJsland en
Griekenland, maar Italië, Spanje, Portugal en Amerika zullen volgen. Ze houden nu door
boekhoudkundige trucs de schijn op. In landen die getroffen worden door een kredietcrisis kunnen de
huizenprijzen met 50% of meer dalen. Maatschappelijke onrust zal het gevolg zijn omdat de overheid
niets anders kan doen dan de welvaartsstaat afbreken. Uiteraard is één van de grootste verliezers de
huidige en toekomstige pensioen gerechtigde.
Er komt een sterke scheiding tussen de winnaars en de verliezers. De winnaars zijn de opkomende
landen, die het moeten hebben van het nu nog onbenutte potentieel van de binnenlandse markten.
Andere winnaars zijn landen met veel grondstoffen. De verliezers zijn het Westen, Amerika, Japan e.d.
Voor Nederland, Duitsland en Noord Europa zijn we nog redelijk optimistisch. Maar ook hier worden
het zeer zware tijden door onze financiële connecties met de US en de internationale samenhang van
het bankwezen.
Wij denken dat de centrale banken door het sterker worden van de deflationaire krachten op een
moment in paniek raken, met name in de USA. Er kan een soort van oorlog tussen centrale banken
gaan uitbreken, omdat er verschillende doelstellingen zijn. De Amerikaan wil bijvoorbeeld asset prijs
inflatie; de Chinees wil werkgelegenheid en in Europa wil men een gematigde prijsinflatie van plm.
2%. Door het drukken van geld, in de vorm van het opkopen van de eigen staatsleningen, kan er zelfs
hyperinflatie ontstaan. Hyperinflatie definiëren wij als een situatie waarbij de mensen geen enkel
vertrouwen meer hebben in het wettige betaalmiddel. Dan gaat men over op valuta van andere
landen, goud, zilver, ruilhandel etc.
3. Een monetair eindspel
Wij staan voor een monetair eindspel, dat alle kanten op kan gaan. Jammer is alleen dat er vrijwel geen
winnaars zijn. Dat is volgens ons ook de echte reden dat hedge fund coryfeeën zoals Stanley Druckenmiller en
Paolo Pellegrini ermee stoppen. Er valt niet op te boksen tegen onvoorspelbare politieke manipulatie van de
asset markten, die contrair zijn aan de waarderingen. En als je dan geld hebt verdiend, dreigt dat waardeloos
te worden.
Stelling 3: langlopende staatsleningen , met name die van landen waarin QE plaatsvindt, wordt één
van de grootste bubbles ooit.
De kredietcrisis is in de afgelopen jaren verschoven van slechte leningen aan particulieren naar banken en
weer naar de overheid. Deze zal naar alle waarschijnlijkheid maatregelen nemen die de kredietcrisis omzetten
in een geld crisis: zoveel geld drukken dat geld op zich waardeloos is geworden; dan zijn alle schulden weg. In
onze perceptie zitten in een vergelijkbare situatie als in 2006. Wie zich toentertijd fundamenteel verdiepte in
het gedrag van de markten kon de kredietcrisis zien aankomen. Maar niemand deed er iets aan, tot men zich
bewust werd van een mogelijke collectieve ondergang van het bankensysteem. Slechts ingrijpen van de
CONFIDENTIAL
4
overheid heeft dit toen voorkomen. Omdat dit een tweede maal niet betaalbaar is, zullen de economieën,
maar ook de lagere overheden, te maken krijgen met inkrimpingen van budgetten. Eventuele economische
oplevingen lopen het risico in de kiem te worden gesmoord door bezuinigen en belastingverhogingen.
Stelling 4: De overheid, banken en het gros van de media willen de massa doen geloven dat de
kredietcrisis over is. Hiertoe werken de centrale banken samen met de overheid in het massaal
ingrijpen in de asset markten, teneinde de schijn van groei of stabilisatie op te houden. Geen enkele
belegging is meer veilig, zelfs kas is gevaarlijk. Kas is immers niets anders dan papier of elektronisch
geld. Wat geld waard is, wordt de grote vraag.
