trendkaarten BBE 20121023 - Instituut Maatschappelijke Innovatie

Commentaren

Transcriptie

trendkaarten BBE 20121023 - Instituut Maatschappelijke Innovatie
opvallen. Andere dingen zie je
niet omdat ze zo kolossaal
zijn’ (Robert Pirsig)
Deze set trendkaarten is bedoeld
om het denken over de biobased
economy te duiden, op te rekken
en om de dialoog te faciliteren.
De verzameling is een 'work in
progress', bedoeld om aangevuld
en verrijkt te worden!
✓ Competing Claims
✓ Biodiversiteit is economie
✓ Netwerken als governance
✓ De plant als innovatiebron
✓ Multicomplexiteit/paradoxen
✓ Grow once, use many
✓ Circulaire economie
✓ Taxonomie van de bio-economie
Het IMI organiseert de maatschappelijke dialoog over de biobased economy in opdracht van het Ministerie van EL&I
Auteurs; daria ofman, dick koster, Guido enthoven, yung lie
reacties: [email protected]
trendkaarten
biobased economy
‘Sommige dingen zie je niet,
omdat ze zo nietig zijn dat ze niet
competing claims
Algemene beschrijving trend
In een wereld waar biomassa steeds meer en
intensiever wordt gebruikt, neemt ook de
concurrentie om de wereldvoorraad biomassa toe.
Deze competing claims manifesteren zich op
verschillende manieren:
• concurrerende claims tussen verschillende
producten: farma, food, feed, fiber, fuels.
Via cascadering en bioraffinage wordt
beoogd de meest hoogwaardige toepassing
voorrang te geven.
• concurrerende claims tussen verschillende
sectoren. Bedrijfstakken die van oudsher
gebruik maken van agro crops en
biomassa, zoals de voedingsindustrie en de
papier en kartonindustrie zien nieuwe
toetreders opkomen. Het leidt tot vragen
naar biomassa voor biochemie en met
name bioenergie.
• concurrerende claims op land en
productieareaal. Belangen van
plantagebouwers, landbouwproducenten en
lokale gemeenschappen botsen. De een
beroept zich op een akte en vergunning, de
ander op gewoonterecht.
What's the name of the claim?
Op een meer immaterieel niveau gaan competing
claims om:
• een competitie tussen waarden: people,
planet en profit. Hoewel er tegenwoordig
steeds meer succesvolle voorbeelden zijn van
het positief verbinden van deze waarden, zijn
er ook genoeg voorbeelden waarin deze
waarden met elkaar botsen. Welke waarde
verdient in welke situatie voorrang? De
belangrijkste actoren, overheden, bedrijven
en ngo’s zijn deze afweging tastend hun weg
aan het vinden. Vormen van dialoogvoering,
competitie en samenwerking wisselen elkaar
af.
• competing claims op de meest wenselijke
paradigma’s voor de toekomst; om
concurrerende wereldbeelden. Aan de ene
kant de romantische benadering die pleit voor
kleinschaligheid en terug naar de natuur. Aan
de andere kant de industriële benadering met
louter grootschalige monoculturen.
Daartussenin zijn allerlei interessante vormen
waarneembaar als bijvoorbeeld de ‘Circulaire
Economie’.
Trendkaarten Biobased Economy
Toekomstverwachting
Competing claims zijn een feit; ontkennen is
zinloos. Er zijn twee routes om met competing
claims om te gaan. De eerste is strijd, macht
verwerven, doordrukken, overwinnen.
De tweede route
is dialoogvoering,
samenwerking en
coproductie. Deze
route wordt
steeds vaker
gekozen. Het zou
van een
schromelijke
naïviteit én een
gebrekkige verbeeldingskracht getuigen
om het belang van deze tweede route te
onderschatten.
De Bio-based Economy is een buitengewoon merkwaardig en een buitenge--woon interessant fenomeen. In geen enkel
maatschappelijk domein is er sprake van
zulke indringende competing claims. En in
geen enkel domein wordt er zo energiek
gezocht naar nieuwe verbindingen.
biodiversiteit is economie
Algemene beschrijving trend
Landen/volkeren die degradeerden
Jared Diamond beschrijft in zijn boek Collapse hoe
verschillende landen of volkeren in het heden en
verleden zijn omgegaan met al dan niet duurzame
ontwikkeling. Meerdere factoren spelen hierbij een
rol, waarvan de belangrijkste zijn:
In tegenstelling tot de Dominicaanse republiek
(zelfde eiland) is Haiti een kale rots door massale
ontbossing, gefragmenteerde stukjes
landbouwgrond, een antiautoritaire houding bij de
bevolking en enorme erosie met de bekende armoede
en uitzichtloosheid als gevolg.
