De taal van - boekenewoud.nl

Commentaren

Transcriptie

De taal van - boekenewoud.nl
De taal van
Nieuwe
woorden
Gifkip, gengewas, beeldschermtachograaf,
naambellen, onder de
pet houden - 1999 was een uitzonderlijk productief taaijaar. In dit
boekje behandelt Evvoud Sanders bijna 500 nieuwe woorden en
uitdrukkingen. Hij beschrijft niet alleen hun debuut, maar ook
onder welke politieke of maatschappelijke omstandigheden woorden als antibioticatest, betonbom, hooliganlegeren
weggeefwinkel
zijn ontstaan.
Dit levert een nieuw soort neologismenboek op, dat tegelijkertijd
een overzicht geeft van markante gebeurtenissen in het millenniumjaar.
Een selectie van de woorden en uitdrukkingen verscheen in verkorte
vorm in NRC
Handelsblad.
Ewoud Sanders (1958) is taalhistoricus en journalist. Hij is vaste
medewerker van o.a. NRC Handelsblad en Onze Taal en heeft
verschillende taalboeken op zijn naam staan, waaronder Jemig de
petnig! De invloed van Van Kooten en De Bie op het Nederlands,
het Eponiemenwoordenboek,
Borrelwoordenboeken
het Geoniemenwoordenboek,
(samen met Rob Tempelaars)
vinketering! 1001 Nederlandse en Vlaamse
het
Krijgde
verwensingen.
UITGEVERIJ
CONTACT
De taal van het jaar
De taal van het jaar
Nieuwe woorden
editie
2000
Ewoud Sanders
2000
Uitgeverij Contact
Amsterdam/Antwerpen
en
uitdrukkingen,
© Ewoud Sanders
Eindredactie Jaap Engelsman
Omslagontwerp Zeno
Typografie Sander Pinkse Boekproductie
ISBN 90 254 9707 I
D/2000/0108/529
NUGI 943/925
No part of this book may be reproduced in any form, by print, photoprint, microfilm or any other means, without written permission from
the publisher.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere
wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de
uitgever.
Inhoud
Woord vooraf 9
Verantwoording 18
Van afkillen tot zwembadgeweld
19
Bijvoegsels
- Nieuwe woorden in 1999: een maandoverzicht
- De nieuwe woorden thematisch 158
Literatuur 162
Alfabetisch register 164
Voor de Nederlandse en Vlaamse journalisten,
leverden waaruit dit boek is opgebouwd.
die veel van de bouwstenen
Een der meest in het oog springende verschijnselen uit de geschiedenis onzer beschaafde spreektaal in de tweede helft dezer eeuw is de uitbreiding van haar woordenschat. Heeft de schrijftaal duizenden van nieuwe woorden aangenomen, in de
spreektaal zijn er honderden ingevoerd, hetzij onmiddellijk door de spraakmakende gemeente gevormd, hetzij eerst geschreven en vervolgens uit de schrijftaal overgenomen. [...] Wie de taal ook in deze richting bestudeert, kan in hare geschiedenis
het spiegelbeeld der volledige beschavingsgeschiedenis van ons volk vinden.
J. te Winkel, 'Taal en letteren', in: P.H. Ritter Eene halue eeuw (Amsterdam
1898)p.324
Met het verschijnen van nieuwe dingen en het opkomen van nieuwe begrippen gaat
samen het in gebruik komen van nieuwe woorden. Terwijl het Jaarboek optrad als
kroniekschrijver van het nationale nieuws en wereldnieuws, bleef de geboorte der
nieuwe woorden ongeregistreerd. Toch vormen zij - geplaatst in de tijd van hun
ontstaan of gangbaar worden - een belangwekkend beeld van het veranderen van
ons dagelijks leven. [...] Deze inventarisatie der nieuwe woorden zal in het vervolg
van jaar tot jaar worden voortgezet en zo naar onze overtuiging een ook voor de
taalwetenschap belangrijke cultuurgeschiedenis der woorden gaan vormen.
Winkler Prins Boek ua n het jaar. Uitgave 1958 (Amsterdam 1958) p. 249
Journalisten schrijven niet voorde eeuw maar voor vanavond, en iedereen weet wat
er de volgende dag met hun werk gebeurt. In de krant van gisteren worden de visgraten verpakt. Ik heb eens een beroemd schrijver horen zeggen: 'Iedere schrijver,
ook de slechtste, staat oneindig veel hoger dan iedere journalist.' Aan zijn gezicht
was te zien dat hij in heilige ernst sprak. Journalisten kunnen zich troosten met de
gedachte dat de historici, honderd jaar na nu, de kranten bestuderen om ons dagelijks leven te reconstrueren.
Henk Hofland NRC Handelsblad 24 december 1999, p. 30
Woord vooraf
Zodra een neologisme in ons taalgebied opduikt, belandt het niet zelden onder het
ontleedmes van glottagogen. Vanuit een taalpedagogische stellingname komen zij
tot oordelen over aanvaardbaarheid of laakbaarheid, die meestal niet van enige
emotionele gekleurdheid gevrijwaard blijven. Ik acht dat een goed recht, maar zou
het betreuren, als daardoor het uitzicht op het belang dat nieuwe woorden verschillende linguïstische sectoren te bieden hebben, wat vertroebeld zou raken.
Fons Moerdijk, 'Het belang van neologismen voor de lexicale semantiek,
"kamerbreed" geëtaleerd', in: Tijdschrift voor Nederlandse
Taal- en Letterkunde
jrg. ioi (1985) p. 93
Dit boek gaat over de nieuwe woorden en uitdrukkingen van 1999. Het
bevat tweehonderd stukjes, waarin het debuut wordt besproken van
bijna vijfhonderd neologismen. Daarnaast wordt het doopceel gelicht
van enkele tientallen oudere woorden, merendeels uit de jaren negentig. Dat is gedaan omdat nieuwe woorden zelden uit het niets ontstaan. Ze zijn meestal opgebouwd uit bestaande woorden - motor en
stok bestonden al, motorstok nog niet - en vaak maken ze deel uit van
een grote familie. Zo kreeg het geslacht Cyber er in 1999 weer een paar
nazaten bij, zoals cyberfraude, cyberhelm, cyberkraak, cybersonate, cybersupermarkt en cyberveiling. Ze worden in dit boek genoemd bij cyber-,
waar de hele familiegeschiedenis uit de doeken wordt gedaan. Het artikel e-butler is slechts een kapstok om de geboorte te melden van een
stoet nieuwe woorden die beginnen met een e plus een koppelstreepje,
en bij noodremscenario en Hpstickfeminisme worden de families -scenario en
-feminisme behandeld.
Dit boek wijkt op verschillende punten af van de gangbare neologismenverzamelingen. Sinds het eind van de jaren vijftig is de groei
van de Nederlandse woordenschat vrij goed bijgehouden (zie de literatuurlijst achter in dit boek). In het Engelse taalgebied kent de verhalende lexicografie een lange traditie, in Nederland en Vlaanderen is de
gewoonte ontstaan om het ook wat de neologismen betreft kort en zakelijk te houden. Vaak bestaat een artikel in een Nederlandstalig neologismenwoordenboek uit niet meer dan een korte definitie en een bewijsplaats, dat wil zeggen een citaat uit een boek, tijdschrift of krant
waarin het woord voorkomt. Sommige auteurs voegden daar nog wat
informatie over herkomst of uitspraak aan toe, maar bondigheid is altijd het parool geweest. Anders gezegd: zelden kwam de lezer iets te
[9]
weten over de maatschappelijke omstandigheden die tot de geboorte
van een woord hadden geleid.
Alleen de Vlaamse taalkundige Maarten van Nierop pakte het anders aan. Tussen 1975 en 1979 publiceerde hij drie verhalende neologismenverzamelingen. De eerste heette, toepasselijk genoeg, Verklatend en verhalend woordenboek van modern taalgebruik. Ook Mare De Coster
geeft in zijn onlangs verschenen Woordenboek van neologismen wat meer
achtergrondinformatie, naast een soms overstelpende hoeveelheid bewijsplaatsen.
Alleen 1999
Dit boek gaat verder waar Van Nierop is gestopt. De neologismen worden in kortere of langere verhaaltjes gepresenteerd, met veel aandacht
voor hun kraambed en stamboom. Veel moeite is gedaan om alleen die
woorden en uitdrukkingen op te nemen die werkelijk in 1999 het licht
zagen. Dat begint op 1 januari 1999 met bedrijfsmasseur en eindigt op 28
december met Greenurich Electronic Time.
Het idee om de groei van de Nederlandse woordenschat per jaar bij
te houden komt van de Amsterdamse publicist Frans van Lier. Tussen
1993 en 1995 gaf Van Lier drie boekjes uit met gemiddeld zeventig neologismen. In de jaren daarna, tot 1998, publiceerde hij zijn verzameling debuutwoorden in NRC Handelsblad. Van Lier maakte echter geen
gebruik van de mogelijkheid om de taaiaanwinsten na te zoeken in digitale tekstbestanden, en aanvankelijk waren die mogelijkheden ook
beperkt. Het gevolg is dat zijn publicaties veel materiaal bevatten dat in
feite niet nieuw was, en soms zelfs al behoorlijk oud. Inmiddels is de
techniek veranderd, en voor dit boekje is geprobeerd de oogst echt tot
1999 te beperken. Ik kom daar straks op terug.
Doordat veel aandacht is besteed aan de geboorteomstandigheden
van een woord is dit ook een soort encyclopedisch jaarboekje geworden. Ik heb mij bij het schrijven geregeld afgevraagd hoe iemand over
vijftig of honderd jaar tegen deze verzameling zal aankijken. 'Eens
zien waar ze zich toen druk over maakten.' Welnu, er is natuurlijk veel
meer over 1999 te vertellen dan bij de woorden antisnurkspray, bompauze, dagboekkamer, kinderspruit, paardenbegraafplaats
en
voetbalvandalismelijn te vinden is, maar toch waren deze woorden even nodig voor een
zaak, product of ontwikkeling die in 1999 de kranten haalde.
[10]
Levensvatbaarheid
Wat is nu de taalkundige waarde van deze verzameling? Wordt hier
een doos vol eendagsvliegen en gelegenheidswoorden gepresenteerd
of staan er ook woorden tussen die langer zullen meegaan? Van allebei een beetje. Of nog juister: dat is moeilijk te zeggen. De levensvatbaarheid van een nieuw woord wordt in belangrijke mate bepaald
door maatschappelijke omstandigheden. Als de carueschaats een succes
wordt, kan dat woord ons nog lang van pas komen. Zo niet, dan verdwijnt het vanzelf uit het spraakgebruik, uit de kranten en uiteindelijk
dus helemaal uit het zicht. In dat opzicht is dit boek ook een klein taaimuseum, waarin zelfs enkele unica zijn tentoongesteld.
Voor de meeste woorden is een jaar te kort om iets over hun levensvatbaarheid te zeggen. De samenstellers van bijvoorbeeld de Koenen
en de Grote Van Dale volgen een woord dan ook langer. Van Dale hanteert de richtlijn dat een woord gedurende drie jaar geregeld in het hele
Nederlandse taalgebied moet zijn aangetroffen om voor opname in
aanmerking te komen. Lang was dit uitgangspunt, dat al ruim vijfentwintig jaar in het voorwoord staat, overigens een lachertje, want er
bestond helemaal geen instrument om een en ander te toetsen. Inmiddels is dat instrument er wel. Zoals gezegd is het mogelijk om woorden na te zoeken in gigantische digitale tekstbestanden. Je kunt daarin
kijken hoe lang en hoe vaak ze voorkomen en hoe ze zich gedragen.
Zijn ze bijvoorbeeld een relatie aangegaan met andere woorden? En in
welke kringen bewegen ze zich? Komen ze slechts in één bron voor, of
alleen op de sportpagina's, in kookrubrieken of in muziekrecensies?
Voor woordenboekmakers en taalkundigen kan dit belangrijke informatie zijn.
Bij Van Dale heeft een en ander trouwens geleid tot een verfijning
van het opnamebeleid. De algemene richtlijn blijft 'drie jaar geregeld
in het hele Nederlandse taalgebied', maar in die digitale tekstbestanden wordt nu ook gekeken of de frequentie van een woord daalt of
stijgt en of het woord alleen door een bepaalde groep wordt gebruikt.
Van de grens van drie jaar wordt afgeweken als het om een 'institutioneel woord' gaat, zoals boxenstelsel, dat in 1999 debuteerde en dus ook
in dit boekje staat. Het heeft betrekking op het nieuwe belastingstelsel, dus dikke kans dat we daar nog jaren mee te maken krijgen. En ze
laten zich bij Van Dale ook weieens verleiden door de mode. De uitdrukking onder de pet houden maakte haar geruchtmakende rentree in
[11]
het Nederlands op 3 februari 1999. Krap twee maanden later werd de
kopij voor de nieuwste editie van de Grote Van Dale afgerond. De redactie besloot onder de pet houden meteen op te nemen, óók omdat het
direct door iedereen werd gebruikt en omdat er onmiddellijk mee werd
gevarieerd, maar de bottom 1 ine is natuurlijk dat een commercieel woordenboek graag bij de tijd wil zijn en dus af en toe een oogje dichtknijpt.
Waar overigens niets op tegen is.
Opnamecriteria
De aard van dit boekje brengt met zich mee dat de gangen van een
woord soms maar kort konden worden nagegaan, maar dat wil niet
zeggen dat hier klakkeloos aan ieder nieuw woord onderdak is verleend. Een belangrijk kenmerk van het Nederlands is dat het heel makkelijk is om een nieuw woord te maken. Je neemt twee bestaande
woorden, plakt ze aan elkaar en hup, je hebt een woord dat taalkundigen een gelegenheidssamenstelling noemen. Vooral in kranten zijn
dagelijks wel een paar van die nieuwe samenstellingen te vinden en
opvallend vaak staan ze in een kop. Dat heeft een technische reden.
Een kop moet de essentie van het nieuws bevatten. Bovendien moet hij
kort en duidelijk zijn. Als in het bericht een nieuw woord opduikt,
haalt de koppenmaker dat graag naar voren. Of hij smeedt zelf een
woord om het nieuws nog eens superkort samen te vatten. Zoals met
recordkoe, in de kop 'Recordkoe Trees (23) krijgt een taart' op de voorpagina (!) van de Volkskrant van 23 november 1999. Recordkoe kwam even
van pas, maar het is geen woord om opgenomen te worden in een 'gewoon' woordenboek en zelfs niet in een neologismenwoordenboek,
want wel erg eenmalig. Zo vielen er tientallen af.
Op basis van welke criteria is aan woorden wél toegang verleend? Er
zijn verschillende afwegingen gemaakt. Natuurlijk is gekeken naar
frequentie. Woorden uit 1999 die geregeld in de doorzochte krantenbestanden voorkwamen, zijn altijd opgenomen. Maar er zijn ook
woorden opgenomen die maar een paar keer of zelfs maar één keer
voorkwamen. Het gaat dan om woorden die veel zeggen over de tijd
waarin we leven of om woorden waarvan ik dacht: jou zien we nog weieens terug. Dat is koffiedikkijlcen, maar toch. Daarnaast zijn woorden
en uitdrukkingen opgenomen die van vóór 1999 dateren maar die in
1999 algemeen bekend zijn geworden. Voorbeelden zijn eclipsbril en onder de pet houden. Eclipsbril is één keer in 1996 aangetroffen en tweehon[12]
derd keer in 1999, onder de pet houden dateert uit de jaren zeventig maar
werd plotseling algemeen bekend door de Bijlmerenquête.
Ook verandering of uitbreiding van betekenis was een criterium
voor opname: nomineren betekent 'voordragen, kandidaat stellen' maar
onder invloed van het televisieprogramma Bicj Brother heeft het er een
betekenis bij gekregen, namelijk 'voordragen om te vertrekken', of
zelfs 'wegstemmen'. Vandaar ook weg nomineren, dat in de spreektaal te
horen was. De invloed van Big Brother reikt overigens nog verder: ook
de afkorting BB kreeg er een betekenis bij, het Nederlands werd uitgebreid met het woord dagboekkamer, en ejfe lekker knuffelen en laatje níet
ijekmaken werden gevleugeld, omdat ze veel werden gebruikt door een
bewoner van het BB-huis.
Er is nog een laatste opnamecriterium: bij uitzondering is een
plaatsje ingeruimd voor woorden die opvielen door hun kracht of
schoonheid. Voorbeelden zijn zemelteef en droeftemagnetisme. Te mooi
om te laten lopen, vond ik, en de keuze was nu eenmaal aan mij.
Elektronisch zoeken
Er bestaat nog geen goede elektronische manier om neologismen te
verzamelen. In theorie is het mogelijk om bijvoorbeeld twee digitale
jaargangen van kranten met elkaar te vergelijken, maar het is helemaal
niet gezegd dat woorden die alleen in de jongste jaargang voorkomen,
ook werkelijk nieuw zijn. Ze kunnen ook een tijdje op zolder hebben
gelegen. Zo doken in 1999 opeens alfaritme, Jrotteur, inuersietherapie en
pseudonimiteit op. In de doorzochte kranten waren ze in geen tien jaar
gebruikt, maar allemaal waren ze aanzienlijk ouder, inuersietherapie
zelfs ruim honderd jaar.
Elektronisch zoeken maakt het ook erg lastig om nieuwe betekenissen te achterhalen, en de oogst wordt enorm 'vervuild' door eigennamen, tikfouten, afbreekfouten en spellingvarianten. Gevolg is dat
ook grote woordenboekenuitgevers, zowel in Nederland als in het buitenland, nog grotendeels met de hand verzamelen. Dat wil zeggen:
woordenboekredacteuren zijn altijd oplettende lezers en knipselverzamelaars, en sommige buitenlandse woordenboekenuitgevers (in Nederland en Vlaanderen zijn we nog niet zover) werken daarnaast met
een netwerk van betaalde correspondenten.
Ook dit boek is het resultaat van oplettend lezen én luisteren, want
er zijn een paar woorden opgenomen die zijn gehoord op radio of te[13]
levisie of die voornamelijk in de spreektaal voorkomen, zoals afïdllen
en ceeceetje. De nadruk ligt echter sterk op geschreven taal. De jeugdtaal
is opzettelijk buiten beschouwing gelaten, want die is zeer sterk aan
verandering onderhevig en zeer plaats- en tijdgebonden (zie ook bij
Nedermix).