4. De sociaal economische gevolgen van het monetaire eindspel
Over deze gevolgen zal ik kort zijn, omdat ik denk dat veel lezers hier veel meer over toe te voegen hebben
dan ik en dat is ook niet het doel van deze notitie. Enkele voor de hand liggende zaken zijn :
De afbraak van de welvaartstaat: slechter en duurder onderwijs en zorg, minder uitkeringen en
pensioenen die in nominale termen sterk dalen.
Meer afzetten tegen bepaalde bevolkingsgroepen en vooral in socialistische landen het populaire
“tax the rich”, helaas begint dat al vaak met de gewone middenstanders.
Toenemende spanningen tussen machtblokken/handelsoorlogen.
Het wonen in de grote steden zal een onaangenaam gebeuren worden door stakingen, rellen,
onlusten en verpaupering.
Sterke toename van (jeugd)werkeloosheid.
Bedrijfseigenaren zullen geconfronteerd worden met banken die steeds minder geld willen uitlenen
en als ze dat al doen zal dat zijn tegen extreem hoge rentes, 10% of meer.
Het veel duurder worden van goederen, die men moet hebben en het goedkoper worden van zaken
die men mag hebben zoals horeca en reizen. Lokale overheden krijgen budgetproblemen door
gebrek aan bouwactiviteiten en zullen dan de lokale lasten fors opvoeren.
Dalende koopkracht en toename van de belastingen.
In feite is er al jaren sprake van een dalende koopkracht. De overheid manipuleert al jarenlang de
echte inflatiecijfers. Tenzij men een thuiswonende vegetariër is die op de fiets naar zijn werk gaat
vanuit zijn boshut, is de echte inflatie veel hoger dan officieel erkend. Vermoedelijk ervaart u dat
net als ik in het dagelijks leven.
5. Vooruitzichten voor 2011 en verder
Stelling 5: Er gloort licht aan de horizon. Bij de volgende dip zal de bodem wel bereikt worden,
aangezien de crisis dan al 12 of 13 jaar duurt. En daarna komen de mogelijkheden om weer echt
rendement op bijv. aandelen te bereiken.
Dit jaar komt er een grote gelddruk operatie en 2011 wordt de opmaat naar het uiteindelijke grote afrekenen
en de onvermijdelijke geldvernietiging. Er is een behoorlijke kans dat de invoering van het QE2 gezien zal
worden als het falen van QE1. Er kan aldus een totale run uit Amerikaanse assets komen, omdat er geen
vertrouwen is dat de monetaire en andere maatregelen in de USA zullen werken. Voor beleggers met een
total return doelstelling is het risico zeer groot dat eventuele winsten op de assets verdwijnen door
dollarverliezen. Hierdoor kan de dollar in een vicieuze cirkel (neergaande spiraal?) komen. De dag dat de
dollar samen met de aandelenmarkt daalt komt zeker en is het begin van een nieuwe grote crisis.
CONFIDENTIAL
5
5.1 De gevolgen voor de beleggingen: kansen en bedreigingen
Om van deze bedreigingen kansen te maken bevelen wij aan:
Heb geduld, maak kas en bewaar dat voor het moment dat de asset markten instorten. Koop dan
vooral beleggingen in de opkomende markten.
Hanteer een geografische benadering waarbij vooral de USA/UK en het Westen vermeden moet
worden.
Zoek naar een verstandige mix, zowel geografisch, qua assets als valuta’s.
Anticipeer op de renteontwikkeling.
5.2 De geografische mix
Belangrijk aspect in de mix is de mate van schuld van de overheid, maar ook die bij de burgers en instellingen
gericht op pensioenen en voorzieningen. Daarnaast spelen opleiding en concurrentiepositie een belangrijke
rol.
Om te beginnen met Europa. Er zal een soort vierdeling komen in Europa (Engeland beschouw ik als Amerika).
Onderscheid kan gemaakt (gaan) worden tussen een sterkere Noordelijke regio en een Zuidelijke regio. Het
Noorden is dan Frankrijk, Duitsland, Nederland en de Scandinavische landen. T.z.t. zal dit zich onherroepelijk
vertalen in een “Noord Euro”en een “Zuid Euro”. Daarnaast zal zich rondom Rusland en de opkomende
economieën in het Oosten groei voltrekken die behoorlijk autonoom zal zijn van het Westen. Ik denk dan aan
landen als Turkije, Tsjechië, Polen, Rusland en Slowakije. Er zijn ook verliezers: vermoedelijk Roemenie,
Bulgarije, Hongarije en de Baltische staten.