• groei van de bevolking en competitie om schaarse
grond
• uitputting van natuurlijke hulpbronnen
• gebrek aan langetermijn visie, zeker bij processen
die sluipenderwijs gaan en zich over meerdere
generaties uitstrekken zoals erosie, ontbossing en
uitsterven van plant- en diersoorten
• gebrek aan visie als het probleem groter is dan
het bereik van de leiders
• conservatisme en het te lang vasthouden aan
tradities.
Op Paaseiland is er sprake geweest van massale
ontbossing, waarbij heel veel bomen zijn gebruikt
voor het vervoer van de beroemde koppen vanuit een
centrale groeve naar de diverse dorpen, wat heeft
geleid tot de ineenstorting van de hoogwaardige
samenleving door gebrek aan bomen voor transport
over zee (boten) en erosie.
Vikingen in IJsland, Groenland en
Vinland(Newfoundland): Klimaatverandering,
landbouwmethodes die niet pasten bij de dunne laag
vruchtbare grond en overbegrazing door schapen
leidden op IJsland tot massale erosie. (het was
vroeger groen!) Op Groenland leidde verkeerde
keuzes in landbouwmethodes en jacht en
conservatisme van de Vikingen (anders dan de Inuit
die daar ook leefden) zelfs tot uitsterving van de
bevolking van de honger. Vinland werd wel bezocht
maar nooit langdurig gekoloniseerd.
Trendkaarten Biobased Economy
Landen/volkeren die degradatie
voorkwamen
Japan Massale, van boven af opgelegde, herbebossing
in de 16e en 17e eeuw onder het Tokugawa regime
hebben geleid tot het behoud van veel bos en
landbouwgrond in Japan.
Duitsland Vanaf de 16e eeuw aandacht voor
ontbossing en ontdekking van bomen als traag
groeiende landbouwproductie.
Tikopia Een klein eiland met een al eeuwen lang
stabiele bevolking van tussen de 1000 en 1200
mensen met opvallende ecologische stabiliteit door
strikte geboorte- en bevolkingsbeperking met onder
andere abortus, infanticide en emigratie met
onbekende bestemming als instrumenten.
Dominicaanse Republiek op hetzelfde eiland als
Haiti, maar veel groener en rijker door een streng
herbebossings- en beschermingsbeleid onder dictator
Balaguer.
Nieuw Guinea Al eeuwenlang ecologisch stabiel door
slim en efficiënt gebruik van de landbouwgrond.
netwerken als governance
Het poldermodel opnieuw uitgevonden
De wereld van de Bio-based Economy is een
buitengewoon interessante biotoop in termen van
governance. Overheden, bedrijven, NGO’s en
internationale organisaties pakken elk een eigen rol
in nieuwe regelarrangementen.
Nationale overheden hebben elk bestaande weten regelgeving over bijvoorbeeld productkwaliteit,
duurzaamheid en afval. Tegelijkertijd beseffen
overheden dat zij op dit gebied nauwelijks over
effectieve bevelsrelaties met het veld beschikken.
Het programma Biobased Economy van het
ministerie van EL&I is vooral succesvol via het
instrument van netwerksturing. Iedere week zijn er
weer bijeenkomsten waarbij relevante actoren in
verschillende arena’s rond een thema bijeen komen.
Het Manifest Bio-based Economy bevat afspraken
over duurzame kaders en randvoorwaarden en is
ondertekend door 43 grote bedrijven en NGO’s. Het
proces werd gefaciliteerd in opdracht van de
overheid.
In Round Tables komen tot nieuwe normen
Duizenden bedrijven en NGO’s werken samen in
tientallen Round Tables en honderden
certificeringssystemen. Het gaat vaak om
grensoverschrijdende kwesties, waarbij de betrokken
bedrijven en maatschappelijke organisaties via
zelfsturing normen in overleg vaststellen. Denk
bijvoorbeeld aan afspraken over duurzame herkomst
van grondstoffen, over biodiversiteit, het respecteren
van rechten van lokale gemeenschappen, en het
optimaliseren van de CO2
balans.
Vanuit internationale
instituties kan de EU-RED
genoemd worden met de
bijmengverplichting voor
biobrandstof. Daarnaast zijn
ook de vanuit de VN geformuleerde Ruggie-principles
relevant die richtlijnen geven op het gebied van
mensenrechten. Ook de OESO heeft Guidelines
opgesteld voor Corporate Social Responsibility.