Er waren twee belangrijke medewerkers die ik nu alvast wil noemen: de Vlaamse woordenboekmaker Mare De Coster en Leen de
Bruin, gepensioneerd elektrotechnisch ingenieur uit Blokker. Vooral
De Bruin leverde geregeld een enorme stapel knipsels in uit tientallen
bladen die ik zelf nooit onder ogen krijg.
Nederlandse Persdatabank
Om meer te weten te komen over de ouderdom, het gedrag en de verbreiding van de woorden zijn ze in verschillende digitale bestanden
nagezien. Natuurlijk was internet een belangrijke bron, maar nog belangrijker zijn Picarta en de Nederlandse Persdatabank. Picarta is een
bibliografisch systeem waarin miljoenen boektitels zitten en waarin
wekelijks de inhoudsopgaven van ruim twaalfduizend tijdschriften
worden verwerkt. In de Nederlandse Persdatabank zitten op dit moment vrijwel complete jaargangen van 21 kranten en weekbladen. De
oudste bestanden zijn van 1989. Alles bij elkaar zoek je in deze bestanden door vele honderden miljoenen woorden - niemand weet precies
hoeveel water deze vijver bevat. Zeker is dat de Nederlandse Persdatabank het grootste Nederlandstalige tekstbestand is waarin de neologismenvisser op dit moment zijn net kan uitwerpen.
In totaal zijn in deze bestanden een kleine duizend woorden nagezien die op het eerste gezicht nieuw leken. Wat dat betreft is het jagen
op neologismen een tamelijk onthutsende bezigheid, want bijna tweederde van de eerste oogst bleek al van vóór 1999 te dateren. Het geheugen is altijd een onbetrouwbare bron, maar ons taalgeheugen is dat
nog eens in het kwadraat. Dat blijkt ook uit een jaarlijkse vragenlijst
van het tijdschrift Onze Taal. Sinds een paar jaar vraagt dit tijdschrift
tien mensen naar (onder meer) het mooiste en ergste woord van het afgelopen jaar. Als ergste woorden van 1999 werden genoemd: instaprente, Poldernederlands, sneuvelbereidheid, task-force, vermogensversneller, zorgkantoor en zweefteef. Als mooiste woorden: cyberwar, heilbotvete, taaltrots,
versoaping en waarheidsvinding.
Al die woorden zijn ouder; waarheidsvinding is bijvoorbeeld al sinds 1990 honderden malen in kranten ge[14]
bruikt. Het woord viel echter geregeld bij de Bijlmerenquête en kreeg
daardoor grotere bekendheid.
Zo ging het onlangs ook met agressieconducteur. Omdat onder het
NS-personeel in december 1999 een wilde staking uitbrak vanwege de
toenemende agressie op de treinen, was het treinverkeer even totaal
ontregeld. Door de toestand die dit teweegbracht, kwamen velen de
woorden acjressietrein, agressieconducteur en risicotrein opeens als nieuw
voor. Iedereen was immers al vergeten dat in mei 1991 een conducteur
in Harlingen was doodgestoken. De NS benoemde toen vierhonderd
hoofdconducteurs tot (anti-)atjressieconducteur op riskotreinen (een woord
uit 1990) of acjressietreinen (1993). Iets vergelijkbaars deed zich voor met
eerwraak. Dit woord werd ons met een schok onder de aandacht gebracht door een schietpartij op een school in Veghel. De regel lijkt wel:
hoe schokkender de verpakking, hoe meer mensen denken dat een
woord of uitdrukking nieuw is. Zie in dit verband zeker ook geweldloze
zone en onder de pet houden.
Top-dertig
Welke maatschappelijke domeinen leverden in 1999 nu de meeste
nieuwe woorden op, hoeveel kwamen er uit het Engels en welke werden het vaakst gebruikt? Om met het eerste te beginnen: bedrijfsleven,
economie, handel en financiën waren met vijfentwintig nieuwe woorden de grootste leveranciers. De 'nieuwe media' haalden met twintig
nieuwe woorden de tweede plaats, oorlog en politiek leverden achttien
nieuwe woorden en uitdrukkingen en de medische wetenschap zestien, van antibioticatest tot tuecj kwijnziekte. Sport deelt met verkeer en vervoer met elf nieuwvormingen de vijfde plaats. Alle rubrieken zijn achter in het boek bij elkaar gezet.
De invloed van het Engels viel niet mee of tegen: het is zoals het is.
Van de tweehonderd woorden die als ingang dienen, komen er 26 uit
het Engels. Dat is dertien procent. Ter vergelijking: tien procent van de
8700 woorden die aan de nieuwste editie van de Grote Van Dale zijn
toegevoegd, komt uit het Engels. Dat het er hier iets meer zijn, komt
niet doordat we geleidelijk aan overspoeld raken door het Engels, zoals sommigen menen, maar doordat het om kakelverse woorden gaat.
De taalgemeenschap heeft nog nauwelijks tijd gehad om Nederlandse
tegenhangers te verzinnen. Er zijn trouwens ook allerlei woorden bij
gekomen waarin een Nederlands woord wordt gecombineerd met een
[15]
Engels woorddeel dat meer of minder is ingeburgerd. Het gaat om
combinaties met onder meer biotech-, -box, -buggy, -cake, carve-, -chip,
city-, -coach, -gate, hooligan-, -killen, leisure-, lipstick-, midlife-, -mix,
recital-, snack-, -spray en string-. In totaal gaat het om 27 woorden.
Hoe vaak de nieuwe woorden en uitdrukkingen in 1999 werden gebruikt, is vastgesteld door ze op 31 december nog eens allemaal op te
vragen in de Persdatabank. Het aantal vindplaatsen staat tussen haakjes:
I.
2.
3456.
78.
910.
11.
12.
13-
14.
15-
onder de pet houden (430)
nacht van Wiegel (309)
eclipsbril (200)
U18.
19.
20.
dioxinekip (178)
gifkip (125)
millenniumbaby (106)
BB-huis etc. (ca. 100)
dagboekkamer (48)
grafietbom (38)
Aibo (21)
gengewas (21)
hooliganleger (18)
minimawinkel (17)
weggeefwinkel (16)
carveschaats (15)
21.
22.
24.
26.
28.
29.
30.
dotcom- (15)
barebacking (13)
Bijlmersyndroom (13)
hormoonrunderen,
hormoonvee (13)
bompauze (11)
collegeliner (11)
gezinscoach (11)
zedenpleger (11)
cursusmoe (10)
autobetaalbox (8)
boxenstelsel (8)
breekboom (8)
chickengate (8)
cultuurverkenner (8)
16. deurbelpyromaan (15)
Wat dit lijstje nog eens onderstreept, is dat hoge frequentie van een
woord geen garantie is voor een lang leven. Dagboekkamer kwam vaak
voor, maar of het woord lang zal meegaan, hangt in de eerste plaats af
van John de Mol Produkties. Als er een nieuwe serie van Big Brother
komt, of een vergelijkbaar programma, en er komt weer een huis met
een dagboekkamer, ja dan... maar dan nog is het de vraag of het woord
echt wortel schiet bij de taalgebruikers. Het woord deurbelpyromaan
kwam in een korte periode vijftien keer voor omdat veel kranten de
AN P-berichten over 'de schrik van de Achterhoek' overnamen. Het is
vast vervelend als je deurbel in de fik wordt gestoken, maar kranten
vinden dat een leuk want nogal ongebruikelijk nieuwtje.
Gifkip, dioxinekip en eclipsbril staan in de top-vijf vanwege bepaalde
[16]
omstandigheden in 1999, maar mogelijk duurt het nog jaren voordat
ze worden gereactiveerd, of misschien staan ze helemaal nooit meer
op. Ik bedoel maar: veel nieuwe woorden worden in kranten geboren,
maar vele sterven er ook een vroegtijdige dood. Sommige beleefden
hun jijteen minutes offame, andere gaan wellicht een mooi, productief
en rijk leven tegemoet. We zullen het pas over een paar jaar weten. Zeker is dat hun biografietjes hier bij elkaar zijn gezet en dat het de eerste
keer is dat dat op deze manier gebeurt.
Medewerkers
Dit boek had niet bestaan als Tracy Metz, redacteur bij NRC Handelsblad, mij niet had gevraagd om de nieuwe woorden en uitdrukkingen
van 1999 bij te houden voor een overzicht in het Zaterdags Bijvoegsel.
Gaandeweg raakte ik zo enthousiast over het materiaal dat ik besloot
er ook een boekje van te maken. Behalve Mare De Coster en Leen de
Bruin, die ik al eerder noemde, kreeg ik af en toe nieuwe woorden aangereikt van Koos Metselaar, Jos Paardekooper, Sjaak Priester en Rob
Tempelaars. Ik ben Marianne Vermaak van de documentatieafdeling
van NRC Handelsblad dankbaar voor de frequentietellingen die ze heeft
verricht naar onder meer internet-, eclips-, cyber- en millennium-. Harm
van den Bergh leverde waardevolle informatie over onder de pet houden,
Dick van Eijk over internet-, Erik Huizer over dotcom en Ludo Permentier
over justitieantenne. Ton den Boon verstrekte mij inlichtingen over het
opnamebeleid van de Grote Van Dale. Ellen de Bruin, Rob Tempelaars,
Annette van Liemt en Nicoline van der Sijs verbeterden een eerste versie van het manuscript, en Marlou ter Horst zorgde ervoor dat ik niet
horendol werd van de honderden krantenknipsels. Allemaal zeer veel
dank!
Tot slot nog dit: er is veel werk verzet om alle puntjes op de i te krijgen,
maar de ervaring leert dat geen boek foutloos is. Ik houd mij dan ook
aanbevolen voor aanvullingen, correcties en commentaar.
Ewoud Sanders
4januari 2000
[17]
Verantwoording
Zoals gezegd was de Nederlandse Persdatabank een van de belangrijkste bronnen voor dit boek. In dat persbestand zijn onder meer aanwezig het Algemeen Dagblad, het ANP, Cobouiu, De Dordtenaar, De Morgen, de
Volkskrant, Elle, de Economisch Statistische Berichten, de Groene Amsterdammer, het Haarlems Dagblad, Het Parool, HP/De Tijd, IQ, NRC Handelsblad,
Quote, de Rijn en Gouiue, de Staatscourant en Trouiu. Ik heb veel uit deze
bronnen geciteerd. Als een woord vaak voorkwam, kon ik van een
groot aantal bronnen gebruikmaken, in andere gevallen slechts van
een paar. Bij de vele aanhalingen in dit boek is steeds de bron aangegeven, maar geregeld was het onvermijdelijk om te parafraseren. Dat heb
ik niet altijd aangegeven, mede omdat het de leesbaarheid niet ten goede komt.
Er is minder uit Vlaamse bronnen dan uit Nederlandse bronnen geciteerd. Dat komt doordat er minder Vlaamse bronnen digitaal beschikbaar zijn. De belangrijkste zijn De Morgen en - alleen via internetDe Standaard. Internet is overigens, behalve in citaten, door het hele
boek met een kleine letter geschreven, omdat het zo langzamerhand
een generieke aanduiding is. Zie het lemma internet-.
In sommige gevallen is het trefwoord gestandaardiseerd. In het
lemma komt dan bijvoorbeeld de vorm Hpstick-Jeminisme voor, terwijl de
ingang lipstickfeminisme is geworden (zonder koppelteken). Bij veel
nieuwe woorden ligt de spelling nog niet vast, vandaar. In citaten is
vanzelfsprekend de aangetroffen spelling gehandhaafd.
Redactionele toevoegingen in citaten staan tussen vierkante haken.
Inkortingen zijn aangegeven met [...]. Evidente taalfouten in citaten
zijn stilzwijgend verbeterd.
[18]
afkillen 'Wij gaan die wethouder afkillen.' Deze zin werd in oktober
1999 opgetekend uit de mond van een redacteur van een landelijke
ochtendkrant in een Amsterdams café. Ajldllen is een samentrekking
van afmaken en het aan het Engels ontleende killen 'doden'. Het is nog
niet in de dagbladen of woordenboeken gesignaleerd, maar wel in
nieuwsgroepen op internet ('Wat ik nu heb gezien is dat terroristen
eerst de profs afkillen').
agro-paal 'De organisatoren van Air Zuidwaarts hebben een agro-paal
neergezet met daarop spelregels voor correct kamperen.' Aldus De
Dordtenaar op 28 juli 1999. Bij een agro-paal
kun je paalkamperen, een
woord dat dateert uit 1994. Het gaat om vrij, zeg maar 'agrarisch' kamperen. Rond de paal, die soms is uitgerust met een waterpomp, mogen
twee of drie tenten maximaal drie nachten staan. De belangrijkste
spelregels zijn: geen vuur maken, afval meenemen. In juli 1999 meldde
de treinkrant Sp/ts: 'Jan Schouwenaar, boer in de Hoeksche Waard, is
de eerste in Nederland bij wie trekkers kunnen agro-paalkamperen.'
Aibo Begin juni bracht elektronicagigant Sony een robothond op de
markt, genaamd Aibo. Dat staat voor 'Artificial intelligence robot',
maar men koos ook voor die naam omdat aibo in het Japans 'maatje'
betekent. Het ANP bracht het nieuws op 11 mei 1999 als eerste, onder
de kop 'Robothond in goed humeur haalt krant van de deurmat'. Het
woord robothond bestaat al sinds 1996, Aibo is nieuw. Het is overigens
een merknaam, geen soortnaam.
De elektronische Fikkie kan lopen, zitten, liggen, zich uitrekken,
kwispelen en voorgeprogrammeerde kunstjes doen. Op zijn kop zit
een sensor, zodat hij het merkt als hij wordt geaaid. Een camera in zijn
neus voorkomt dat hij ergens tegenop botst.
Aibo is alleen via internet te koop. Sony maakte vijfduizend exemplaren, waarvan er drieduizend waren gereserveerd voor Japanse kopers. De overige waren binnen twintig minuten uitverkocht, hoewel ze
peperduur zijn: maar liefst vijfduizend gulden per stuk.
Volgens Sony werden de eerste exemplaren gekocht door mannen
van in de dertig. 'Sommigen waren op zoek naar gezelschap. En sommigen wilden altijd al een hond, maar dat is onmogelijk in Tokio', aldus een woordvoerder van Sony.
Vergelijk hondenpieper en vermaakrobot.
[19]
aidsbelasting Aids werd aan het eind van de jaren zeventig in de Verenigde Staten ontdekt, maar komt in Afrika al ruim honderd jaar voor.
Op dat continent eist de ziekte ook de meeste slachtoffers. In de landen ten zuiden van de Sahara is maar liefst één op de twaalf volwassenen met HIV besmet (tegen één op de vierhonderd in West-Europa).
In oktober 1999 stelde de regering van Zimbabwe voor een aidsbelasting in te voeren, in de vorm van een toeslag van drie procent op de
inkomstenbelasting en op alle bedrijfsbelastingen. De opbrengst is
bedoeld om de gevolgen van de aidsepidemie in Zimbabwe op te vangen.
Vergelijk barebacking.
alarm-bh Er zijn veel apparaatjes in omloop om vrouwen te beschermen
tegen opdringerige mannen, maar een belangrijk nadeel van die spuitbussen, verdoofpistolen en alarmapparaatjes is datje ze eerst te voorschijn moet halen. De Britse student industrieel ontwerpen Kursty
Smith bedacht hiervoor een oplossing: de alarm-bh. Het gaat om een
bh met een ingebouwd alarm. Als de draagster zich belaagd voelt, registreert een elektronische sensor in de beugel van de bh haar toenemende hartfrequentie. Daardoor wordt een luid piepend alarm in werking gesteld om de aanvaller af te schrikken. Het ANP schreef op 17
oktober 1999:
Behalve voor op straat belaagde vrouwen is de alarm-bh, die op een
batterij werkt, volgens Smith ook geschikt voor oudere alleenstaande dames die bang zijn in huis een ongeluk te krijgen. Als de hartslag van een vrouw sneller gaat door iets anders dan angst - bijvoorbeeld bij een ontmoeting met een beroemde filmster - dan is
het alarm uit te schakelen door een druk op een knopje op de voorkant van de bh.
Verschillende lingeriefabrikanten toonden grote belangstelling voor
de alarm-bh. Naar verwachting ligt de bh echter niet voor 2001 in de
winkels. Hij zal ongeveer honderd gulden gaan kosten.
Vergelijk gezondheidshemd.
antibioticatest Het chemieconcern DSM presenteerde op 14 september
1999 een test om na te gaan of vlees antibiotica bevat. Het gaat om een
[20]
eenvoudige, door TNO goedgekeurde test, die in NRC Handelsblad werd
aangeduid als antibioticatest en in de Volkskrant als DSM-test:
De vleescontroles zijn nu nog erg bewerkelijk. Er zijn monsters nodigvan de nieren, die alleen in laboratoria onderzocht kunnen worden. De uitslag komt pas na 24 uur. De DSM-test bestaat uiteen ampul waarin een bacterie zit. Als er vleesvocht aan deze bacterie
wordt toegevoegd, moet de purperen ampul binnen drie uur geel
verkleuren. Als dat niet gebeurt, bevat het vlees antibiotica.
De nieuwe test, door DSM zelf PremiTest genoemd, is zes- tot duizendmaal gevoeliger (afhankelijk van het soort antibioticum) dan de standaardtest die de autoriteiten nu in Nederland toepassen. Er zijn al afspraken gemaakt met een Europese supermarktketen, die leveranciers
van vlees wil verplichten hun producten aan de test te onderwerpen.
Goedgekeurde producten krijgen een sticker met de mededeling antibiotïcavrij (een neologisme uit 1998).
antifilterorganisatie Wereldwijd gaan steeds meer scholen en ouders
ertoe over om internet te filteren.
Dat heeft soms rare gevolgen. NRC Handelsblad meldde op 31 juli
1999 dat 7,3 miljoen Amerikaanse scholieren niet bij de digitale versie
van de Bijbel kunnen. De toegang tot sites met de Heilige Schrift wordt
geblokkeerd door een filterprogramma, een woord dat we in deze betekenis sinds 1996 kennen.