De Oost Europese winnaars hebben onze sterke voorkeur. Ook het sterke Noord Europa krijgt namelijk met
zeer grote problemen te kampen als gevolg van de crisis. De economische tegenwind is zo groot dat we daar
naar schatting zeker 10 jaar last van zullen hebben.
Azië kent overwegend winnaars en uiteraard ook een paar verliezers. Japan kan nog steeds beter worden
vermeden en Australië geeft een gemengd beeld vanwege de grondstoffen. Dat is een plus, maar Australië
hoort bij het Westen in die zin dat het ook hoge huizenprijzen heeft en de burgers een Angelsaksisch
leefpatroon hebben met de bijbehorende schulden. Toch moet Japan goed in de gaten gehouden worden. Als
dit land zich weer een nieuw elan aanmeet kan het hard omhoog gaan.
Amerika , m.u.v. Canada en Brazilië zouden wij helemaal willen vermijden De crisis gaat het grootst worden in
de USA en de UK, gevolgd door de Zuid Europese landen. Van die verliezende landen moet je zeker geen
aandelen en leningen hebben en de valuta al evenmin.
5.3 De asset mix
Het belangrijkste op dit moment is een defensieve houding en asset mix met daarin veel aandacht voor echte
Fundamentals. Dat is dus bijvoorbeeld: fysiek goud, een belegging in grondstoffen en bijvoorbeeld in niet
gefinancierd vastgoed, het liefst in opkomende landen zoals boven besproken. Van belang blijft overigens de
timing. Op dit moment (november 2010) lijken vele grondstoffenprijzen een grote correlatie te hebben met de
beurs.
CONFIDENTIAL
6
Afhankelijkheid van banken in de financiering is sterk af te raden. Het hebben van een sterk eigen bedrijf
zonder schulden is zeker een optie. Private equity via beursgenoteerde bedrijven of verbanden is af te raden,
behalve als er met geen of weinig financiering gewerkt wordt.
Vermijd verder in deze fase zoveel mogelijk aandelen, credits en langlopende staatsobligaties.
Schulden van opkomende landen met weinig schuld en veel groei lijken in orde, net als obligaties van
grondstoffenlanden zoals Noorwegen en Australië, mits de looptijd tot 2 jaar beperkt is. Let wel: valuta’s
kunnen sterk schommelen.
5.4 Rente
We gaan uit van convergentie in de lange rente tussen de zgn. "high yielders" in staatsleningen zoals Australië,
emerging market debt en die van de bekende landen zoals de USA en Duitsland. Credits zijn nu favoriet,
omdat ze naast een hoge rente ook een schijnbare weerstand hebben tegen een eventuele deflatie. Dat is
uiteraard schijn, maar vooralsnog zal volgens ons hier het meeste geld naartoe gaan. Staatsleningen in het
Westen kunnen een rente krijgen van onder de 1% in het segment van 10 jaar. De gehele yieldcurve kan
verder vervlakken. Dit is echter een zeer gevaarlijke bubble en uiteindelijk zal de rente gaan stijgen om het
tomeloos geld drukken van de overheid te compenseren. Dan zullen er grote verliezen geleden kunnen
worden, vooral in staatsleningen met een looptijd van meer dan 2 jaar.
5.5 Valuta's
Doordat de FED met een bewuste politiek begonnen is om de dollar te laten devalueren als panacee voor zijn
eigen problemen, exporteert de Amerikaan zijn problemen naar landen met een sterke valuta. Doordat recent
de Euro in de problemen kwam door de Grieken en Ieren, hebben we nu een beperkte daling van de dollar
naar 1.40. Als genoemd gaan we echter uit van het opbreken van de Eurozone in een Noord en Zuid regio en
dan kan de dollar dalen naar ver over de 2 “Noord-Euro”.
Hierdoor ontstaan sterke spanningen, die gegarandeerd leiden tot handelsoorlogen en/of kapitaal restricties
d.w.z. dat overheden belemmeringen gaan opwerpen aan het geldverkeer. Zoals bijv. Brazilië die op 18
oktober aankondigde dat ze 6% belasting gaan heffen op financiële instromingen.