Daarnaast ontstaan nieuwe dispute resolution facilities
die zich richten op conflictbeslechting tussen
betrokken partijen.
Trendkaarten Biobased Economy
Toekomstverwachting naar 2100
In 1748 verscheen ‘Over de geest van de
wetten’ van Montesquieu. Hij beschreef daarin
de Trias Politica met een pleidooi voor
machtenscheiding tussen de wetgevende,
uitvoerende en rechtsprekende macht.
Drie eeuwen na dato zien we een proces van
vermaatschappelijking van de drie machten.
Normstelling op het gebied van biobased
economy is afkomstig
van overheden,
internationale
organisaties, maar
vindt ook plaats via
afspraken tussen
bedrijven en NGO’s.
Deze wisselwerking
heeft een ongekende
dynamiek: het
speelveld zal er in
2020 heel anders
uitzien dan de situatie aan het begin van deze
eeuw. Montesquieu wordt opnieuw uitgevonden.
Regelgeving, uitvoering en conflictbeslechting
vindt steeds vaker plaats in een dynamisch
samenspel tussen overheden, bedrijven en civil
society.
de plant als innovatiebron
Algemene beschrijving trend
De plant is bezig aan een onstuitbare
opmars. De mogelijkheden van biomassa
worden steeds talrijker en op steeds
grotere schaal toegepast. Het gebruik van
biomassa voor specifieke producten,
chemische bestanddelen, energetische–,
vezel– en calorische waarde, verslaan de
fossiele bestanddelen niet alleen in hun
diverse toepassing maar ook in kwaliteit.
Nu de potentie van de plant is
herontdekt, volgt een explosie aan
ongekende nieuwe toepassingen. Deze
groene schat leidt tot een exponentiële
toename aan variatie in tussenproducten
en toepassingen die door middel van
selectie zich weer uitkristalliseren tot
bruikbare en gewilde eindproducten.
Zoals Orwell aangaf: 'To see what is in
front of ones nose, needs a constant
struggle'.
‘Cause a matter of fact it'll turn out to be
strong, if you want me to’ - Robert Plant
Schuivende motivatie
De drijver achter deze ontwikkeling is niet
enkel meer de urgentie. Urgentie omdat
grondstoffen opraken, urgentie omdat we bang
zijn voor vervuiling.
Wat we zien verschuiven is niet zozeer de
richting van de verandering, als wel de
onderliggende drijvende kracht. Terwijl er
vroeger vanuit angst en schaarste werd
geredeneerd, is het nu een aanstekelijke
innovatiedrang. Deels omdat de economische
incentives aan het veranderen zijn maar zeker
ook door de geest van de tijd waarin innovatie
en duurzaamheid een broodnodige onderlegger
zijn voor een verkoopbare business case. De
economische en intrinsieke motieven vallen
samen en versterken elkaar.
Hierin is de toepassing van biomasse in een
bio-based economy een dragend en
katalyserend element in een steeds duurzamer
wordende economie met gesloten
waardeketens.
Trendkaarten Biobased Economy
Toekomstverwachting naar 2100
Bio NL is een bibliotheek met extracten
van plantenstoffen uit de gehele tuinbouw
die een brug wil slaan tussen tuinbouw en
andere sectoren zoals b.v. de chemie.
Nederland heeft een unieke positie in de
tuinbouw en heeft een enorm grote
variëteit aan inhoudsstoffen. Met de
(kennis over) deze inhoudsstoffen kunnen
andere sectoren hun producten
verbeteren en/of nieuwe producten
ontwikkelen. Zo gebruikt Starbucks
tomaten als basis voor rode kleurstof. Er
zijn twee strategieën om de markt te
benaderen:
- de plantenstoffen worden aan een
producent geleverd die onderzoekt welke
werkzame stoffen gebruikt kunnen
worden (aanbodgericht).
-­‐ naar de industrie stappen en vragen
welke stoffen worden gebruikt. Deze
kunnen dan naar behoefte worden
‘geteeld’ (vraaggericht).
Multicomplexiteit: paradoxen
Complexiteit is cool
Paradoxen zijn cool
Toekomstverwachting naar 2100
In de huidige samenleving wordt er vanuit
toenemende diversiteit aan contexten aanspraak op
ons gedaan. Wij bewegen ons, gewild of ongewild,
in een enorme verscheidenheid aan ‘landschappen’.