Tegenstanders van filteren hebben zich in de Verenigde Staten verenigd in een antifilterorganisatie, het Censorware Project. Censorware,
dat bestaat uit juristen, schrijvers en programmeurs, testte duizenden
websites en ontdekte dat het filterprogramma Bess soms volstrekt
onschuldige sites blokkeert. Zo werden delen van de website van
Time Magazine, het Instituut voor Australisch-Aziatische Psychiaters,
een genootschap van striptekenaressen, een basketbal-nieuwsbrief en
talloze andere websites door het filterprogramma geblokkeerd. Anderzijds liet Bess minstens 265 websites met expliciete pornografie
door.
Verschillende conservatieve leden van het Congress proberen jiltersojtiuare (een woord uit 1997) op scholen en in openbare bibliotheken
te verplichten. Zij willen dat een en ander wordt vastgelegd in filterUi]
wetgeving, een woord dat net als antifilter organisatie in 1999 z'n debuut
maakte.
Vergelijk vloekfilter.
antirookbrigade De eerste Nederlandse samenstellingen met antirook
zijn waarschijnlijk antirookmagiër en antirooktempel. Ze dateren uit het
begin van de jaren zestig. Eind 1961 belandde Robert-Jasper Grootveld
voor zestig dagen in het Huis van Bewaring, omdat hij sigarettenaffiches met de letter K (van kanker) had beklad. In 1962 wijdde de
antirookmagiër, zoals hij zich noemde, een antirooktempel in, gevestigd
in een oude garage in de Korte Leidsedwarsstraat in Amsterdam. Hij
sprak daar, verkleed als Zwarte Piet, magische bezweringsformules uit
over het 'grote dopesyndicaat van de nicotineverwerkende industrie',
over de 'misselijkmakende middenstand' en over 'de verslaafde consument van morgen'. Tot het ritueel behoorde ook de 'Ugge-ugge-song',
waarbij iedereen uiteindelijk in hoesten uitbarstte.
Toen de garage na een maand afbrandde, vertoonde Grootveld zijn
magische bezweringen her en der op happenings - een woord dat in die
tijd in de mode raakte - maar vanaf juni 1964 was hij wekelijks te vinden bij het 'Lieverdje' op het Spui. Dit standbeeld van een Amsterdams
straatjochie was door de sigarettenfabriek Hun ter aan de stad Amsterdam geschonken, en Grootveld beschouwde dat als 'een absurd offer
aan het publiek'. Overigens waren zijn protesten vooral gericht tegen
de consumptiemaatschappij. De sigaret was daarvan een symbool.
Zelf bleef Grootveld gewone en marihuanasigaretten roken om 'van
de duisternis te getuigen'.
Hoe het ook zij, naar alle waarschijnlijkheid zijn de eerste Nederlandse antirook-woorden gevormd door Robert-Jasper Grootveld. Inmiddels zijn er heel wat bij gekomen, vooral het afgelopen decennium.
Te denken valt aan antirookactie, antirookactivist, antirookcampagne,
antirookkruistocht, antirooklobby, antirookpropagandist, antirookreclame, antirookstichting, antirookvereniging en antirookwetgeving.
Nieuw in 1999: antirookbrigade en antirookteam. Beide woorden waren in
november te lezen in Folia, het weekblad van de Universiteit van Amsterdam: 'Het AMC is rookvrij. Een ludiek antirookteam zal de komende twee weken verstokte of onwetende nicotineverslaafden met pepermuntjes attenderen op het nieuwe verbod.'
Volgens de Tabakswet van 1998 moeten ruimtes voor rokers en niet[22]
rokers in het ziekenhuis bouwkundig worden gescheiden, maar bij het
AMC is het nog niet zover. In de tussentijd moet de antirookbrigade
uitkomst bieden.
antirookpil Nederland telt ruim vier miljoen rokers. Bij iedere jaarwisseling nemen zo'n honderdvijftig- tot tweehonderdduizend van hen
zich voor om te stoppen met roken. Ze proberen het op wilskracht,
met nicotinepleisters of nicotinekauwijom (woorden die we sinds 1992 kennen), met acupunctuur, cursussen, therapie of met andere hulpmiddelen, maar het succes is gering: zo'n 88 procent pakt na een tijdje de
draad weer op. Het effect zou groter moeten zijn bij de antirookpil, een
artikel dat in Nederland in 1999 debuteerde.
Zoals zo vaak bracht het ANP het nieuws als eerste. 'Een in de Verenigde Staten populaire anti-rookpil', meldde het persbureau op 7 januari 1999, 'komt mogelijk ook in Nederland op de markt. Het gaat
om het middel Zyban, dat niet alleen de lichamelijke en geestelijke nicotineverslaving tegengaat maar ook de smaak van een sigaret verpest.'
Zyban, een product van de Amerikaanse farmaciegigant Glaxo Wellcome, is bij toeval ontdekt als antirookmiddel. Oorspronkelijk was het
bedoeld voor de behandeling van depressiviteit bij Vietnamveteranen.
De onverwachte werking van het middel viel op toen veel gebruikers
spontaan stopten met roken. De werkzame stof in het middel is bupropionhydrochloride, een stof die werkt op een deel van de hersenen
dat een rol speelt bij nicotineverslaving.
Glaxo kreeg in 1997 toestemming om Zyban in Amerika en Canada
op de markt te brengen als antirookmiddel. Volgens het New England
Journal ofMedicine werkt het niet beter dan nicotinepleisters, maar volgens Glaxo werkt het twee keer zo goed.
Op i december besloot het College voor de Beoordeling van Geneesmiddelen Zyban toe te laten. Nederland is daarmee het eerste Europese land waar de antirookpil te krijgen zal zijn. De pillen zijn alleen
op recept verkrijgbaar en moeten zeven tot twaalf weken worden geslikt. Volgens de Stichting Volksgezondheid en Roken (Stivoro) is de
antirookpil alleen aan te bevelen voor echt verstokte rokers. 'Er kunnen bijwerkingen optreden als hoofdpijn, oververmoeidheid en misselijkheid. Uiteindelijk blijft wilskracht nog altijd de belangrijkste voorwaarde om van het roken af te komen', aldus een woordvoerder.
[23]
Overigens greep een recordaantal rokers de millenniumwisseling aan
om een stoppoging te wagen: volgens een NIpo-onderzoek waren
ruim 665.000 Nederlanders van plan om op 1 januari 2000 te stoppen.
antisnurkspray Snurken is het trillen van zachte weefsels achter in de
keel, die zich tijdens de slaap ontspannen. In oktober 1999 meldde SalesMark in Oosterhout dat in Engeland een nieuw product op de markt
was gekomen dat bijna alle snurkers een ongestoorde nachtrust geeft.
De spray - merknaam Snorenz - bevat een mengsel van vitamines, liposomen, waterglycerine en allerlei oliën. Het goedje moet achter in
de keel worden gespoten, waar het acht uur lang de weefsels verstevigt, zodat die minder trillen. Aldus de fabrikant.
De Nederlandse media berichtten cynisch over de antisnurkspray of
antisnurkkeelspray. Zo schreef het ANP op 10 november 1999:
De anti-snurkkeelspray Snorenz is volgens distributeur Liberty
Health Care in Baarn effectief bij 97 procent van de gebruikers.
Adriaansen [KNO-arts van het Eindhovense Catharinaziekenhuis]
denkt dat Snorenz vooral effectief is voor de bedrijfswinst van de
producent. 'Hier is onvoorstelbaar veel geld mee te verdienen. Het
is een groot probleem voor ongeveer 1,2 miljoen Nederlanders. Zij
zullen zeer geïnteresseerd zijn in dit middel.'
Volgens de Volkskrant deugde het onderzoek naar de werking van de
spray voor geen meter.
Atlantismodel Stelling van mediaspecialist Maurice de Hond: de helft
van de Nederlandse bedrijven is over tien jaar verdwenen of overgenomen, omdat ze niet voldoende hebben geïnvesteerd in internet. De
Hond zei dit op 2 juli 1999 in Utrecht in het zogenoemde 'Grote goeroe-debat' van de Internet Society Nederland. Volgens Trouw voelden
de aanwezigen zich opgejaagd door De Honds boodschap. Amerikaanse bedrijven zouden de boel hier overnemen. 'Niet omdat ze meer
geld hebben, maar omdat ze Internet serieuzer nemen. Nederland
loopt volgens De Hond de kans dat het poldermodel verschuift naar
het Atlantismodel.'
Zoals bekend werd het mythische eilandenrijk Atlantis door de zee
verzwolgen (wegens wangedrag van de bewoners). De Hond zei met[24]
een hoe het Atlantismodel kon worden voorkomen: 'Overleven is alleen mogelijk door veel meer te investeren in het medium. Als dit niet
binnen korte tijd gebeurt, dan voel ik mij genoodzaakt om weer een
boekte schrijven.'
autobetaalbox In Nederland wordt al sinds 1989 gedebatteerd over rekeningrijden, een term die is bedacht door Kees Mijnten, indertijd directeur voorlichting van het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Een essentieel onderdeel van het rekeningrijden is natuurlijk de afrekening.
Hoe weetje nu welke auto waar heeft gereden? Daar is van alles op bedacht, maar in 1999 kwam de autobetaalbox in beeld, een chipapparaatje in de auto om automatisch te betalen.
1999 was sowieso een belangrijk jaar in de geschiedenis van het rekeningrijden. Na jarenlang gesteggel nam het kabinet in juni de beslissing om het rekeningrijden op 1 september 2001 rond één stad in te
voeren, namelijk Amsterdam. Worden de files niet kleiner, dan wordt
het rekeningrijden afgeblazen. Nemen de files wel af, dan komt er rekeningrijden rond Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Het
kabinet besloot tot deze gefaseerde invoering - die in strijd is met het
regeerakkoord - vanwege het massale verzet in de samenleving, dat
vooral wordt gevoed door de ANWB.
'De elektronische tolheffing', verduidelijkte het ANP op 18 juni
1999, 'geldt voor alle weggebruikers: automobilisten, motorrijders,
vrachtwagens en ook buitenlandse auto's. Zij betalen 's ochtends tussen 7 en 9 uur 7 gulden tol per passage. Voor automatische betaling is
een chipapparaatje - de autobetaalbox - nodig, dat in de auto moet
worden bevestigd. De prijs is 5 gulden. Het apparaatje kost het eerste
halfjaar 25 gulden en daarna 65. De heffing is alleen stadinwaarts. Er
hoeft niet te worden betaald tijdens weekeinden, de zomer- en kerstvakantie en op feestdagen.'
De autobetaalbox moet achter de voorruit worden geplaatst. Men
spreekt soms ook van bet aalbox en van betaalboxsysteem.
Vergelijk webauto.
Baligate Sinds de Watergate-affaire is het vooral in de Engelstalige journalistiek mode om voor grote, geruchtmakende schandalen een naam
te verzinnen die eindigt op -gate. Nederlandse en Vlaamse kranten
hebben deze gewoonte overgenomen. De afgelopen jaren berichtten
[25]
zij onder meer over Agustagate, Asiagate, Camillagate, Chinagate,
Contragate, Datagate, Dianagate, Dukegate, Dunagate, Fergiegate,
Filegate, Floodgate, Flygate, Indogate, Inkathagate, Irangate, Koreagate, Monicagate, Pasquagate, Sisdegate, Skategate en Travelgate.
The Sun nam deze trend ooit op de hak door zich uit te roepen tot
'the gatest newspaper in the world'. 'Wij hebben werkelijk alle gateverhalen', schreef de Britse sensatiekrant, 'zelfs de gate-verhalen die
onze concurrenten niet hebben, zoals propagate, Ramsgate, Colgate...'
Het jaar 1999 bracht vier nieuwe gates: Balüjate, chickencjate, cocaïnegate en Kremlingate. Baligate betreft een schandaal van de Indonesische
Bank Bali. Die zou vele tientallen miljoenen guldens overheidsgeld
hebben overgemaakt naar een bedrijf van een partijgenoot van de Indonesische president Habibie. De benaming debuteerde in de Indonesische pers. Chickengate (zie aldaar) is het schandaal van de met
dioxinen verontreinigde Belgische kippen, zonder twijfel de bekendste gate van 1999. Cocaïnegate betreft de smokkel, met behulp van corrupte Nederlandse ambtenaren, van 15.000 kilo coke. Die smokkel
had plaats aan het begin van de jaren negentig maar werd in juni 1999
door een onderzoekscommissie onthuld. Cocaïnegate is een Nederlandse vondst en bleef beperkt tot de kolommen van het Algemeen Dagblad.
Kremlingate, dat wél internationaal gebruikt werd, heeft betrekking op
corruptie met miljarden dollars westerse hulpgelden. De Russen
maakten zich hier minder druk om dan de westerse media, vandaar de
kop in NRC Handelsblad van 31 augustus 1999: 'Kremlin lijdt niet erg
onder Kremlingate'. Een enkele keer werd Kremlingate ook wel Ruslandgate genoemd, een vertaling van het Engelse Russiagate.
barebacking Barebackinc] was een van de eerste nieuwe woorden van
1999. Het ANP maakte er op 14 januari 1999 melding van, onder de
kop 'SAD-Schorerstichting waarschuwt voor nieuwe sekstrend':
'Barebacking' staat in de VS voor seks zonder condoom tussen twee
mensen die niet van elkaar weten of ze al dan niet besmet zijn met
het aidsvirus H IV. Met deze vorm van bewust onveilige seks heeft de
SAD-Schorerstichting grote problemen. Uit contacten met sleutelfiguren in de Amsterdamse scene blijkt dat de trend de oversteek
heeft gemaakt naar Nederland, terwijl het grootste deel van de
[26]
homomannen niet weet wat zijn status is, vertelt A. Witbreuk van de
SAD-Schorerstichting. Of ook andere trends, zoals het elkaar bewust besmetten, zijn overgewaaid weet hij niet. Volgens Witbreuk
worden hier termen als barebacking,
skin-to-skin en raw-sex
door el-
kaar heen gebruikt en staan ze voor diverse vormen van onbeschermde seks, waarbij niet altijd sprake is van de eerder genoemde wederzijdse kennis.
De eigenlijke betekenis van bareback is 'zonder zadel rijdend', maar al
sinds de jaren vijftig wordt het in het Amerikaanse slang gebruikt voor
'neuken zonder condoom'. De aangescherpte betekenis - neuken zonder condoom met iemand die mogelijk is besmet met HIV - debuteerde in het voorjaar van 1997 op Amerikaanse internetpagina's. Op sites
met namen als Xtreme-sex en Gaybareback verschenen teksten als 'Doe je
pensioen niet weg, aids is bijna te genezen'. En: 'Fuclc rubbers, go natural'. Er werden barebackparty's
georganiseerd voor onbeschermde,
anonieme seks. Een en ander bracht Youp van 't Hek tot de vaststelling
dat de hedendaagse homo condoommoe
is, een woord dat niet eerder is
gesignaleerd.
NRC Handelsblad
riep eind 1999 op om een Nederlands woord voor
barebacking te verzinnen. De jury koos uiteindelijk voor Griekse roulette.
'Doorslaggevend bij barebacking is vanzelfsprekend het risico-element', luidde de toelichting. 'Je kunt er HIV mee oplopen. Dit aspect
leverde woorden op als blindkezen, doemflensen, durfneuken, kamikazekezen, kamikezen, kontrisken, lemmingseks, pikpoker, risicopuleren, risicoraggen, risicozen en waagwippen. Daar zitten mooie
vondsten tussen, maar het homoseksuele element ontbreekt. Dat is
wel aanwezig in Griekse roulette, de winnaar in deze groep. Griekse liefde betekent "homoseksualiteit", het op z'n Grieks doen betekent "anaal
coïteren" (Van Dale) en roulette is een kansspel. Verder is er de associatie met Russische roulette. Overigens hebben ruim twintig inzenders
iets met roulette bedacht, zoals achterroulette, aidsroulette, Hiv-roulette, holroulette, homoroulette, reetroulette en roze roulette. Ook niet
gek gevonden: hiwen.'
Vergelijk aidsbelasting.
BB De afgelopen eeuw is de afkorting BB intensief gebruikt. Voor onder
meer Bescherming Bevolking, Belgische Boerenbond, Binnenlands
[27]
Bestuur (in het vroegere Nederlands-Indië), bankbiljet, bakboord en
natuurlijk - sinds de tweede helft van de jaren vijftig - voor Brigitte
Bardot. In het laatste kwartaal van 1999 kwam er een betekenis bij, namelijk Big Brother, de naam van het geruchtmakende televisieprogramma van Veronica, dat op zijn beurt is genoemd naar de almachtige dictator in Orwells roman Nineteen eighty-four (1949). Binnen de kortste
keren leverde deze real-life soap (een woord uit 1994) allerlei nieuwe samenstellingen en afleidingen op, woorden die zonder twijfel snel weer
zullen verdwijnen, zoals: BB-adept, BB-avond, BB-belieuer, BB-bewoner,
BB-bouwkeet, BB-deelnemer, BB'er (bewoner van het BB-huis in Almere),
BB-Jan, BB-gekte, BB-gesticht, BB-kantoor, BB-kijker, BB-nieuwtje, B B-onthulling, BB-psycholoog, BB-variant, BB-uriendinnetje en BB-iuebsite. Het meest
frequent waren BB-huis en BB'er.
Vergelijk dagboekkamer, knuffel-tv en nomineren.
beachcam Ooit was er een tijd datje een camera had en een (geluidsrecorder. Dit veranderde ingrijpend toen in 1982 verschillende Japanse bedrijven min of meer gelijktijdig de camcorder op de markt brachten. In
tegenstelling tot de videocamera (een woord uit 1978) kon je met de camcorder tegelijk beeld- en geluidsopnamen maken.
Ook taalkundig had de camcorder veel invloed, want opeens werd het
gewoon om camera te verkorten tot cam, om dit vervolgens voor of achter een ander woord te plakken. Zoals in webcam, een via internet bereikbare camera, een woord dat dateert uit 1996. Of in netcam, een
woord uit 1998.
In 1999 kwamen er drie nieuwe samenstellingen met cam bij, althans in de doorzochte krantenbestanden: beachcam, nannycam
en weer-
cam. Langs de Nederlandse kust blijken talloze camera's te staan. 'Onvermoeid turen zij vierentwintig uur per dag de kustlijn van onze
territoriale wateren af', aldus NRC Handelsblad
op 21 oktober 1999.