Datzelfde verschijnsel als bij leningen gaat ook op in valuta's in vooral de opkomende landen die nog een hoge
rente kennen, zoals de Turkse lira. De kern valuta's zoals Euro/Dollar/Yen/Pond zullen hevig volatiel zijn
binnen deze pairs. De koers is geheel afhankelijk van politieke agenda's. De verhoudingen tussen de valuta’s
zijn steeds minder verankerd, dus steeds meer “random” en dus afhankelijk van het nieuws en/of politiek
ingrijpen. Voor valuta's die niet meedoen aan de race naar de bodem is een sterke outperformance
weggelegd. De Zwitserse Franc nadert een all time high tegen de Dollar nu. De Dollar zal op een dag een
tomeloze daling te zien geven als men zich realiseert dat QE2 ook mislukt is en dat gaat dan gepaard met een
grote daling van de Amerikaanse assets zoals aandelen, leningen, credits en OG.
6. De asset classes uitgediept
6.1 Aandelen
Aandelen zullen balanceren tussen hoop en vrees. Hoe groter QE2 wordt, hoe meer de beurs kan stijgen. De
grote vraag is hoe ver de geldontwaarding gaat. In principe kan de beurs oneindig stijgen, net als in de Weimar
CONFIDENTIAL
7
republiek. Uiteindelijk zal het hele piramidespel moeten instorten en is een S&P 500 onder de 500 makkelijk
haalbaar. Aandelen zijn naar ons idee voorlopig geen arena om in te spelen.
Als de S&P 500 instort, zullen de beurzen van de opkomende landen ook fors meedalen. Ik verwacht pas een
ontkoppeling van de opkomende markten in een laag staande markt. Wellicht dat de opkomende landen eerst
extra klappen krijgt; ze hebben de afgelopen tijd extra winst gemaakt, die er ook weer af kan gaan.
Wel is iets te zeggen voor de aankoop van een beperkte hoeveelheid specifieke aandelen van opkomende
landen. Vooral aandelen met een zeer conservatieve balans zonder schulden, een goede franchise gericht op
de opkomende consument en aandelen die profiteren van infrastructurele maatregelen zijn aan te raden. Er
moet echter sterk rekening gehouden worden met het vaak onbetrouwbare juridische karakter in opkomende
landen en bedrijven (maar na Enron/Fortis/GM en de banken hebben wij eigenlijk het recht niet meer om dat
te zeggen). De keuze voor pure landen en de juiste aandelen wordt niet meteen beloond, omdat de
Fundamentals van die aandelen pas na enige tijd tot hun recht kunnen komen.
De komende tijd, of wellicht 1 a 2 jaar moeten we beducht zijn op een sterke sell off in aandelen. Dat zal
waarschijnlijk gaan in de vorm van de flash crash van 6 mei jl. waarbij de Dow 1000 punten daalde in 10
minuten, maar dan zonder het herstel dat we toen gezien hebben. Als genoemd, denken we dat een
hernieuwde bear market een S&P 500 beneden de 500 kan brengen, vermoedelijk ergens in 2011/2012. Als de
Dollar dan daalt naar bijvoorbeeld 1.80 tegen de Euro, dan is het verlies in Euro 68%. Dit zal dan de trigger
worden voor een hernieuwde enorme gelddruk operatie.
6.2 Credits/bedrijfsleningen/asset backed securities/mortgage backed securities
Dit zijn nu favoriete categorieën. Echter net als aandelen zijn deze effecten geheel afhankelijk van
economische groei en welvaart. Omdat men steeds wanhopiger op zoek is naar rendement is dit één van de
laatste categorieën die goed lijkt. Mocht zich echter een aandelen crash voordoen, dan zullen deze effecten
sterk dalen. Deze hebben als extra handicap dat er dan totaal geen enkele liquiditeit in zal zijn, verkopen is
dan vrijwel onmogelijk. Dan rest er niets anders dan de rit uitzitten en hopen. Vooral leningen aan banken en
verzekeraars zijn extra gevaarlijk.