In nationale en mondiale systemen zien we een
toename aan vergroeiingen en vertakkingen,
kruisverbanden, fluïde sturingsvormen en snellere
manieren van communiceren. Zelden staat een
fenomeen op zich, maar is verbonden met
honderden weer eens vervlochten lijntjes.
Het boerenleven was relatief eenvoudig. De grenzen
van het veld zijn de grenzen van het werkgebied.
Hard werken biedt zekerheid, consistentie en
continuïteit. De jungle echter kent andere leefregels,
andere vraagstukken, en andere manieren van
sturing.
In de toenemende onoverzichtelijke complexiteit
van ecologische processen is een
handelingsfilosofie vanuit 'no regret'-denken een
verstandige. Acceptatie van de onmogelijkheid
om de onderlinge samenhang in te schatten / te
analyseren leidt tot nieuwe beleids- en
beslisarrangementen.
De toename aan contexten, en complexiteit
veranderen het spel, maar veranderen ook de
spelregels? Als we ervan uitgaan dat de wereld van
een agrarisch landschap waarin iedereen zijn eigen
veld beploegt verandert in een jungle met een
complex ecosysteem en een oneindigheid aan
verbindingen, dan lopen we tegen de beperkingen
van de spelregels aan als deze nog zijn afgestemd
op een agrarisch landschap.
Alleen hard werken is niet meer voldoende.
Daarnaast moeten nieuwe overlevingsstrategieën
worden aangesproken; denken in verbindingen en
samenwerken, vertrouwen in de potentie van
mogelijkheden en de rijkheid van complexiteit. Een
creatief waarnemingsvermogen is cruciaal voor het
zien en benutten van kansen. In deze wereld wordt
je groot door te vertrouwen op netwerken:
integratie, synergie en het verbinden van belangen.
Identiteit staat centraal, want wie zichzelf kent weet
ook wat hij voor welke ander kan betekenen. De
wereld is een complex en paradoxaal geheel en juist
die complexiteit is tevens de rijkheid.
Van centraal gestuurde verdelingstrategie van
schaarse middelen bewegen we naar lokale
zelfsturing en overvloed. Deze zienswijze is daarmee
cruciaal voor het werken van een ‘Economy of
abundance’.
Trendkaarten Biobased Economy
In paradoxale werkelijkheden is het stellen van
de goede vragen belangrijker dan het bedenken
van de goede antwoorden.
grow once, use many
Algemene beschrijving trend
Rose is a rose is a rose is a rose
Toekomstverwachting naar 2100
“Kijk goed naar wat je in je kas hebt; er zit veel
meer waarde in dan de aubergine alleen.” De vezels
van de stelen, de bladeren, de kleurstof van de
schil; het zijn alle grondstoffen voor nieuwe
producten zoals bouwmateriaal, verf, biogas etc.
Hier zitten niet alleen voordelen aan van hergebruik
en efficiency van grondstoffen (grow once, use
many).
Natural plant fibers can and will play a central role in
the transition from a hydrocarbon-based economy to
a ecologically sustaining carbohydrate-based
economy’ (Henry Ford, 1863-1947)
Als de economie steeds meer circulair gaat
worden, en grondstoffen uit biomassa vele
malen kunnen worden hergebruikt, wat heeft
dat voor gevolgen voor de waardebepaling van
goederen en de bestanddelen waaruit deze zijn
samengesteld?
Op dit moment is
waardebepaling en becijfering
van toegevoegde waarde
vooral gebaseerd op eenmalig
gebruik. Hergebruik als
economische waardegrondslag
maakt nog geen onderdeel uit
van de financiële waarderingsen beprijzingsgrondslagen.
De vezelstructuur van planten levert bij verwerking
tot bouwmateriaal voordelen op zoals: snelle
productietijd, waterdicht, vochtwerend, ademend,
schimmelbestendig, UV-proof. Biomassa is, bezien
door deze bril, een ongeëvenaarde chemische
fabriek. We staan nog maar aan het begin van het
gebruiken van de enorme potentie van biomassa.
Net zoals het programmeren
en in licentie uitgeven van
computersoftware een
goudmijn bleek voor bedrijven
als Microsoft, zo zou de
waardeontwikkeling van
biomassa ook wel eens voor
grote verschuivingen kunnen
zorgen in de economie.
Nederland loopt voorop in R&D op bijna alle
dimensies van biomassa; de combinatie van de
Technische universiteiten en de Wageningse
universiteit is zeer krachtig en mondiaal uniek. Het
continu doordenken en je verdiepen in de grondstof
kan een enorme waarde opleveren. Die waarde is
circulair, cyclisch.