Deze 'beachcams' verschaffen belangrijke informatie aan waterminnaars. Is het een goede dag om te zeilen? Is het lekker strandweer? Is de wind stevig genoeg? [...] Op de site BeachCam Zeezicht
zijn zeven van zulke webcams te vinden. Twee daarvan staan in
Scheveningen, de andere in Egmond aan Zee, Noordwijk, Zandvoort, Eersel en Bergen aan Zee.
[28]
In het bericht wordt tevens gesproken van strandcams, ook een neologisme. Via een nannycam kun je - in huis - het kindermeisje in de
gaten houden, de weercam geeft rechtstreeks zicht op de lucht boven
bijvoorbeeld Heemskerk of Zandvoort. Vooral webcams waarmee personen zich vierentwintig uur per dag laten bekijken, komen vrij veel
voor op internet. Een en ander leidde in een krantenbericht tot
gelegenheidssamenstellingen als webcamberoemdheden,
webcampersoonlijkheden en cam-bekendheden.
bedrijfsmasseur, bedrijfsmasseuse Omdat het voor bedrijven steeds
moeilijker wordt om goede mensen binnen te halen en binnen te houden, bieden zij allerlei extraatjes. Management by pampering wordt dit
verschijnsel genoemd, dat onder meer heeft geleid tot artistiek verantwoorde werkplekken, huiskoks, en fitness of massage op de werkplek. Die massage wordt gedaan door een bedrijfsmasseuse, een woord
dat debuteerde in Elle, en wel op i januari 1999, wat het tot het eerste
nieuwe woord van het millenniumjaar maakt. In een uitvoerig artikel
over het pamperen - een woord dat in 1995 ontstond als variant op 'in de
watten leggen' - van werknemers schreef Elle:
In Amstelveen klinken tegen vijven opzwepende houseklanken door
het als fitnessruimte ingerichte penthouse van Hewlett-Packard.
Uit alle hoeken en gaten van het bedrijf komt personeel achter het
beeldscherm vandaan om mantelpak en pantalon voor een sportoutfit te verruilen. Hewlett-Packard pampertzijn mensen met gratis
aerobicslessen na het werk - en waarom zou je als werknemer de
file niet verruilen voor een uurtje sport en sauna? Het bedrijf verzorgt ook hardloop- en schaatstrainingen, zaalsporten en yoga-lessen en elke woensdagmiddag komt er een masseuse om afgematte
werknemers van nieuwe energie te voorzien. Ze is bijzonder populair: wie zich nu aanmeldt, kan pas in april bij de bedrijfsmasseuse
terecht.
In juni beschreef ook Quote de nieuwe trend op de arbeidsmarkt.
'Werknemers die wel iets met het lichaam willen doen, maar geen zin
hebben in beweging kunnen terecht bij de bedrijfsmasseur, tenminste
bij Hewlett-Packard, Greenpeace, American Book Center, en Tracey
Forbes, zelfstandige in Amsterdam, bezoekt deze bedrijven met de "in
[29]
touch chairmassage'V Bedrijfsmasseurs doen dus ook aan stoelmassage, een woord dat sinds 1997 geregeld voorkomt, samen met stoelmasseur en stoelmasseuse.
beeldschermtachograaf Ongeveer veertig procent van de ruim 2,5
miljoen mensen die dagelijks achter de computer zitten, heeft last van
klachten aan nek, schouders, armen, handen en vingers, kortweg RSI
(repetitiue strain injury). Volgens de wet mag iemand niet meer dan zes
uur per dag met een computer werken, maar uit onderzoek blijkt dat
een kwart van de beeldschermwerkers veel langer achter de pc zit.
Om de kans op RSI te verkleinen presenteerde FNV Bondgenoten
op 15 juni 1999 een computerprogramma dat registreert hoe lang en
hoe intensief een werknemer op de computer werkt. Het gaat om een
programma dat het aantal toetsaanslagen en muisbewegingen opslaat. Die bewegingen worden verschillend waargenomen: een harde
aanslag geldt als intensiever dan een lichte, dubbelklikken met de
muis is intensiever dan een enkele klik. Neemt het programma waar
dat er te lang en te intensief achter het scherm werk is verricht, dan
waarschuwt de computer met licht- en geluidssignalen. Een oranje
lampje betekent gevaar, bij rood zit iemand al in de gevarenzone.
De FNV presenteerde het computerprogramma, dat is gemaakt
door E. Lambooy, als een beeldschermtachograaf. Die naam is verzonnen
door Jan Warning, hoofd Kwaliteit van de Arbeid. Warning gebruikte
het woord op 10 maart 1998 voor het eerst in een intern rapport, getiteld De beeldschermtachograaf. Als voorbeeld had hij het apparaat voor
ogen dat de vrachtwagenbestuurder dicteert wanneer hij moet pauzeren.
In de vele krantenberichten over de beeldschermtachograaf verzonnen journalisten allerlei alternatieven, zoals anti-RSL-tachograaJ, muisalarm, muisarmalarm, muisarmbestrijder, muisarmtachograaf,
pc-tachograaf
en RSl-tachograaf. Maar Warnings vondst komt sindsdien het vaakst
voor en maakt waarschijnlijk de meeste kans, ook omdat het woord
duidelijk en correct is, hoewel een tikkie lang. Overigens schuiven
sommige woordenboeken Warning ook de uitvinding van het woord
muisarm in de schoenen, maar zelf ontkent hij dit ten stelligste. Sinds
1996 houdt hij zich intensief met RSI bezig. Het woord muisarm bestond toen al zeker twee jaar (kop in het Algemeen Dagblad van 12 januari
1994 'Computer leidt nu ook tot muisarm').
[30]
De beeldschermtachograaf
blijkt een succes. In november maakte de FNV
bekend dat het computerprogramma al op 60.000 werkplekken is
geïnstalleerd. Mogelijk kan het helpen een einde te maken aan de muisarmplaag, een woord dat in 1999 werd gemunt door de Volkskrant.
beeldschermterreur Er zijn veel soorten terreur. De afgelopen jaren
was in de kranten bijvoorbeeld sprake van contraterreur, familieterreur, muziekterreur, politieterreur, reclameterreur, straatbeeld terreur,
spoorwegterreur, telemarketingterreur en zelfmoordterreur. In 1999
kwam er een nieuwe vorm bij: beeldschermterreur.
Over het geboortejaar van het woord beeldscherm zijn we goed geïnformeerd. Het werd in 1958 opgetekend in een jaarboek van de Winkler Prins Encyclopedie, in een lijst 'nieuwe woorden in onze taal'. Samen overigens met bit en computer.
Beeldschermterreur debuteerde op 11 december 1999 in de Volkskrant in
een artikel over internet als treitermedium
(ook een nieuw woord trou-
wens, maar met minder overlevingskansen dan beeldschermterreur). Een
en ander komt veel voor op scholen. Zo kreeg een meisje bij een informaticales eens de schrik van haar leven toen de leerlingen de pc's aanzetten. Op de beeldschermen van de computers verscheen een verhaal
waarin stond dat zij met iedereen het bed in dook. In andere gevallen
werd van jongens gezegd dat ze homo waren of voor de Russen spioneerden.
Ook het bedrijfsleven kampt met computerterreur, een woord uit
1990. Volgens Wim van Veelen, adviseur arbeidsomstandigheden bij
FNV Bondgenoten, is beeldschermterreur op de werkvloer vaak seksueel getint, net als op scholen. 'Van Veelen kan zich goed voorstellen dat
mensen ziek worden of ontslag nemen vanwege de beeldschermterreur', schreef de Volkskrant. 'Werkgevers doen te weinig om het pesten
op de werkplek terug te dringen', vindt Van Veelen. 'Vaak vindt de leiding het nog leuk ook dat die seksplaatjes de ronde doen. [...] Ook
scholen moeten [...] duidelijk stelling nemen tegen computerterreur.
Gebeurt dit niet, dan staan de scholen niet sterk als ze scholieren wegsturen vanwege Internet-misbruik.'
belboom 'De Limburgse gemeente Hunsel', meldde het ANP op 15 april
1999, 'krijgt als eerste op het Europese vasteland een "belboom": een
op enige afstand niet van echt te onderscheiden spar, geheel vervaar[31]
digd van metaal. Te gebruiken als zendmast voor mobiele telefonie.'
De nepspar werd gebouwd door het Engelse bedrijf Alan Dick & Co
(ADC). De boom is vijfentwintig meter hoog, weegt twaalf ton en
wordt ook wel boommast of zendboom genoemd. 'Pas als je het ding van
dertig centimeter afstand bekijkt, zie je dat hij geheel uit metaal is opgetrokken', verklaarde een medewerker van ADC. Columnist Ruud
Verdonck was het daar in Trouw niet mee eens:
Op de foto ziet de belboom er heel redelijk uit. Hooguit een beetje
statig en eenzaam tussen allemaal struikgewas. Volgens de fabrikant m o e t j e de boom tot op dertig centimeter naderen voor je kunt
zien dat het helemaal geen echte boom is maar een ijzeren obstakel. Die claim lijkt me wat al te optimistisch. Je ziet zelfs van ruime
afstand op de foto meteen dat er met het gevaarte iets loos is. Te
weinig zure regen gehad.
Voor Zuid-Europese landen ontwikkelde ADC een aangepast type: de
palmbelboom. Libertel nam de Hunselse belboom op 28 april in gebruik.
Vergelijk Talkie kids phone, wappen en zendkraan.
bergdetective Op 23 maart 1999 ging in Nepal een expeditie op pad om
antwoord te krijgen op een vraag die bergbeklimmers al 75 jaar bezighoudt, namelijk: wie bereikte als eerste de top van de Mount Everest?
Zeker is dat de hoogste berg ter wereld in 1953 werd bedwongen door
de Nieuw-Zeelander Edmund Hillary en de Nepalese gids Tenzing
Norgay. Maar hadden de Britten George Mallory en Andrew Irvine in
1924 ook de top bereikt? Zelf hebben ze het niet kunnen navertellen,
want ze stierven tijdens de expeditie.
De bergbeklimmers die in 1999 op pad gingen, werden in NRC Handelsblad consequent berg detectives genoemd - een woord dat niet eerder
is aangetroffen. 'De bergdetectives die gisteren vanuit de Nepalese
hoofdstad Kathmandu vertrokken, gaan op zoek naar een fototoestel
én de bevroren lijken van de Britten George Mallory en Andrew Irvine,
die sinds 8 juni 1924 ergens aan de noordzijde van de berg onder de
sneeuw begraven moeten liggen.'
De Kodak-camera werd niet gevonden, het goed geconserveerde
lijk van Mallory wel. Het lag op 8290 meter hoogte - ruim vijfhonderd
[32]
meter onder de top - op de 'moeilijke' noordflank van de berg. Mallory had een tweedjasje en leren schoenen aan, en het klimtouw zat nog
om zijn middel. Eind mei volgde de conclusie van de bergdetectiues: Mallory had de top waarschijnlijk niet bereikt. De route die hij had gekozen was te zwaar en kende te veel obstakels.
beton bom 'In plaats van high-techbommen zetten Amerikaanse gevechtsvliegtuigen tegenwoordig bommen met beton in tegen Irak. De
Amerikaanse luchtmacht is begonnen met lasergestuurde bommen te
vullen met beton, als er doelen in bewoonde gebieden moeten worden
vernietigd. Op die manier neemt het risico van burgerslachtoffers af.'
Aldus de Volkskrant op 8 oktober 1999 onder de kop 'VS bombarderen
Irak nu met betonbommen'.
NRC Handelsblad voegde er 's avonds nog wat details en achtergrondinformatie aan toe.
De projectielen wegen twee- tot drieduizend kilo, iets zwaarder dan
het conventionele type. Ze vinden hun weg naar het doel met behulp van een sensor in de neus die een weerkaatste laserbundel in
het vizier houdt en beweegbare stuurvinnetjes. Dat deze bommen
worden ingezet, is tekenend voor de nauwkeurigheid waarmee doelen kunnen worden getroffen. Indien bijvoorbeeld een stuk luchtdoelartillerie op één meter wordt gemist, is er geen schade.
Het was ironisch dat juist Irak nu werd bestookt met betonbommen,
aldus NRC Handelsblad. 'Begin 1991, op het hoogtepunt van de Golfoorlog, vuurde Irak namelijk een Scud-raket op Israël af die was voorzien
van een betonnen lading. De raket, voor de gelegenheid in de Iraakse
pers Al Hijarra gedoopt, wat "kei" betekent, kwam ver van de bewoonde wereld in de Negev-woestijn neer. Dat Irak een "steen" naar Israël
wierp, was een directe verwijzing naar de keien waarmee Palestijnse
jongeren tijdens de intifada, de Palestijnse volksopstand, het Israëlische leger bestookten.'
Vergelijk grafietbom.
biechtshow Een biechtshow is een televisieshow waarin men een misstap
opbiecht. Zoals overspel, drankzucht of mishandeling van partner
en/of kind. De commerciële omroepen grossieren erin, maar ook de
[33]
EO is niet vies van een biechtshou;, mits de misstap tot inkeer heeft geleid. In NRC Handelsblad van n september 1999 werd dit nieuwe woord
gebruikt in een artikel over de overlast die de mobiele telefoon veroorzaakt:
Wij zijn nu allemaal eikaars publiek. Je hoeft je niet meer binnen te
dringen bij 'Jerry', bij 'Oprah' of bij een van de andere biechtshows
op tv. Een openbare ruimte en een mobiele telefoon, meer heb je
niet nodig, en daar sta je al midden op de Bühne en kun je iedereen
de kleine of grote drama's van je leven in de oren toeteren.
Bijlmersyndroom Op 4 oktober 1992 stortte een Boeing 747 van de Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al neer op de Bijlmer in Amsterdam. Omdat de toedracht van het ongeluk lang onduidelijk bleef, hield
de Tweede Kamer een parlementaire enquête. De verhoren duurden
van 27 januari tot 12 maart. Er was in de jaren daarvoor al heel veel over
de ramp geschreven en dit had tot allerlei (gelegenheids) samenstellingen geleid, zoals Bijlmercomplot, Bijlmerdoojpot, Bijlmerspeurder enzovoorts. In de uitvoerige berichtgeving over de Bijlmerenquête doken
talloze nieuwe samenstellingen op. De meeste waren eendagsvliegen,
maar de kans is groot dat Bijlmersyndroom een lang leven beschoren is.
Immers, zolang er mensen zijn die hun gezondheidsklachten toeschrijven aan de Bijlmerramp - of dit nu terecht is of niet - heeft dit
woord gebruikswaarde. Net als Bijlmerziekte.
Bijlmerziekte dook in 1996 voor het eerst op, maar brak door in 1999.
Bijlmersyndroom debuteerde op 30 januari 1999 in Trouw. Het dagblad
tekende het op uit de mond van fotograaf L. Bertholet. Diens zoon had
vlak voor de crash foto's van de El Al-Boeing gemaakt waarop te zien is
dat de motoren scheef hangen. 'Fotograaf L. Bertholet is al ruim zes
jaar betrokken bij de Bijlmerramp', aldus Trouw. 'Hij stelde dat er sprake is van een "Bijlmersyndroom". "Ik ben geen medicus, maar die conclusie moetje gewoon trekken.'"
Het Bijlmersyndroom bestaat uit een reeks klachten, variërend van
intense vermoeidheid, geheugen- en concentratieproblemen, huidafwijkingen en luchtwegaandoeningen tot diverse soorten pijn. Of het
syndroom echt bestaat is nog steeds onderwerp van discussie. Volgens
sommigen zijn de klachten toe te schrijven aan een bepaalde stof uit de
lading van het verongelukte El Al-vliegtuig die is vrijgekomen bij de
[34]
brand na de Bijlmerramp. Het Academisch Medisch Centrum, dat het
syndroom na veel geharrewar onderzocht, kwam in april tot een andere conclusie. Op verzoek van het ziekenhuis onderzochten huisartsen
de medische dossiers van 544 mensen die naar het meldpunt van het
AMC hadden gebeld. Het Parool vatte de bevindingen als volgt samen:
Volgens de huisartsen, die negentig procent van die klachten kenden, is bij zes procent van de aandoeningen een verband met de
ramp waarschijnlijk of zeer waarschijnlijk. In bijna de helft van de
aandoeningen (41 procent) vinden de huisartsen een relatie met de
ramp onwaarschijnlijk; in de overige gevallen durven ze geen mening uitte spreken. Net als bij vorige onderzoeken van het AMC worden psychische klachten het meest in verband gebracht met de
ramp. De huisartsen vinden een relatie tussen de ramp en stress en
depressies het meest waarschijnlijk. Van de lichamelijke klachten
worden luchtwegaandoeningen en leverziekten het vaakst genoemd. De elf vaststaande gevallen van auto-immuunziekten zijn er
meer dan statistisch te verwachten viel. Maar de ramp is er niet de
oorzaak van; anders zouden er veel meer gevallen moeten zijn, aldus het AMC. [...] Voor andere kwaadaardige aandoeningen, zoals
kanker, heeft het AMC geen aanwijzing gevonden vooreen verband
met de ramp. Het AMC constateert dat de klachten gedurende dejaren na de ramp zijn ontstaan en niet pas in 1997, zoals tijdens de
verhoren van de parlementaire enquêtecommissie enkele malen
werd beweerd. De verhoren tijdens de enquête hebben er wel toe
geleid dat meer mensen een verband zijn gaan leggen tussen hun
klachten en de Bijlmerramp.
Maar zoals gezegd is niet iedereen het ermee eens dat het Bijlmersyndroom niet bestaat. Volgens Ivan Wolffers, hoogleraar gezondheidszorg aan de Vrije Universiteit, moet de zaak verder worden uitgezocht.
Daarom schreef hij in juni in een krant: 'In de volgende Grote Van Dale
zouden we "Bijlmersyndroom" [moeten] opnemen, met daarachter in
heldere termen: "Reeks verschijnselen van verschillende aard, vaak
aangetroffen bij overlevenden en hulpverleners betrokken bij de Bijlmerramp. Tot in 1999 was de medische wetenschap niet in staat een
enkele oorzaak voor dit syndroom te geven. Men zoekt verder.'"
Vergelijk onder de pet houden.