Een speciale categorie vormen de staatsleningen van opkomende landen. Daar heb ik veel meer vertrouwen
in, maar omdat we ook een rentestijging verwachten, is het verstandig de looptijd kort te houden. Ook
obligaties van grondstoffenlanden zoals Australië, Canada en Noorwegen lijken ons goed.
6.3 Onroerend goed
Hoofdregel 1 is op dit moment vooral geen of weinig hypotheekschuld of regel een lening zo in mogelijk door
(dit deel van de zin is onbegrijpelijk) opvraagbaar is door een bank de komende 5 jaar. Vermijd vooral
commercieel onroerend goed en kantoren. Mooi is wel, niet gefinancierd onroerend goed, direct
aangehouden in opkomende landen voor redelijke prijzen (dus niet China). Zeer goed is een hypotheek die
vastligt voor een laag percentage voor lange tijd en niet opvraagbaar is.
CONFIDENTIAL
8
7. Tot slot en samenvattend
Het is een nogal ernstig stuk geworden. Eigenlijk tegen mijn aard, omdat ik gewoonlijk als optimist overal een
oplossing voor zie. Het gehele verhaal is op persoonlijke titel geschreven en zoals hiervoor gemeld: wat men
ermee doet is geheel vrijblijvend. Hieronder volgt een samenvatting.
Onder de oppervlakte smeult het: geldvernietiging.
Tot nu toe lijken we voort te hobbelen naar een herstel van de financiële crisis, die begon in 2008, maar let
op: onder de oppervlakte smeult het! We moeten rekenen op een nieuwe kwantitatieve easing in de USA. Dit
kan leiden tot uitstel van de onvermijdelijke geldvernietiging, maar het kan ook een doos van Pandora openen
met onbeheersbare gevolgen, zoals bijvoorbeeld een kopersstaking in (lange termijn) overheidsobligaties:
een potentiële volgende bubble. Zelfs met een nieuwe gelddruk-operatie zijn de gevolgen voor de echte
economie buitengewoon ernstig en kan leiden tot een langdurige neergang. Deze gaat gepaard met hoge
werkeloosheid, koopkrachtverlies door de burgers en een verlamd bankensysteem dat niet meer kan uitlenen.
Kapitaalmarkten worden gemanipuleerd en functioneren niet meer normaal.
Op dit moment functioneren de kapitaalmarkten voor aandelen en leningen niet meer normaal. Bij aandelen
stijgt de koers (zoals de laatste maanden) niet omdat het beter gaat, maar omdat het ruilmiddel geld
waardeloos aan het worden is. De waardevermindering van geld heeft twee effecten: koopkracht omlaag en
margedaling. Dat gaat dubbel op en daar past geen hogere beurs bij. Dat de beurs toch stijgt, komt door
ingrijpen van overheid en centrale banken. De politiek kiest er steeds voor de assetmarkten en banken ten
koste van alles te steunen. Naar onze indruk houdt deze strategie geen stand; de strategie is op termijn
onbetaalbaar. Er is geen geld voor tweede bail out, mede doordat de benodigde geldhoeveelheid extreme
vormen aanneemt.
Feitelijk duurt de crisis al 10 jaar.
Essentieel is dat de financiële crisis in feite al 10 jaar aan de gang is. De afgelopen 11 jaar is er een negatief
rendement op aandelen behaald. Dat wordt vaak niet herkend. Korte termijn denken en korte termijn
oplossingen werken niet. Als je in 2001 een bedrag had belegd in de MCSI Worldindex was deze, gecorrigeerd
voor de inflatie, 50 % gedaald!
Een sterke devaluatie van de dollar zal gevolgd worden door andere landen, die hun valuta willen beschermen
in ‘de race naar de bodem’. Dit zal voor de Euro, Yen en Britse Pond gelden. Andere landen zullen ook mee
gaan doen. Handelsoorlogen en tegen elkaar inwerkende centrale banken kunnen het gevolg zijn, omdat de
belangen niet meer synchroon lopen. De Amerikaan wil bijv. asset prijs inflatie; de Chinees wil
werkgelegenheid en in Europa wil men een gematigde prijsinflatie van plm. 2%.
Door het drukken van geld, in de vorm van het opkopen van de eigen staatsleningen, kan er zelfs hyperinflatie
ontstaan. Hyperinflatie definiëren wij als een situatie waarbij de mensen geen enkel vertrouwen meer hebben
in het wettige betaalmiddel. Dan gaat men over op valuta van andere landen, goud, zilver, ruilhandel etc.