Trendkaarten Biobased Economy
Circulaire economie
Algemene beschrijving trend
‘Let the spinning wheel spin’ (Blood, Sweat & Tears)
De Ellen Macarthur Foundation publiceerde
in januari 2012 een studie naar de ‘Circular
Economy’. Dit beschrijft de verschuiving van
Toekomstverwachting naar 2100
De meest voorzichtige scenario’s schetsen een
besparing voor de meest belangrijke
handelssectoren in de EU van $ 380 miljard. Bij
een optimale invoering van de principes van de
circulaire economie wordt een besparing van $
630 miljard becijferd (Towards the circular
economy, Ellen Macarthur Foundation/Mc
de economische keten van een ‘take-makedispose’-proces (lineaire productie- en
consumptieketens met afvalbergen als
resultaat) naar een circulaire economie,
waar sprake is van hergebruik. Afval in zijn
Kinsey).
huidige vorm bestaat niet meer en dient als
grondstof voor nieuwe producten.
Door verduurzaming van producten en de
hogere waarde van reststoffen, zal de
consumentenprijs van nagenoeg alle producten
De circulaire economie draait om zo klein
mogelijke productie- en consumptiecycli,
steeds verder dalen. De klassieke
afschrijvingsregels zijn gebaseerd op
boekhoudkundige principes van de lineaire
economie en moeten daarom worden
herontwikkeld voor de circulaire economie. Dit
waardoor er een minimum aan transport,
logistiek, energie e.d. nodig is voor de
(re)productie. De deelproducten zijn op zijn
minst non-toxisch en kunnen daarmee
dienen als grondstof voor een nieuwe
opent geheel nieuwe perspectieven voor
financiering en investering door ondernemers.
Het leidt naar verwachting vooral tot
klantvoordelen in termen van lagere prijzen en
een langere gebruiksduur.
productiecyclus door bijvoorbeeld raffinage
of demontage.
Trendkaarten Biobased Economy
taxonomie van de bio-economy
Natura non facit saltus (Linnaeus)
Nature's economy shall be the base for our own,
for it is immutable, but ours is secondary. An economist
without knowledge of nature is therefore like a physicist
In de tijd van Linnaeus was er een grote
without knowledge of mathematics. (Linnaeus, 'Tankar om
belangstelling en herontdekking van de natuur en
veel interesse in de indeling van planten en dieren. grunden til oeconomien', 1740)
Sommige planten en dieren leken op elkaar en
werden bij elkaar ingedeeld, maar de onderlinge
verhouding was mistig. Linnaeus maakte in zijn
boek uit 1735 Systema Naturae en Species
Plantarum een nieuwe indeling op basis van vorm
en functie die een doorbraak betekende.
De indeling was logisch, helder van opbouw,
gelaagd van simpel naar complex en geldt nog
steeds als de basis van de huidige plant- en
dierindeling. Recent DNA-onderzoek heeft zijn
indeling zelfs voor 90% bevestigd.
Haeckel maakte onder invloed van het Darwinisme
de eerste indeling in de vorm van een boom. Zo’n
boom met takken (taxon is tak, taxonomie is de
benoeming van de takken) suggereert een
tijdsrelatie en een toename van complexiteit
waarbij soorten zich uit andere, eerdere soorten
ontwikkelen en een eigen tak krijgen. Of die tak de
hoofdstroom wordt of een zijtakje wordt bepaald
door ons mensbeeld en door het evolutionaire
succes.
Trendkaarten Biobased Economy
Toekomstverwachting naar 2100
Van iedere nieuwe ontwikkeling waarbij de oude
voorganger parallel blijft bestaan kan je een
taxonomische boom of indeling maken met voor
iedere nieuwe ontwikkeling een eigen tak. Zo’n
boom kan de tijdsverbanden en toegenomen
complexiteit goed laten zien, terwijl
ontwikkelingen ook
naast elkaar kunnen
blijven bestaan en zich
zelfs onafhankelijk van
elkaar verder kunnen
ontwikkelen.
Kunnen we ook voor
de Biobased Economy
(BBE) een
taxonomische indeling
maken? Inzicht in de
taxonomie moet wel
wat toevoegen, zoals
indertijd de taxonomie
in de plant en
dierkunde iets verduidelijkte. Uit de
taxonomische boom moet in ieder geval duidelijk
worden hoe de tijdsrelatie is tussen oudere en
nieuwere vormen van BBE en dat nieuwere
vormen een hogere complexiteit en specificiteit
hebben.

Vergelijkbare documenten