[35]
biotech-activist In september 1999 kondigden Amerikaanse milieuactivisten aan dat ze een rechtszaak zouden beginnen tegen de grootste producenten van genetisch gemanipuleerde gewassen, zoals DuPont, Monsanto en Novartis. Deze bedrijven zouden de agrarische
markten in een wurggreep houden door biotechnologie - een tak van
de biologie die haar wortels heeft in de tweede helft van de negentiende eeuw - commercieel uit te buiten. Het plan was om samen met de
boeren in zo'n dertig landen tegelijk een rechtszaak te beginnen. In de
Nederlandse kranten die dit nieuws meldden, werden de activisten
zonder uitzondering biotech-actiuisten genoemd, een woord dat niet eerder is opgetekend.
Het woord biotechniek is in 1960 bedacht door de Amerikaan J.J.
Steele. Sinds het begin van de jaren negentig komt de verkorte vorm,
biotech, in allerlei samenstellingen voor, zoals in 1990 in biotech-concern en biotech-fonds, in 1991 in biotech-bedrijf en biotech-product,
in 1993 in biotech-insuline en biotech-lobby, in 1995 in biotech-aardappel, biotech-industrie en biotech-onderneming, in 1996 in biotechexperiment, biotech-hater, biotech-hausse, biotech-hype, biotechmaïs, biotech-plant, biotech-sector, biotech-soja, biotech-voeding en
biotech-voedingsmiddel, in 1997 in biotech-aandeel, biotech-vrij en
biotech-zaad, in 1998 in biotech-stam en biotech-wereld, en in 1999
(afgezien van biotech-activist) in agri-biotech, biotech-eten, biotechgeneesmiddel en biotech-markt.
Vergelijk gengewas, hacktivist, vernietigingsgen en zaadpiraat.
Blair-baby De Britse pers stond er maanden bol van: Cherie Blair, de
echtgenote van premier Tony Blair, was zwanger van hun vierde kind.
Dat was om twee redenen bijzonder. In de eerste plaats omdat het voor
het eerst in 150 jaar was dat een premier tijdens zijn ambtsperiode een
baby zou krijgen. Daarnaast maakte Cheries leeftijd een en ander opmerkelijk, want zij is 45.
Aanvankelijk dook de aanduiding Blair-baby in de Nederlandse pers
alleen op in berichten over de Blairs, maar op 2 december maakte de
Volkskrant er een nieuwe soortaanduiding van, in een artikel getiteld
' "Blair-baby" heeft de toekomst':
Paren twijfelen steeds vaker over het nemen van een kind en stellen
het ouderschap steeds vaker uit. Bij tweederde van de eerstgebore[36]
nen is de moeder ouder dan dertig jaar. Ook komen er steeds meer
zogenoemde Blair-baby's: dit jaar waren er vijfduizend pasgeborenen met een moeder van boven de veertig. Voor een kwart van deze
moeders was het bovendien het eerste kind. De gemiddelde leeftijd
waarop Nederlandse vrouwen hun eerste kind krijgen, is nu bijna 30
jaar.
bodywire Begin 1999 waren ze opeens overal te zien: meisjes met neptatoeages in de vorm van dunne, sierlijke bandjes in verschillende
kleuren. De kranten spraken van bodywire, magk-tattoos, strincj-tattoos,
en tattoobandjes - woorden die allemaal niet eerder zijn aangetroffen.
Het Parool signaleerde de trend als eerste. Op 27 januari 1999 schreef
deze krant: 'Naast de nep-tattoos in de vorm van plakplaatjes en de
henna-tattoos die een paar weken blijven zitten, ontwikkelt zich een
nieuw fenomeen op dit gebied. Steeds vaker zie je hippe mensen rondlopen met een string-tattoo om nek, enkel, pols of arm: een gevlochten, rekbaar bandje van zwart visdraad, dat verdacht veel lijkt op een
echte tattoo. Deze zogenoemde bodywire is te krijgen bij onder andere
drogisterijen, en is een stuk goedkoper (ƒ 12,50) dan een echte tatoeage, en nog verplaatsbaar ook.'
Half mei voegde de Rijn en Gouwe daaraan toe: 'De tattoorage zet gewoon door. Waren 't eerst zwarte, stugge materialen die gebruikt werden voor de armbanden en kettingen, nu zijn ze flinterdun en ook in
verschillende kleuren te verkrijgen. Nieuw is de regenboogverwerking: drie of vier kleuren in een "tattoo". [...] Ook nieuw is het slangenmodel, deze tattoo heeft een golfbeweging. De magie tattoos zijn
er in de vorm van ringen, armbanden, enkelbanden en kettingen.' NRC
Handelsblad maakte pas in juli melding van de rage, onder de kop 'Alle
stoere meisjes hebben een tattoo'.
bompauze Er zijn meer soorten pauzes dan je zou denken. Het Groene
Boekje, de officiële spellinglij st van het Nederlands, kenter al twintig,
waaronder dweilpauze, eetpauze, cjeuechtspauze, loonpauze en regenpauze.
Nieuw in 1999 en meteen met stip binnengekomen: de bompauze. De
NAVO probeerde Joegoslavië, dat huishield in Kosovo, op de knieën te
dwingen door intensieve bombardementen, maar in Nederland was
niet iedereen het daarmee eens. 'Groenlinks wil snel bompauze', kopte het Algemeen Dagblad op 11 mei 1999, daarmee het debuut van het
[37]
woord vastleggend. Tien dagen later op het ANP: 'Kabinet bespreekt
bompauze en einde Kosovo-conflict'. En in de weken erna: 'NAVO niet
eensgezind over noodzaak "bompauze"' (ANP) en 'Van Aartsen oogst
kritiek coalitie met bompauze' (de Volkskrant). Na ruim 33.000 bombardementsvluchten, waarbij circa 20.000 bommen werden afgeworpen, werd de oplossing toch bereikt aan de onderhandelingstafel. Dat
was op 9 juni. Een dag later was de eerste echte bompauze een feit.
Overigens werd het woord later ook nog overdrachtelijk gebruikt.
Zo schreef de Volkskrant op 22 december 'Bompauze in dialoog EU-China beëindigd'. Het ging hier niet over het gooien van bommen, maar
om het leveren van scherpe kritiek.
Vergelijk grafietbom en KFOR.
boxenstelsel Nieuwe wetgeving levert vaak nieuwe woorden op. Zo
leidde een herziening van het belastingstelsel in 1892 tot de woorden
inkomstenbelasting en uermogensbelasting. Bedrijfsbelasting bestaat sinds
1893 enrijunelbelastingsinds 1897. Noem mij uw belastingen en ik zeg
u in welk land u woont.
Eind 1999 presenteerde staatssecretaris Vermeend van Financiën
plannen om het belastingstelsel in 2001 ingrijpend te herzien. Dit leverde zeker één nieuw woord op, boxenstelsel, dat op 15 september voor
het eerst in de kranten opdook. 'Het kabinet', schreef het Algemeen Dagblad op die dag, 'introduceert een boxenstelsel; in box 1 belastbaar inkomen uit werk en woning tegen een oplopend tarief van 32 tot 52
procent, in box 2 belastbaar inkomen uit aanmerkelijk belang (vast tarief 30 procent) en in box 3 belastbaar inkomen uit sparen en beleggen
(vast tarief 30 procent). Als het inkomen in een box negatief is kan dat
niet worden verrekend met een positief inkomen uit een andere box.'
Toen Vermeend twee weken later achter een pc plaatsnam om via
internet vragen te beantwoorden over zijn plannen, schreef NRC Handelsblad, onder de kop 'Vermeend opent vierde box: babbelbox':
Enkele serieuze vragenstellers werden afgewisseld door een leger
van 'grappenmakers' díe onder schuilnamen als Gerrit Zalm (minister van Financiën), Peter R. de Vries (misdaadverslaggever op televisie) en 'anonymous' de staatssecretaris aan het lachen kregen.
'Geachte staatssecretaris,' vroeg een chatter, 'heeft u het boxenstelsel ontworpen omdat u een hokjesdenker bent?'
[38]
Boxenstelsel is zonder twijfel een blijvertje. Ton den Boon, hoofdredacteur van Van Dale, voorzag het woord al van een definitie: 'Belastingstelsel waarin de verschillende inkomsten worden belast tegen verschillende tarieven in een aantal (tarief)boxen.'
Vergelijk Oom Dagobert-regeling.
boxfresh In maart 1999 onderging het vrouwen tijdschrift Blud. een ingrijpende restyling. Geen eindeloze beschouwingen meer over nieuwe
cd's, films en boeken; voortaan ging het zich nog meer toeleggen op
fotografie, mode, lifestyle en trends. Het blad richtte zich nu ook op de
hoger opgeleide, modebewuste jonge vrouw en verscheen op glimmend papier. Het presenteerde zich met enige scherts als vrouwenglossy, een woord dat we sinds 1996 kennen.
Hoewel de hoofdredacteur verklaarde niet meer mee te willen doen
aan 'vaag trendwatch-geblaat', werd in het eerste nummer nieuwe stijl
een behoorlijk vage trend gespot, namelijk boxfresh. 'De veranderde
Blud.', aldus het Algemeen Dagblad op 19 maart 1999, 'presenteert zich
box/resh, een trend waarover het zelf uitvoerig bericht. Hoe nieuwer,
hoe beter. Vers uit de doos, helemaal spie en span, kraaknieuw en hyperclean. Boxfresh is mode, schoenen, voedsel als sushi, tijdschriften,
"Boxfresh heeft iets magisch. Boxfresh is als Sneeuwwitje die klaarligt
met natte roze lippen.
Vergelijk übercool en yeccle.
breekboom Een military is een driedaagse wedstrijd voor paarden die
bestaat uit dressuurproeven, uithoudingsproeven en een springconcours. Het is de zwaarste tak van de paardensport, en geregeld gaat er
iets mis. Zo kwamen in 1997 twee paarden om het leven bij de military
van Boekelo, en in 1999 lieten vijf ruiters het leven bij een military in
Engeland, de bakermat van deze sport.
In Boekelo wilden ze niet nog eens dode paarden op het parcours
en daarom bedacht Jacob Melissen, persfotograaf en militaryliefhebber, een hindernispaal die bij een ongeluk zou meegeven. Normaal
zijn hindernispalen van massief hout, maar Melissen liet bij het decorcentrum van de NOS een hindernispaal bouwen met een kern van eikenhout, een laag van piepschuim en een coating van latex. Hij verzon
er het woord breekboom voor.
De eerste twee breekbomen werden in oktober 1999 uitgeprobeerd
[39]
in Boekelo. Melissen haalde er bijna alle kranten mee, zodat het nieuwe woord vele keren te lezen was, ook in koppen. Zo kopte NRC Handelsblad 'Military test "breekboom'", het Haarlems Dagblad schreef
'Military Boekelo met "breekbomen"' en de Volkskrant besteedde twee
keer aandacht aan de nieuwe hindernispaal, één keer onder de kop
'Hindernispaal bij military met ingebouwde kreukelzone' en vervolgens met het nieuws 'Breekboom bewijst zijn waarde in de military'.
De breekboom bewees z'n waarde omdat er inderdaad een paard tegenaan botste... zonder gewond te raken. Het Algemeen Dagblad leverde
als enige commentaar op het nieuwe woord. Onder de kop 'Na klapschaats nu de breekboom' schreef deze krant: 'Een wat sullige naam,
te plaatsen in het rijtje van de klapschaats. Maar de naam zegt alles over
het geheim van de balk. Zodra het paard stevig in botsing komt met de
balk, breekt deze.'
Melissen was 'bijna extatisch' over het resultaat en ook veel ruiters
waren enthousiast, maar niet allemaal. 'De breekboom riep vragen
op', schreef Trouu; op n oktober 1999. 'Verliest een paard zijn respect
niet voor een echte boom? En: hoe wordt het breken van een breekboom zonder val bestraft, als je bedenkt dat het paard waarschijnlijk
ten val zou zijn gekomen als er een echte boom gelegen had?'
Vergelijk paardenbegraafplaats.
bullshit bingo Het Algemeen Dagblad bracht het nieuws in oktober 1999
zelfs op de voorpagina: een nieuw woordspel verovert Nederland. De
naam: bullshit bingo.
Volgens de krant is het spelletje overgewaaid uit Amerika en Engeland, waar werknemers elkaar al sinds het begin van de jaren negentig
tijdens vergaderingen afrekenen op het gebruik van clichétaal. Nu zou
deze nieuwe vorm van bingo aan 'een onstuitbare opmars' in de Nederlandse vergaderzalen zijn begonnen.
'Het werkt zo', schreef het Algemeen Dagblad op 22 oktober. 'Zet alle
nietszeggende (bullshit) woorden of uitdrukkingen die in uw bedrijf
regelmatig worden gebruikt op een bingoformuliertje (6x6 vakjes) en
ga de vergadering in. Elke keer als u een woord hoort dat op het lijstje
voorkomt, kruist u het aan, en na vijf kruisjes roept u keihard "Bullshit!" Een van de belangrijkste voordelen, aldus de spelers: meedoen
voorkomt indutten tijdens vergaderingen. Andere voordelen: iedereen
blijft alert en als het goed is, neemt het onduidelijke taalgebruik af. En[40]
kele uitdrukkingen op de formulieren: win-win, commitment, een stuk
kwaliteit, de klant staat centraal, ín de week leggen, van strategisch belang, core
business, resultaatgericht en niet te vergeten target.'
Vanzelfsprekend variëren de bullshitwoorden per sector. Het adviesbureau KPMG ontwikkelde speciaal voor een ministerie een formulier met daarop uitdrukkingen als een stuk draagulak en planproces. Bij
adviesbureau Ernst & Young circuleert een formulier met onder meer
pro-actieve opstelling, targets, synergie en win-win-situatie.
burgerjournalistiek Burgerjournaiistiek is een vondst van Maarten Huygen, televisiecommentator bij NRC Handelsblad. Hij muntte het op 25
november 1999, als vertaling van het Amerikaanse civic journalism.
'Burgerjournalistiek is uit Amerika overgewaaid', aldus Huygen, 'en
blijft dicht bij het dagelijkse leven van de burger. Wat de journalist
"nieuws" vindt, heeft niet altijd maatschappelijk belang, laat de affaire
Monica Lewinsky zien. De burgerjournalist reduceert zijn berichtgeving niet tot emoties, persoonlijke kwesties of schandaaltjes, maar
brengt opbouwende verslaggeving over de wereld om ons heen. Er
gaat ook weieens iets goed. Hoe kan de medische zorg worden verbeterd? Wat moet er gebeuren tegen zinloos geweld? Thema's van de
AVRO.'
Kortom, in de burgerjournalistiek is bepalend waar de burger belangstellingvoor heeft, niet waar journalisten zo graag over schrijven.
calamiteitenvaartuig Op 13 juli 1999 berichtte het ANP: 'De Koninklijke Marine in Den Helder krijgt in december de beschikking over een
uniek calamiteitenvaartuig. Met het nieuwe brandblus- en oliebestrijdingsvaartuig wordt bevuild oppervlaktewater in de haven binnen een
mum van tijd geïsoleerd en verwijderd.'
Het calamiteitenvaartuig wordt gebouwd door de Leeuwarder
scheepswerf De Greuns. Of beter: De Greuns bouwt een voormalig landingsvaartuig om tot calamiteitenvaartuig. Het gaat om een zestien meter lang polyester schip dat wordt uitgerust met een brandbluspomp,
een bluskanon en voorzieningen voor het gebruik van een oliescherm.
Brand & brandweer, het vakblad voor brandpreventie, brandbestrijding en hulpverlening, meldde in juli 1999 dat de brandweer onderzoek doet naar de haalbaarheid van een calamiteitentreïn. Ook dat is een
nieuw woord. Oliebestrijdingsvaartuig dateert uit 1996.
[41]
carveschaats 'Het marathonpeloton', aldus het Algemeen Dagblad op 29
november 1999, 'leerde afgelopen zaterdag een nieuw woord: carveschaats. Jan Maarten Heideman introduceerde het nieuwigheidje bij de
negende KNSB/Unox-wedstrijd in Amsterdam. De fysiotherapeut uit
Oldebroek won op de speciale ijzers met machtsvertoon de massasprint en moest na afloop wat aan zijn collega's uitleggen.'
De carveschaats
is ontwikkeld door Hans Veldhuis, schaatstrainer,
coach van de Deventer IJsclub en tevens bedenker van het haaienpak
(zie aldaar). 'Het idee is komen overwaaien uit de skiwereld', vertelde
Veldhuis aan Trouw. 'De ijzers zijn aan het begin breed, in het midden
smal en aan het einde weer breed, waardoor je een ronding krijgt. Begin en eind van de messen zijn 1,1 millimeter dik, in het midden 0,9.
Door het dunnere middengedeelte heb je veel meer druk op het ijs,
waardoor de schaats beter glijdt. Vooral in de bochten heb je er voordeel bij, want door het profiel in het mes stuur je automatisch de bocht
in.'
De nieuwe schaats kreeg zoveel aandacht in de media dat er zelfs
ruimte overbleef voor de taalkundige kant van de zaak. 'In Amsterdam
waren de opmerkingen in het marathonpeloton over de carve ronduit
hilarisch', rapporteerde de Volkskrant. 'Sommigen wisten het woord
niet eens goed uit te spreken.'
Heideman zei te verwachten dat met de carveschaats binnenkort
het ene na het andere schaatsrecord zal worden verbeterd. Maar anderen waren sceptischer, wat te volgen was in krantenkoppen als 'Carveschaats maakt geen indruk op Gianni Romme' (Haarlems
Dagblad),
'Twijfels over nut van nieuwe carve-schaats' (de Volkskrant) en 'Weinig
fiducie in carve-schaats' (ANP).