Monetaire crisis met maatschappelijke gevolgen
De monetaire crisis gaat naar ons idee gepaard met de afbraak van de welvaartstaat. Te denken valt aan
slechter en duurder onderwijs en zorg, minder uitkeringen en pensioenen die in nominale termen sterk dalen.
CONFIDENTIAL
9
Meer afzetten tegen bepaalde bevolkingsgroepen en vooral in socialistische landen het populaire “tax the
rich”, helaas begint dat al vaak met de gewone middenstanders. Toenemende spanningen tussen
machtblokken/handelsoorlogen en sterke toename van (jeugd)werkeloosheid.
Aanbevelingen
Om van deze bedreigingen kansen te maken bevelen wij aan:
Heb geduld, maak kas en bewaar dat voor het moment dat de asset markten instorten. Koop dan
vooral beleggingen in de opkomende markten.
Hanteer een geografische benadering waarbij vooral de USA/UK en het Westen vermeden moet
worden.
Zoek naar een verstandige mix, zowel geografisch, qua assets als valuta’s.
Anticipeer op de renteontwikkeling.
Maar er gloort licht aan de horizon. Bij de volgende dip zal de bodem wel bereikt worden, aangezien de crisis
dan al 12 of 13 jaar duurt. En daarna komen de mogelijkheden om weer echt rendement op bijv. aandelen te
bereiken.
8. Nog twee citaten
Iets over de lengte van een bankencrisis
“Reinhart and Rogoff observe that following systemic banking crises, the duration of housing price declines has
averaged roughly six years, while the downturn in equity prices has averaged about 3.4 years. On average,
unemployment rises for almost 5 years. If we mark the beginning of this crises in early 2008 with the collapse of
Bear Stearns, it seems rather hopeful to view the March 2009 market low as a durable “V” bottom for the stock
market, and to expect a sustained economic expansion to happily pick up where last year’s massive dose of
“stimulus” spending now trails off. The average adjustment periods following major credit strains would place a
stock market low closer to mid-2011, a peak in unemployment near the end of 2012 and a trough in housing
perhaps by 2014. Given currently elevated equity valuations, widening credit spreads, deteriorating market
internals, and the rapidly increasing risk of fresh economic weakness, there is little in the current data to rule
out these extended time frames.”
Als laatste iets over het monetaire eind spel van Gonzalo Lira, de hyper inflatie op het slot
“Inflation is when the economy overheats: It’s when an economy’s consumables (labor and
commodities) are so in-demand because of economic growth, coupled with an expansionist credit
environment, that the consumables rise in price. This forces all goods and services to rise in price
as well, so that producers can keep up with costs. It is essentially a demand-driven phenomena.
Hyperinflation is the loss of faith in the currency. Prices rise in a hyperinflationary environment
just like in an inflationary environment, but they rise not because people want more money for
their labor or for commodities, but because people are trying to get out of the currency. It’s not
that they want more money—they want less of the currency: So they will pay anything for a good
which is not the currency. “
CONFIDENTIAL
10
DISCLAIMER
Past performance is not necessarily a guide to future performance. The value of investments and income from them may
fall as well as rise and the investor may not receive back the amount invested. Investments may be in a variety of
currencies and therefore movements in the value of currencies may also affect the value of an investor’s holdings.
Furthermore, the value of investments may be adversely affected by fluctuations in exchange rates between the
investor’s reference currency and the base currency of the investments.
This report has been made by Worldview Investment Management. The analysis made requires the use of quantitative
instruments that make assumptions on risks and returns. This analysis, although made to our best efforts and insights,
cannot be an indication for returns achieved in reality.
Frits Fiene
CIO
WorldView Investment
Management
Bollenmarkt 6b
1681 PJ Zwaagdijk-Oost
The Netherlands
T: +31.614.100.420
E: [email protected]
Tony Bouwman
Portfolio Management
WorldView Investment
Management
Bollenmarkt 6b
1681 PJ Zwaagdijk-Oost
The Netherlands
T: +31.612.542.445
E: [email protected]
CONFIDENTIAL
11