Overigens is het principe van de carveschaats al oud. Omstreeks
1878 werd een vergelijkbaar model gebouwd door een zekere kapitein
Dowler en aan het begin van de twintigste eeuw bracht ook de Friese
schaatsenmaker Hoekstra uit Warga schaatsen op de markt waarbij
het ijzer in het midden smaller was dan aan de uiteinden. Deskundigen spreken in dit verband wel van concave ijzers.
ceeceetje De afkorting c.c. staat onder meer voor 'copie conform' en
'carbon copy'. Dat betekent dat er een eensluidend afschrift van een
document gaat naar degene wiens naam achter de afkorting staat
ingevuld. C.c. is geen nieuwe afkorting, zeker niet zelfs, maar door
[42]
e-mail is ze wel aan een tweede leven begonnen. Dat er een beetje anders uitziet dan het eerste. Het is nu heel gewoon geworden om mensen te horen zeggen: 'Stuur A. een mailtje en doe mij dan een ceeceetje.' Nog niet aangetroffen op schrift, maar zeer geregeld te horen.
chickengate Vanaf eind mei 1999 schreef de hele internationale pers
over chickengate - het schandaal van de met dioxinen verontreinigde
Belgische kippen. Van de kwaliteitskranten gebruikte Le Monde het
woord als eerste. Op 31 mei schreef Jean Yves Nau in een klein stukje
op de 'Dernière Page': 'Premier Jean-Luc Dehaene, zo meldt een van
onze Brusselse correspondenten, heeft besloten het dossier dat de
pers nu al chickengate heeft gedoopt, aan zich te trekken.' De Spaanse
media hadden het over el Chickengate.
Van de Nederlandse kranten was de Volkskrant er als eerste bij. Op 3
juni schreef deze krant, in een portret van een Antwerpse pluimveehouder:
'Zie maar', vertelde de veehouder, 'de uniformiteit van dit koppel is
goed, hè. Je ziet geen achterblijvers. Ze zitten allemaal op gewicht.'
Maar dergelijke constateringen tellen niet, in de week van chickengate.
NRC Handelsblad had het (later) nog even over kippencjate en kippencrisis,
maar die sloegen niet aan.
Vergelijk Baligate, colavergiftiging, dioxinekip en gifkip.
citytarief Het opengooien van de telefoniemarkt is volgens sommigen
een van deze beste dingen die Nederland in de afgelopen jaren zijn
overkomen. Een en ander heeft in ieder geval tot felle concurrentie geleid, en dus tot scherpe prijzen, ook van KPN, de voormalige monopolist. Op 28 april 1999 meldde KPN Telecom dat het zijn beltarieven
voor verschillende bestemmingen in Europa en de VS drastisch zou
verlagen. Zo werd bellen met de VS maar liefst 58 procent goedkoper.
Behalve met fors lagere landentarieven kwam KPN ook met het zogenoemde citytariej7, waardoor bellen naar de belangrijkste financiële
centra in Europa (Frankfurt, Brussel, Londen en Parijs) extra voordelig
is geworden. Volgens KPN waren de prijsverlagingen mogelijk dankzij
het samenwerkingsverband met het Amerikaanse Qwest, dat eigen
[43]
netwerken aanlegt. Volgens anderen was een en ander ingegeven
doordat ICPN veel internationaal belverkeer verliest aan zijn concurrenten. In het Duits komt City-Tarif sinds 1997 voor.
Vergelijk Talkie kids phone.
clubcondoom Over de herkomst van het woord condoom zijn de geleerden het niet eens. Sommigen leiden het af van het Latijnse condomare
'volledig temmen, intomen', volgens anderen gaat het woord terug op
een zekere dr. Condom. Deze lijfarts van Karei de Tweede zou de schapendarm als voorbehoedmiddel hebben gepropageerd.
Over de herkomst van clubcondoom bestaat geen onduidelijkheid. De
Engelse voetbalclub Coventry City introduceerde het clubcondoom
eind september 1999. 'De voetbalclub uit de Premier League komt met
een eigen clubcondoom op de markt', meldde het ANP. 'Supporters
kunnen het condoom straks uit automaten bij het Highfield Road-stadion trekken. Ook twee supermarkten leggen het Coventry-product in
de schappen. De aanhang herkent het condoom gemakkelijk, omdat
de verpakking de clubkleuren heeft.'
colavergiftiging Het Groene Boekje hanteert als opnamecriterium dat
een woord in twee verschillende bronnen moet voorkomen. De officiële woordenlijst van het Nederlands kent al twaalf samenstellingen
met vergiftiging - inclusief mosselvergiftiging - , dus colavergiftiging kan er
nog wel bij, want dat kwam in 1999 in minstens twee verschillende
bronnen voor. Het ging overigens om tegenstrijdige berichten, want
op 16 juni meldde NRC Handelsblad, onder de kop 'Oorzaken colavergiftiging bekend': 'Coca-Cola heeft de oorzaken achterhaald van de reeks
vergiftigingsgevallen met producten van het frisdrankenconcern in
België'. Maar twee weken later berichtte het ANP:
De exacte oorzaak van de colavergiftiging [...] staat overigens nog
steeds niet vast. Coca-Cola wil echter niet langer wachten. Via advertenties in Belgische kranten meldt het Amerikaanse concern dat
er geen problemen meer zijn en de consumptie van cola veilig is.
Om de campagne kracht bij te zetten krijgt elk Belgisch huishouden
zaterdag een bon die recht geeft op een gratis fles frisdrank van anderhalve liter.
[44]
De problemen met Coca-Cola deden zich begin juni 1999 voor. Toen
belandden 46 leerlingen van een middelbare school in het Vlaamse
Bornem in het ziekenhuis na het drinken van een blikje cola uit een
drankenautomaat in het schoolgebouw. Omdat België net volop verwikkeld was in chickengate (zie aldaar) waren de reacties internationaal buitengewoon heftig. België besloot tot een totaal verkoopverbod
van Coca-Cola-producten, en in Frankrijk, Duitsland, Spanje, Nederland en Luxemburg werden miljoenen blikjes en flessen uit België
geïmporteerde cola, Fanta en Sprite uit de schappen gehaald. Zelfs in
het Midden- en Verre Oosten daalde de verkoop van cola merkbaar
naar aanleiding van de Cola-affaire, zoals de kwestie al snel bekendstond.
Aanvankelijk dacht Coca-Cola dat de vergiftigingsverschijnselen te
maken hadden met verontreinigd koolzuurgas in de drank en met een
schimmelwerende stof aan de blikjes, afkomstig van pallets van de
bottelarij. Later werd duidelijk dat dit toch de oorzaak niet geweest
kon zijn, omdat de schadelijke stoffen in veel te kleine hoeveelheden
aanwezig waren. Sindsdien houdt men het op massahysterie, gevoed
door het dioxineschandaal. De schade voor Coca-Cola was er niet minder om. De omzet in Europa daalde in het tweede kwartaal met zes a
zeven procent. Coca-Cola berekende de schade op zo'n tweehonderd
miljoen gulden. Overigens kreeg het bedrijf dit bedrag grotendeels terug van de verzekering.
collegeliner Op 24 juni 1999 had het Alge meen Dagblad een kleine primeur. De krant meldde dat scholieren in Friesland vanaf september
met een collegeliner naar school konden. Het ging om een 'speciaal
naar de wensen van de jeugd ingerichte bus' van NoordNet. De bus
zou scholieren en studenten uit Sneek, Harlingen, Zwaagwesteinde,
Veenwouden en Hardegarijp twee keer per dag zonder overstap naar
scholen in Leeuwarden brengen, 'onder het genot van de commerciële
zender Radio Rebecca'. Voornaamste doel was overigens om de treinen op de overvolle trajecten Leeuwarden-Groningen, LeeuwardenSneek en Leeuwarden-Franeker in de spits te ontlasten.
Een woordvoerder van NoordNet legde uit waar de naam vandaan
kwam: 'De naam collegeliner moet je op z'n Engels uitspreken en is
door een panel met scholieren bedacht. Daaruit bleek ook dat er vooral behoefte is aan tafels in de bussen om aan te werken. Of te kaarten.'
[45]
Op 6 september reed de collegeliner (NoordNet schrijft CollegeLiner)
voor het eerst. Het was geen succes. In de grote, gele studentenbus zat
geen enkele student of scholier, terwijl de stadsbus erachter mudvol
bleek te zitten met de doelgroep. Deze moeizame start werd breed uitgemeten in de media, waarbij collegeliner vele koppen haalde. Zo
schreef het ANP 'Leeuwarder CollegeLiner nog geen succes'; de Volkskrant kopte 'Mond-tot-mondreclame moet scholieren de superhippe
collegeliner inlokken', het Algemeen Dagblad meldde 'Studentenbus
CollegeLiner swingt nog lang niet' en Trouu; kopte 'CollegeLiner nog
geen succes'.
De directeur van NoordNet liet zich hierdoor niet uit het veld slaan.
'De mond-tot-mondreclame moet nog beginnen', zei hij.
Vergelijk grachtengordelbus.
computer assisted reporting Nieuwe poot in de vaderlandse journalistiek, overgewaaid uit de Verenigde Staten: computer assisted reporting,
afgekort CAR. Dick van Eijlc, redacteur bij NRC Handelsblad en een van
de Nederlandse pioniers op dit gebied, schreef op 9 juni 1999:
De laatste jaren beginnen ook in Nederland journalisten de mogelijkheden te ontdekken van het analyseren van elektronische bestanden. In de Verenigde Staten is dit onder de naam computer
ted reporting
assis-
een lang bestaande traditie. Pioniers gingen daar reeds
in de jaren zestig met zelfgeschreven programma's overheidsbestanden te lijf, waarbij ze in de nachtelijke uren de computers gebruikten waarop overdag de abonnementenadministratie draaide.
Een sterke computer is bij CAR aan te bevelen. Van Eijlc analyseerde
onder meer presentielijsten en resultaten van hoofdelijke stemmingen
in het Europees Parlement, aangeleverd in meer dan zeshonderd
WordPerfect-bestanden, samen vele duizenden pagina's. 'Enkele bewerkingsslagen bleken voor de Pentium 11 450 met 196 megabyte geheugen zelfs te veel gevraagd. In kleine stapjes moesten de bestanden
worden aangepast. En zelfs bij die kleine stapjes stond de pc regelmatig een kwartier of langer te pruttelen.'
consumentenhausse Precies drieënveertig jaar was G.B.J. Hiltermann
wekelijks op de AVRO-radio te horen met zijn column 'De toestand in
[46]
de wereld'. Op 22 november 1999 sprak hij zijn laatste column uit,
waarna nog een discussie volgde met emeritus-hoogleraar dr. I.A. Diepenhorst en oud-bisschop Bär. In deze discussie zette Hiltermann (85)
zich fel af tegen de maatschappelijke vervlakking, materialistische
tendensen, en het verlies aan normen en waarden. Hij zei, aldus de
Volkskrant:
We leven in een tijd met een welvaartsexplosie, een consumentenhausse: altijd maar met vakantie en langer met vakantie, jongelui in
discotheken, die pillen slikken. Dat is een terugval in een primitieve
stijl. Ik vind het discotheekwezen verwerpelijk. Jongelui die 's ochtends om acht uur eindelijk thuiskomen en dan de hele nacht hebben getandhakt, die kun je nog niet eens als primitieven beschouwen. Primitieven hebben zich ook wel in een bepaald
ritme
bewogen, maar die hebben er dan nog een soort ritueel bij. Dat is
dit niet. Dit is weerzinwekkend!
Deze passage bevat drie interessante woorden, namelijk tandhakken
(een verschrijving voor tandakken, een woord dat het Nederlands in de
achttiende eeuw uit het Maleis leende en dat 'langzaam lopend of op
de plaats blijvend dansen' betekent), welvaartsexplosie (een neologisme
dat in 1992 debuteerde) en consumenten hausse. Dat laatste woord is nooit
eerder aangetroffen en is dus kennelijk ter plekke door Hiltermann bedacht. Wat het precies betekent is niet duidelijk, maar hij zal wel 'hausse in consumentenuitgaven' bedoelen.
Vergelijk technohausse.
cultuurverkenner We hadden al natuurverkenners, gewone verkenners en
zeeverkenners, maar als het aan staatssecretaris Rick van der Ploeg
ligt, komen daar cultuurverkenners bij. Hij zei dat op 25 mei 1999, bij de
presentatie van zijn beleidsplan 'Ruim Baan voor Culturele Diversiteit'.
Van der Ploeg wil ten minste veertig tot zestig miljoen gulden per
jaar besteden aan maatregelen om de cultuurdeelname te bevorderen
van allochtonen, jongeren en andere groepen in de samenleving die
onvoldoende profiteren van subsidies. De taak van de cultuurverkenner is allochtone talenten op te sporen en te begeleiden bij het aanvragen van subsidies.
[47]
Van der Ploeg bedacht ook iets om minderheden meer als toeschouwer
bij het culturele leven te betrekken. Volgens hem zouden culturele instellingen hun aanbod moeten aanpassen, wat ze zouden kunnen
doen met behulp van een community curator. Daarmee bedoelde hij iemand uit een bepaalde bevolkingsgroep die wordt gevraagd om een
tentoonstelling te maken. In het Nederlands is community curator niet
eerder aangetroffen, in het Engels wel.
Van der Ploeg gaf in zijn nota niet aan waar hij het geld voor zijn
nieuwe beleid precies vandaan wil halen. Wel lichtte hij zijn plannen
een paar weken later nader toe in een uitgangspuntenbrief, zoals het met
een Haags gruwelwoord uit 1998 heet.
cursusmoe In juli 1999 maakte het weekblad Intermediair bekend dat Nederland cursusmoe aan het worden is. Uit een enquête was gebleken dat
hoger opgeleiden de laatste jaren steeds minder aandacht geven aan
scholing.
Drie jaar geleden brachten academici en mensen met een hbo-opleiding nog vijf weken per jaar door met het volgen van cursussen. Dat
was medio 1999 nog maar de helft. Vooral juristen waren het zat: gingen ze in 1996 nog zeven weken op cursus, in 1999 was dat anderhalve
week. Ook bij specialisten in de informatietechnologie, een sector
waar veel wordt geschoold, nam het aantal studieweken sterk af: van
zes naar drie per jaar.
Cursusmoe en cursusmoeheid zijn nieuwe woorden, net als condoommoe,
een verschijnsel dat tot barebacking (zie aldaar) heeft geleid. De overdaad aan lijstjes met de beste x van de twintigste eeuw, leidde tot het
woord lijstjesmoe, dat op 22 december in de Volkskrant debuteerde. In
1997 leek het er even op dat de Nederlander vakantiemoe was. Volgens
het researchinstituut N RIT in Breda werden er toen 630.000 vakanties
minder geboekt. Die daling bleek echter niet structureel.
cyber- De golf aan cyberwoorden die ons nu overspoelt, gaat terug op een
vondst van de Amerikaanse sciencefictionschrijver William Gibson. In
1982 lanceerde Gibson in een kort verhaal getiteld Omni het woord cyberspace voor een denkbeeldige, interactieve wereld, gecreëerd door
computers. In 1984 gebruikte hij het nogmaals, nu in het boek Neuromancer, dat een bestseller werd. Opmerkelijk is dat Gibson er geen
weet van had dat de door hem beschreven fantasie van ruimtelijk van
[48]
elkaar gescheiden individuen die via computers met elkaar contact onderhielden in die tijd al gerealiseerd was. Althans, volgens Tim Jordan,
de schrijver van Cyberpower. The Culture and Politics of Cyberspace and the internet.
Hoe het ook zij: aanvankelijk werd cyberspace alleen gebruikt in het
wereldje van computerfreaks, communicatiedeskundigen en sciencefictionliefhebbers, maar omstreeks 1990 brak het door in het algemene taalgebruik.
In de Engelstalige media ontstond toen een ware cyberplague, zoals de Britse woordvorser Michael Quinion het heeft genoemd. In een
paar jaar tijd verzamelde hij ruim tweehonderd samenstellingen met
cyber-, merendeels eendagsvliegen. Volgens Quinion is de plaag inmiddels aan het afnemen, maar in het Nederlandse taalgebied is daar
nog niet veel van te merken. Nieuw in 1999 zijn onder meer cyberfraude, cyberhelm, cyberkraak ('Als gevolg van de cyberkraak werd de Witte
Huis-site meer dan 24 uur uit de lucht gehaald om de beveiligingslekken te onderzoeken'), cybersonate, cybersupermarkt, cybertherapie en cyberueilincj.
De woordenboeken stellen zich - begrijpelijk genoeg - terughoudend op. De Grote Van Dale (1999) vermeldt slechts cyberbucks, cybercafé, cybernaut, cyberpunk en cyberspace. Koenen (1999) voegt daar nog cyberseks, cybershop, cyberstore, cybertijdperk en cyberwereld aan toe. De eerste
dateren uit het begin van de jaren negentig.
Overigens was Gibson niet de eerste die een woord vormde dat begint met cyber. De Franse wiskundige André Marie Ampère was hem al
in 1834 voorgegaan met cybernetique, dat hij omschreef als 'de kunst
van het besturen', en in 1948 schreef de Amerikaanse wiskundige Norbert Wiener een beroemd boek getiteld Cybernetics, or control and communication in the animal and the machine. Wiener definieerde cybernetica
daarin als 'de leer van de automatische regelings- en communicatiesystemen'. Uiteindelijk gaat cyber terug op het Griekse kubernètikos 'bestuurs-, besturings-'.
dagboekkamer Geen televisieprogramma heeft in 1999 zoveel invloed
op het Nederlands gehad als Big Brother, de real-life soap van Veronica.
Nomineren en de afkorting BB kregen er een betekenis bij en onze taal
werd uitgebreid met ten minste twee nieuwvormingen: wegnomineren
en dagboekkamer. Daarnaast werden ejfe lekker knuffelen en laatje niet gek[49]
maken gevleugelde woorden, want veel gebruikt door een bewoner van
het Big Brother-huis.
De dagboekkamer was in het BB-huis de kamer waar bewoners dagelijks even alleen konden praten met een stem van buiten. Met een familielid, met een dokter, een psycholoog of iemand van het Veronicateam. Zij konden er hun hart luchten zoals in een dagboek, dat zal het
idee achter de naam zijn geweest.
In de dagboekkamer nomineerden de BB'ers ook hun huisgenoten.
Dat wil zeggen: zij lieten weten wie er wat hen betreft kon vertrekken.
Een belangrijk verschil met een dagboek is dat fragmenten uit de gesprekken ook op televisie werden uitgezonden.
De kranten plaatsten dagboekkamer aanvankelijk tussen aanhalingstekens, om aan te geven dat het een nieuw en nogal vreemd woord is,
maar door de enorme populariteit van de serie vervielen die komma's al
snel. Het Algemeen Dagblad gebruikte het woord op 13 oktober 1999 in
een artikel over een afvallige van de zwartekousenkerk van Opheusden:
Big Brother [...] moet voor iemand die jarenlang in een Betuwsdorp
van de buitenwereld afgesloten is geweest, bijna een feest van herkenning zijn. Hij staat met zijn onbegrepen eenzaamheid niet alleen. Ook in Almere wachten ze gespannen op het grote oordeel. De
bewoners van het huis gaan tobbend en schuldbewust door het leven. Ze worden blootgesteld aan verleidingen en genietingen en
worden zo nodig door het kerkbestuur in het dagboekkamertje tot
de orde geroepen als ze hun broeders en zusters dreigen te verraden. Ze controleren elkaar en bewaken hun gemeenschap. Indringers worden er meteen uit gegooid. Wie tegen de wetten van Big
Brother zondigt, moet zijn schuld ten overstaan van heel de gemeenschap belijden. Na twee keer kijken weet de zwarte kous het
zeker: Big Brother is Opheusden!
Vergelijk BB, knuffel-tv en nomineren.
dartmachine In januari 1999 werd Raymond van Barneveld, postbode te
Den Haag, voor de tweede keer wereldkampioen darten. Anders dan
de eerste keer werd hij ditmaal op de voet gevolgd door de Nederlandse media. Gevolg: dartsgekte en Van Barneveld op slag een Bekende Nederlander (en postbode-af, want prof). Van Barneveld, bijgenaamd
[50]
'Barney', bleef vrijwel voortdurend in het nieuws, in juni 1999 omdat
hij het opnam tegen dartmachines - een woord dat niet eerder in het Nederlands bestond. De machines - ook dartrobots of dart-o-maten genoemd - waren gebouwd door studenten van de faculteit werktuigbouwkunde van de TU Delft.
Er waren achttien verschillende machines. Winnaar: de dartmachine
van Vital van Reeven, Martijn van Os en Evert van der Plassche. 'De
dartmachine van de winnaars leek nog het meest op een mechanische
kruisboog. Pijltjes werden vanaf een plankje met een touw gelanceerd.
Een laserstraal bepaalde de richting', aldus het ANP op 10 juni.
Volgens de ene krant was Barney niet erg teleurgesteld over zijn verlies: 'Ik heb hiervan iets unieks verloren, daar schaam ik me niet voor.'
Maar volgens een andere krant verliet hij beduusd het podium. 'Ik wist
totaal niet wat ik hier moest verwachten. Verliezen is nooit leuk. Bij alles wat ik doe, wil ik winnen. Zelfs met ganzenborden. Maar als ik dan
toch moet verliezen dan liever van zo'n apparaat.'
Vervolgens had Barney nog een vraag aan de studenten: of ze niet
een handtekeningenmachine voor hem konden maken. Want sinds januari had hij bijna 90.000 visitekaartjes met zelfgeschreven handtekeningen uitgedeeld.
Vergelijk plagiaatcontrolemachine.
dassenwasser Dassen hebben meestal maar een korte levensduur,
want reinigen is een probleem. Een lichte handwas is meestal niet afdoende om de voedselresten of het huidvet uit de nek helemaal te verwijderen. Het bedrijf HG International bedacht een oplossing: de dassenwasser. Trouw bracht het nieuws op 19 juni 1999:
De vieze stropdas oprollen, in de speciale waspot doen, deksel
erop, schudden en even laten staan. Daarna met een bijgeleverd
pincet de das uit de pot vissen, en ophangen om te drogen. Binnen
30 minuten is de das schoon en ruikt hij fris. Dassenwasje is verkrijgbaar bij de drogisterij en is geschikt voor alle materialen.
deeltijdvrees Er bestonden al vele soorten vrees - denk bijvoorbeeld
aan drempelvrees, examenvrees, koudwatervrees en pleinvrees - maar deeltijdurees is nieuw. NRC Handelsblad gebruikte het woord op 20 april 1999, in
een bericht over een onderzoek waaruit was gebleken dat bij grote
[51]
ondernemingen een op de drie mannen graag in deeltijd zou willen
werken. Maar ze durven er niet voor uit te komen, uit angstvoor de reacties van bazen en collega's. Anders gezegd: deeitijdvrees plaagt de
werkende man, en dat was ook de kop. Het wachten is nu op de deeltijdvreestherapie.
deurbelpyromaan In 1999 was hij zeker vijftien keer in het nieuws: de
deurbelpyromaan. Het begon meteen bericht van het ANP op 18 oktober
1999: 'De politie in de Achterhoek is op zoek naar een "deurbelpyromaan". Het afgelopen weekeinde hebben vier inwoners van Doetinchem aangifte gedaan van het in brand steken van hun deurbel. Enkele
weken geleden werd in het nabij Doetinchem gelegen Wehl negen keer
een deurbel in brand gestoken. De dader heeft het voorzien op kunststof deurbellen. De politie neemt de zaak hoog op.'
In de weken erna verschenen koppen in de krant als 'Politie in
Achterhoek zoekt "deurbelpyromaan'" (de Volkskrant), '"Deurbelpyromaan" slaat weer toe' (Trouw) en 'Politie pakt deurbelpyromaan' (NRC
Handelsblad). Het bleek om een dertigjarige inwoner van 's-Heerenberg
te gaan, die alles bij elkaar enkele tientallen deurbellen in Doetinchem
en omgeving in brand stak. De man was volgens de politie 'erg in de
war' en legde een bekentenis af.
dioxinekip Het woord dioxinekip werd voor het eerst gebruikt op 2 juni
1999. Het dook gelijktijdig op in verschillende Nederlandse kranten,
's morgens in de Volkskrant en het Algemeen Dagblad, 's avonds in NRC
Handelsblad. Het Algemeen Dagblad gebruikte het niet alleen in een politieke beschouwing over de Belgische kippencrisis, maar ook meteen
in een koolcrubriek. Onder de kop 'Kippenpoten in bruine saus', heette het op de 'servicepagina':
Koken is geen kunst, vindt Henk Savelberg. Koken is een discipline.
Eenvoud, daar gaat het om. En uiteraard goede ingrediënten. Dus
voor kippenpoten met bruine saus, een van 'de originele recepten
van Henk Savelberg', gebruiken we geen dioxinekip, maar pakken
we een kip van Bresse-kwaliteit z'n poten af.
Opmerkelijk is dat NRC Handelsblad aanvankelijk als enige krant in Nederland dïoxinenkïp schreef, dus met een tussen-n. Dit vanuit het idee
[52]
dat dioxine een meervoudige chemische samenstelling is, wat scheikundig juist is maar er voor de spelling niet toe doet. De krant hield
deze foute schrijfwijze een kleine twee weken vol in alle samenstellingen met dioxine (en dat waren er heel wat), maar haalde toen bakzeil.
Men sprak ook van het dioxinekipschandaal.
Vergelijk chickengate en gifkip.
domaingrabbing Om een domeinnaam - een adres op internet - te krijgen moet een aanvraag worden ingediend bij een officiële instantie. In
de Verenigde Staten is dat INTERNIC, in Nederland moetje bij de
Stichting Internet Domeinregistratie Nederland (SIDN) zijn. Beide instanties werken grofweg volgens het principe: wie het eerst komt, het
eerst maalt.
Dit is een rijke voedingsbodem gebleken voor een nieuwe sport, die
in het Engels doorgaans domaingrabbing
wordt genoemd, het pikken
van andermans domeinnaam met de bedoeling er geld voor te vragen.
Men spreekt soms ook van cybersquatting, een woord uit 1997. Domeinnaam dateert uit 1995. Het ligt voor de hand om domaingrabbing
te vertalen met domeinkapen of domeinkaping (en de snelle jongens die zich
hiermee bezighouden domeinkapers te noemen), maar alleen dometnkaptng is een keer aangetroffen, op 26 april 1999 in NRC Handelsblad. In
andere berichten was steeds sprake van domaingrabbing,
een woord dat
op 25 september 1999 debuteerde in de Volkskrant, in een artikel waarin
onder meer werd uiteengezet hoe de SIDN werkt:
Die onafhankelijke organisatie wijst alle Internetadressen toe die
eindigen op punt-nl. De stichting accepteert vrijwel iedere naam,
voor een paar tientjes per aanvraag en daarna vijf gulden per kwartaal. Daarbij wordt gecontroleerd of de naam al in het bestand voorkomt, maar niemand onderzoekt of andermans merknaam in het
geding is. Wel schuift SIDN iedere aanvrager een zogeheten vrijwaringsverklaring
onder de neus, waarin de klant verklaart geen in-
breuk te maken op andermans merkrecht. Dat is geen garantie tegen domaingrabbing: het registreren van een naam terwijl de
aanvrager dondersgoed weet dat die van een ander is.
Dat dit inderdaad geen garantie is, bleek toen Beursplein 5, een dochterbedrijf van de Amsterdamse beurs, een website wilde lanceren met
[53]
als adres beursplein5.nl. Dat adres bleek in handen te zijn van een
klein bedrijfje dat er zes miljoen gulden voor vroeg. De kwestie kwam
voor de rechter, die de Amsterdamse beurs in het ongelijk stelde. Naar
aanleiding van die uitspraak schreef het ANP, op 4 november: 'Het afgelopen jaar is de strijd om de merknamen op internet goed losgebarsten. Slimme ondernemers proberen bekende namen vast te leggen en
die later voor veel geld te verkopen aan de ondernemingen die claimen
de oudste rechten te hebben. Het "domaingrabbing" heeft een hoge
vlucht genomen.'
Kort daarop schreef Bas Kist, specialist in het merkenrecht, in NRC
Handelsblad:
Vooral de succesverhalen uit Amerika over de astronomische bedragen die voor domeinnamen worden neergeteld - zo is de domeinnaam altavista.com ooit voor 7 miljoen gulden verkocht - lijken de
'domaingrabbers' te inspireren. De uitspraak in de zaak-beursplein5.nl wekt nu, onder andere door de summiere berichtgeving in
de media, de indruk dat domeindieven ook juridisch sterk staan.
Deze conclusie kan echter niet uit het beursplein5-vonnis getrokken worden. Ook na deze uitspraak behouden de eigenaren van
handelsnamen en merken een sterke positie ten opzichte van domeindieven. Uit het vonnis blijkt immers dat de AEX de zaak verloren heeft, omdat volgens de rechter een gebrek kleeft aan de merknaam Beursplein 5, en niet omdat de rechter 'domaingrabbing' wil
honoreren.
In Nederland waren eind 1999 ruim honderdduizend domeinnamen
geregistreerd. Het zal aan het aantal rechtszaken liggen of de woorden
domeinkapen, domeinkaping,
domeinkapers
en domeindief
ooit ingeburgerd
zullen raken.
Vergelijk magneetwoord, naambellen en page jacking.
dotcom Een domeinnaam op internet eindigt meestal op een landencode van twee letters. Zo staat .nl voor Nederland en .be voor België.
Toen de domeinnamen werden geïntroduceerd - midden jaren tachtig - vond men het in de Verenigde Staten niet nodig om Amerikaanse
domeinnamen op .us te laten eindigen. In plaats daarvan maakten de
Amerikanen onderscheid tussen zeven zogenoemde mission labels (een
[54]
vakterm die nog niet in Nederlandse kranten is aangetroffen). Het gaat
om com, gov, edu, mil, int (van international), org en net. De letters
com staan niet voor company, zoals sommigen denken, maar voor
commercial. Aanvankelijk mochten alleen Amerikaanse bedrijven een
domeinnaam op .com laten eindigen, later ontstond het idee dit label
te reserveren voor multinationale bedrijven, maar uiteindelijk is het
toch een tamelijk Amerikaanse aangelegenheid gebleven.
In 1999 leidde de enorme opmars van commerciële internetbedrijven in de Nederlandstalige kranten tot twee nieuwe woordgroepen: de
puntcom- en de dotcom-woorden (dot is Engels voor 'punt'). Het Algemeen
Dagblad was er op 3 augustus als een van de eerste bij, met een mededeling op de financiële pagina's: 'Desondanks gaat de stroom beursgangen van de dotcom's onverminderd door: liefst zes staan er deze
week op de rol.' Nog diezelfde maand kopte de Volkskrant '"Puntcom"bedrijven ondanks koersdalingen onverminderd populair'. Puntcombedrijf en dotcom-bedrijf worden sindsdien geregeld in de kranten gebruikt voor '(commercieel) interbedrijf (in de Verenigde Staten)', en
als variant introduceerde de Volkskrant half december het punt.nl-bedrijf.
Met dotcom is in de kranten opmerkelijk veel meer gespeeld dan met
puntcom. Zo lanceerde de Groene Amsterdammer het woord dotcom-generatie, had de Volkskrant het over dotcom-miljonairs en de dotcom-sector, en debuteerden in NRC Handelsblad woorden als dotcom-mania, dotcom-reclame, dotcom-revolutie, dotcom-slachtojfer en dotcom-land ('Vorig jaar gaven
de dotcom-bedrijfjes, zoals de Internetbranche in Amerika wordt genoemd, zo'n 300 miljoen dollar aan televisiecommercials uit, dit jaar
zal de grens van een miljard ver overschreden worden. Maar niet alleen
op televisie is het dotcom wat de klok slaat, ook in kranten en tijdschriften alsmede op billboards langs drukke straten en snelwegen is
er geen ontkomen aan.').
In Het Parool werd het woord zelfs vervoegd. 'Ondernemingen met
een traditie van meer dan een halve eeuw kunnen, als hun hoogste
baas eventjes niet oplet, worden "ge-dotcomd" door starters die nog
geen zes maanden geleden zijn begonnen', schreef de Amsterdamse
krant op 22 oktober 1999. Zelfs gedotcommiseerd is aangetroffen.
Overigens komen er in 2000 nieuwe mission labels aan: .xxx voor
sekssites en .store of .shop voor winkels. Ook die zullen wel weer voor
de nodige nieuwe woorden zorgen.
[55]
driemiïjoenklapper Op 22 december 1999 werden bij een controle aan
de grens tussen België en Nederland twee Maastrichtenaren opgepakt
met het grootste stuk vuurwerk dat ooit in Nederland is aangetroffen.
Het ANP noemde het een driemiïjoenklapper, een mega-achterneef van
de zevenklapper, een woord dat in 1874 l s opgetekend door Multatuli
('Veracht me niet te zeer, lezer, als ik u betuig dat de ware vreugd die er
uit vuurwerk te halen is, in 't afsteken - zélf afsteken! - van zevenklappers en voetzoekers bestaat').
De driemiïjoenklapper was verpakt in een houten kist van ruim een
kubieke meter. Een dag later werden twee familieleden van de Maastrichtenaren opgepakt (kop boven het AN P-bericht 'Opnieuw driemiïjoenklapper gevonden'). 'Het duo maakte voor het vervoer van het
immense stuk vuurwerk gebruik van hetzelfde busje als waarmee
woensdag hun familie werd aangehouden. Om die reden heeft de
Maastrichtse politie ook het busje in beslag genomen. Een driemiïjoenklapper kan een uur lang een reeks explosies produceren. De politie zei dat de Maastrichtse familie al langer in de gaten werd gehouden, evenals de leverancier van het vuurwerk ergens over de grens bij
Noord-Limburg.'
De driemiïjoenklapper werd in de kranten omschreven als een imurwerkmonster - ook een nieuw woord.
droeftemagnetisme Door Ton den Boon, hoofdredacteur van de Grote
Van Dale, in het tijdschrift Onze Taal uitgeroepen tot het mooiste woord
van 1999: droeftemagnetisme. Hij gaf ook een definitie: aantrekkingskracht die van een sombere man uitgaat op een vrouw.
Droejtemagnetisme werd in 1999 gemunt door Arnold Jonk, in zijn
boek Arnolds liefdesgids, een gids voor mannen hoe ze het best vrouwen
kunnen versieren. 'Les één die Arnold geeft,' schreef Trouu; op 10 april
1999, 'is dat mannen hun integriteit beter bij de deur kunnen afgeven
want de mythe van de oprechtheid staat succes vaak in de weg. "Gewoon jezelf zijn" is volgens de kenner het meest rampzalige advies dat
je als zoekende man kunt krijgen. Kort samengevat: wees slecht en
verdorven, en vrouwen vinden je opeens een stuk interessanter. Roep
spanning op, zend tegenstrijdige signalen uit, toon interesse zonder
dat het gênant wordt. [...] Zie de vrouw als olifant, duwen helpt niet,
maar kietel het beest zachtjes achter het oor. Dan beweegt hij uiteindelijk.'
[56]
Jonk deelt vrouwen in verschillende categorieën in. Zo onderscheidt
hij het culturele meisje (bijna altijd vegetarisch), het jaarclubmeisje,
het Novibmeisje, de marketingmedewerkster, het kernploegmeisje en
het dolfijnenvrouwtje, vrouwen die stuk voor stuk een verschillende
benadering vereisen.
Maar waar alle vrouwen volgens Jonk intrappen is droejtemagrietisme.
'In tijden dat mannen gedeprimeerd zijn, boosaardig gestemd en er in
het algemeen geen behoefte aan hebben de rest van de mensheid een
plezier te doen, zijn zij op hun aantrekkelijkst. Vrouwen voelen zich tot
sombere mannen aangetrokken, omdat hun moedergevoelens worden aangeboord.'
e-butler Er was eens een tijd, nog niet eens zo heel lang geleden, dat de
e niet meer was dan de vijfde letter van het alfabet. Dat is door twee dingen veranderd: een klein streepje en de digitale revolutie. Zet een e met
een koppelteken voor een woord en opeens is de letter een afkorting
geworden. Die zou voor Europa kunnen staan, voor euro of energie, maar
de huidige lezer zal het eerst denken aan elektronisch.
Maar er is meer. In een e-woord is de e een soort toverletter geworden, een symbool voor alles wat snel, modern en flashy is, voor iets dat
via internet te bereiken is en dat mogelijk veel geld bespaart of oplevert.
Dat begon met e-mail, dat als electronic mail in 1977 voor het eerst in
het Engels is opgetekend, en in verkorte vorm sinds het begin van de
jaren tachtig ook in het Nederlands. E-mail is inmiddels zo inburgerd
dat steeds meer mensen het zonder koppelteken schrijven. Omdat het
daarmee het tweelingbroertje wordt van email ('glasachtige massa, in
een dunne laag aangebracht ter bescherming of versiering van metalen, glazen en stenen voorwerpen'), raden verschillende stijlboeken
aan dat streepje te handhaven, maar dat lijkt een verloren strijd.
Sinds het begin van de jaren negentig zijn er talloze e-woorden bij
gekomen, te veel om op te noemen. Iedere ondernemer die aan de ehype wil meedoen, brengt een e-product op de markt in de hoop er veel
e-cash uit te slepen. Naast e-mail is e-commerce het meest frequent. Het
dook eind 1997 voor het eerst op (met vooruitziende blik schreef het
tijdschrift IQ op 1 oktober 1997: 'Van de kreet e-commerce heeft u misschien al gehoord en zo niet dan zal daar snel verandering in komen').
Eind december 1999 kwam de term bijna vijfhonderd keer voor in de
Nederlandse Persdatabank.
[57]
Andere voorbeelden zijn: e-barikieren, e-boek, e-business, e-geld, e-handel,
e-(mail)krant, e-mailoorlog, e-life, e-post (als vertaling van e-mail),
e-sojtiuare, e-tailer (afgeleid van retailer 'detailhandelaar') en e-tailing,
e-vangelie en e-zine (elektronisch magazine). Nieuw in 1999: e-bedrijf,
e-cruitment, e-Europe, e-kerstkaart ('Hallmark verwacht dat Nederlanders
dit jaar meer dan 100 000 "e-kerstkaarten" versturen, een verdubbeling ten opzichte van 1998'), e-klant, e-news, e-sneupen (via internet naar
boeken zoeken), e-speak, e-time en e-butler. Dat laatste woord debuteerde op 28 juni 1999 in NRC Handelsblad, in een artikel over de veranderingen die internet teweegbrengt in de effectenmakelaardij. Volgens
André van Eerden, directievoorzitter van IMG Holland in Amsterdam,
zal over drie jaar een kwart miljoen Nederlanders beleggen via internet, tienmaal zoveel als nu. Tegen die tijd moet kunstmatige intelligentie de persoonlijke service garanderen: 'Zo is het niet langer een
beleggingsadviseur die met u meedenkt, maar een intelligente database. Deze "e-butier" onthoudt precies wat u aan orders doorgeeft en
leert door uw keuzen in welke fondsen of in welk beursnieuws u bent
geïnteresseerd.'
Vergelijk ed-commerce en e-mailwisseling.
e-mailwisseling E-mail wordt gekenmerkt door informeel taalgebruik.
En informeel taalgebruik wordt gekenmerkt door allerlei nieuwvormingen. Vaak korte, snelle woorden, want een andere belangrijke eigenschap van e-mail is snelheid. 'Ok', 'mij best', 'lijkt me prima' sommige mailtjes (anderen schrijven meeltjes) bestaan slechts uit een
paar woorden. E-mail is de gewone post - vanwege de traagheid wel
snail mail 'slakkenpost' genoemd - in hoog tempo aan het verdringen.
Vandaar dat er behoefte was aan het woord e-mailwisseling,
ter aanvul-
ling op briejimsselincj. Het woord dook begin 1999 voor het eerst in de
kranten op. 'Een e-mailwisseling met een ex-onderwijzer die in een juridische strijd met de gemeente is verwikkeld, is haar noodlottig geworden', schreef het Algemeen Dagblad op 15 januari 1999. En de Groene
Amsterdammer
schreef in februari: 'Een discussie of e-mailwisseling
loopt vaak uit de hand. Net als het privé-oorlogje tussen Starr en Clinton, waar zakelijkheid en menselijkheid al snel ver te zoeken waren.'
In e-mailberichten heeft men het soms ook over een mailurisseling, net
weer korter, dus sneller.
Vergelijk e-butler.
[58]
eclipsbril Op n augustus 1999 was in Europa, voor het eerst in veertig
jaar, een totale zonsverduistering te zien. Dat hebben we geweten ook,
want de kranten raakten er niet over uitgeschreven. Verslaggevers werden naar alle delen van Europa gezonden om de eclips te verslaan, te
land, ter zee en in de lucht (tijdens speciale eclipsuluchten). Miljoenen
eclipstoeristen reisden af naar de totaliteitszone - een woord uit 1995 - de
circa honderd kilometer brede strook waar de zonsverduistering honderd procent was.
Al met al was de zonsverduistering hét zomernieuws van 1999, en
het woord eclips - dat 'verduistering van een hemellichaam' betekent
en dat in de zestiende eeuw door het Nederlands uit het Frans is overgenomen - surfde mee op de publiciteitsgolven. In de digitale krantenbestanden die voor dit boekje zijn nageplozen, schoot de frequentie van eclips als een raket omhoog. Kwam het woord in het tweede
kwartaal van 1999 slechts 26 keer voor, in het derde kwartaal was dit
484 maal, en in het vierde, toen de zonsverduistering achter de rug
was, 15 maal. De frequentie van zonsverduistering geeft een vergelijkbaar
beeld te zien: 50 maal in het tweede kwartaal, 691 maal in het derde en
28 keer in het vierde kwartaal.
Zoals te verwachten was, ontstonden er talloze samenstellingen
met eclips (en minder met zonsverduistering, want dat is al een samengesteld woord). Voorbeelden zijn: eclipsbewonderaar, eclipsblindheid, eclipsbroodjes ('Andere bakkers komen met varianten als eclipsbroodjes, maanbollen en verduisteringstompoezen'), eclipscamping,
eclipsconcert ('In Cornwall geven de Pet Shop Boys een eclipsconcert,
terwijl in Amasya in Noord-Turkije de Wiener Symphoniker een concert geven onder een verduisterde zon'), eclipsdag, eclipseuforie,
eclipsexpeditie, eclipsexpert, eclipsfanaat, eclipsfeest, eclipsganger,
eclipsgebied, eclipsgedrag ('Artis gaat het eclipsgedrag van de chimpansees nu zelf observeren'), eclipsgekte, eclipsgroep, eclipsjager,
eclipsjunk, eclipskijker, eclipsliefhebber, eclipsminuut, eclipsnieuws,
eclipsobservatie, eclipsobservatiepost, eclipsonderzoek, eclipspakket,
eclipsreiziger, eclipssieraad, eclipssite, eclipsslachtoffer ('Ik merkte
er niets van', zei eclipsslachtoffer Andrew McAlfy op de BBC-televisie. 'Het deed verdomme geen pijn. Ik kreeg pas na een dag of twee
last.'), eclipsspanning, eclipstocht, eclipsuittocht, eclipszegel en
eclipszone.
Ook werden er, onder invloed van het Engels, enkele woorden ge[59]
smeed met eclipso-, zoals eclipsofiel, eclipsoholic en eclipsomanie.
Van al die eclipswoorden werd edipsbril verreweg het vaakst gebruikt en ook dat is niet onverwacht, want miljoenen Nederlanders (en
honderden miljoenen andere Europeanen) schaften zo'n brilletje aan
om naar de zonsverduistering te kunnen kijken. Het brilletje heeft een
montuur van karton en verzwakt het zonlicht met een factor honderdduizend. Tenminste, een goed eclipsbrilletje, want er kwamen ook allerlei valse en waardeloze partijen op de markt, vooral toen de eclipshype zijn hoogtepunt bereikte.
Nu is eclipsbril géén nieuw woord, want het was in 1996 al eens te
lezen in de Volkskrant, in een artikel van eclipsdeskundige Govert Schilling.
Tussen drie en halfzes morgenmiddag', schreef Schilling op 11 oktober, 'voltrekt zich een gedeeltelijke zonsverduistering, een betrekkelijk
zeldzaam natuurverschijnsel. Wie zich wapent met speciaal eclipsbrilletje, beroet glaasje, stapeltje fotonegatieven, lasbril of cd, ziet de
maan voor de zon langs schuiven, waarbij ruim de helft van het heldere zonsoppervlak wordt bedekt.'
Maar goed, na die ene keer in 1996 werd er niets meer van de eclipsbril vernomen, tot het woord in 1999 in volle kracht doorbrak. In een
paar maanden tijd stond het tweehonderd keer in de krant, wat het tot
het meest gebruikte 'neologisme' in dit boekje maakt (na onder de pet
houden). Ook ditmaal was Govert Schilling er overigens als eerste bij.
Op i mei 1999 schreef hij: 'Langzaam maar zeker schuift een zwart silhouet voor het verblindende zonsoppervlak, dat tijdens deze fase van
de verduistering alleen met een beschermende eclipsbril bekeken kan
worden. Wanneer meer dan 90 procent van de zon op die manier is
verduisterd, begint het spannend te worden.'
Het bleek overigens nog een hele toer om zo'n eclipsbrilletje - een
enkele keer ook verduisteringsbrilletje genoemd - aan te schaffen. De Nederlandse middenstand had te laat door dat de zonsverduistering ook
gedeeltelijk in Nederland te zien zou zijn, en vooral nadat het ministerie
van Volksgezondheid had gewaarschuwd dat kijken zonder brilletje
ernstig oogletsel kon veroorzaken, ontstond er een ware run op de brilletjes. Bovendien werden sterrenwachten, planetaria en weersinstituten
platgebeld met vragen over het gebruik ervan. Een dag voor de zonsverduistering gaf de Volkskrant een samenvatting van het soort vragen, en
het loont de moeite om ook die voor het nageslacht te bewaren:
[60]
1. Kan ik zonder eclipsbril op tv kijken naar beelden van de zonsverduistering? (Variant: als ik de eclips op internet volg, moet ik dan
door het gaatje van een cd kijken?)
2. Mijn kat kijkt altijd op de vensterbank naar buiten. Moet ik de
gordijnen dichthouden? (Variant: Moet mijn paard ook zo'n bril
op?)
3. Moet ik die bril de hele dag ophouden?
4. Klopt het dat kinderen twee brilletjes over elkaar moeten opzetten?
5. Waar is die bril nou eigenlijk voor nodig?
Overigens liep de zonsverduistering door de dikke eclipswolken
loze eclipstoeristen uit op een eclipsdesillusie, maar zoals NRC
voor talHandels-
blad schreef: 'De eclipsjagers laten hun humeur niet bederven. Bij elk
helder m o m e n t worden de brilletjes opgezet. " M a m a , ik zie het w e e r ! ' "
Vergelijk oogpsychose en verduisteringszone.
eco-doodskist Het w o o r d ecologie is in 1869 door de Duitse bioloog
Ernst Heinrich Haeckel ( 1 8 3 4 - 1 9 1 9 ) gevormd uit het Griekse oikos 'verblijfplaats', en Aogie
se -logia
'theorie, wetenschap', dat teruggaat op het Griek-
'kunde, leer'. Hij gebruikte het voor de leer van de betrekkin-
gen tussen dieren en planten en hun omgeving. Sinds het begin van de
twintigste eeuw is de ecologie een zelfstandig onderdeel van de biologie, sinds de jaren zestig is de term algemeen bekend en sinds het begin van de jaren tachtig is het in het Nederlands mode o m eco-woorden
te vormen.
Een van de eerste w a s ecosysteem (in 1 9 8 1 ) , maar zeker sinds het eind
van de jaren tachtig is het hek van de dam. De nieuwste Grote Van Dale
vermeldt m a a r liefst 28 samenstellingen met eco-, van ecobanaan tot ecovoedsel.
Eco- is daarmee een zeer productief voorvoegsel geworden, zo-
als taalkundigen dat noemen. Het betekent dat w a t in het tweede deel
van het w o o r d wordt g e n o e m d , op een milieuvriendelijke manier is
geproduceerd. In 1993 w a s de Duitse tabaksfabrikant R e e m t s m a International zelfs zo brutaal o m een ecosigaret
op de markt te brengen,
onder de naam N e w West. 'Het milieuvriendelijke zit hem in de verp a k k i n g en in de productiewijze', verduidelijkte NRC Handelsblad
inder-
tijd. 'Het filter van de sigaret is niet meer van de kunststof acetaat,
maar van papier gemaakt. Papier dat niet met chloor gebleekt is overijl]
gens. Ook het sigarettenpapier is groen gebleekt. De tabak is verder
niet geparfumeerd, maar smaakt niettemin naar echte Virginiatabak,
zo moeten w e geloven. De verpakking is volledig recyclebaar. Het
doosje is g e m a a k t van ongebleekt karton. Het pakje is zo g e m a a k t dat
het vertrouwde doorzichtige folie eromheen achterwege kon blijven.
De binnenbekleding van zilverpapier kon vervangen w o r d e n door een
andere papiersoort. Milieubewuste rokers kunnen dus met een gerust
hart een N e w West opsteken. Alleen hun longen gaan n o g kapot.'
Het met milieuargumenten aan de m a n brengen van consumptiegoederen wordt groene
marketing
g e n o e m d en ieder jaar levert dit wel
een paar nieuwe eco-woorden op (die s o m s met en s o m s zonder koppelteken w o r d e n geschreven). In 1 9 9 3 bijvoorbeeld ecogas,
drugs
en in 1996 eco-ejfpciency en ecopaddestoel.
in 1994 eco-
Het jaar 1999 leverde ten
minste drie nieuwe ecotermen op: eco-afvalwater,
ecokogel (kogel die
zonder lood wordt gefabriceerd en daardoor minder belastend is voor
het milieu) en eco-doodskist. Dat laatste w o o r d debuteerde op 1 7 november 1999 in Het Parool in de kop: 'Duurzaam dromen van het luchtschip en de eco-doodskist'. Het gaat o m een vertaling van het Engelse
eco-cojfin, een uitvinding van de Brit Paul G i n n s . De eco-doodskist is van
karton en aardappellijm. Hij verbrandt o f verrot met achterlating
van uitsluitend waterdamp, zuurstof en h u m u s . Terwijl de klassieke
doodskist, met z'n metalen handvatten en kunststof bekleding, allerlei schadelijke stoffen in de natuur brengt. NRC Handelsblad maakte
half december melding van de eco-lijkkist, ook wel verkort tot eco-kist.
e d - c o m m e r c e ' " E d - c o m m e r c e " rukt op: personeel kan leren via internet', kopte Het Parool op 9 december 1999. In e-commerce
staat de e voor
'electronic', ed is een verkorting van 'education'. Commercieel onderwijs via internet is dus een bloeiende handel aan het worden, en een
van de pioniers op dit vlak is het Amerikaanse softwareconcern Docent
Incorporated, dat onlangs in Nederland is neergestreken. Het bedrijf
is in de Verenigde Staten de grootste commerciële aanbieder van opleidingen via internet. Vanuit Nederland willen de Amerikanen voet aan
de grond krijgen in de Europese opleidingswereld. Docent Incorporated levert kant-en-klare software w a a r m e e onderwijsinstellingen en
bedrijven hun klassikale cursussen kunnen omzetten in interactieve,
computergestuurde lessen. De software heeft miljoenen dollars gekost, maar Docent g e e f t de p r o g r a m m a ' s w e g in ruil voor dertig pro[62]
cent van het c u r s u s g e l d dat de onderwijsinstellingen binnenkrijgen.
Het Parool
citeerde Dave Ellett, t o p m a n van D o c e n t Incorporated:
De markt voor < Ed-Commerce , , zoals Ellett zijn commerciële internetonderwijs noemt, beloopt momenteel wereldwijd bijna vijf miljard dollar. 'Binnen drie jaar groeit dit uit tot ruim boven de 25 miljard dollar,' verwacht Ellett. 'Meer dan veertig procent van de
bedrijfscursussen kan worden uitbesteed via het internet.'
Vergelijk e-butler.
eindejaarshypochondrie
Onder hulpverleners en p s y c h o l o g e n schijnt
eindejaarshypochondrie een b e k e n d verschijnsel te zijn, m a a r het w o o r d
is nieuw. Het debuteerde op 2 7 d e c e m b e r 1 9 9 9 in de Volkskrant, s a m e n
m e t de a f l e i d i n g eindejaarshypochonder.
De krant liet Frans B o e r aan het
w o o r d , een pastoraal w e r k e r die in Zeist een z o g e n o e m d e M i l l e n n i u m w i n k e l had o p g e z e t o m s a m e n m e t vijftig vrijwilligers 'een w a r m hart
en een open o o r ' te bieden aan iedereen die dat wil.
De gebruikelijke eindejaarshypochondrie heeft door de millenniumwende een extra prikkel gekregen, zegt Boer. 'Veel mensen
hebben een vage angst over wat hun boven het hoofd hangt en
brengen dat in verband met de bijbel', stelt hij. Boer vindt dat typerend voor het postchristelijke tijdperk. 'Mensen hebben de klok horen luiden, maar weten niet m e e r w a a r d e klepel hangt. Het zegt genoeg dat honderden mensen het KNMI bellen als medium Mariska
in de Betuwe een natuurramp voorspelt. Als je niet meer over religie
praat, geloven mensen uiteindelijk alles.'
A a n w a t v o o r klachten de eindejaarshypochonder precies lijdt, w e r d
niet duidelijk. Verhalen over het einde der tijden w e r d e n in de Millenn i u m w i n k e l in ieder geval niet serieus g e n o m e n . En voor w i e er beh o e f t e aan had, w a s er gratis een ' M i l l e n n i u m Survival Kit': een waxinelichtje, een zakje poedersuiker, een trekbommetje en een gratis
cursus christelijk g e l o o f .
emotiecratie
Het w o o r d emotiecratie is binnen korte tijd d o o r twee ver-
schillende m e n s e n gelanceerd. De eerste w a s Maarten H u y g e n , televi[63]
fiets m e t eigen slot aan vast te binden. FietsParkeur vloeit voort uit een
o n d e r z o e k in 1 9 9 3 van E N F B , T N O en C o n s u m e n t e n b o n d , w a a r i n
w e r d a a n g e t o o n d dat vrijwel alle rekken slecht w a r e n . De f a b r i k a n t e n
zijn daarna betere producten g a a n m a k e n . Een rek m e t het nieuwe
k e u r m e r k m o e t v o l d o e n aan 3 1 technische eisen en acht proeven doorstaan. Z o m o e t een rek m i n i m a a l anderhalve m i n u u t heel blijven w a n neer g e p r o b e e r d w o r d t het m e t g e r e e d s c h a p te breken o f d o o r te zagen.'
fingerboard
In mei 1 9 9 9 v e r s c h e n e n de eerste
fingerboards
o p de N e d e r -
l a n d s e markt. Ze w o r d e n o o k wel mini-skateboards g e n o e m d en die
n a a m is o o k g o e d , w a n t fingerboards
zijn kleine skateboardjes. Ze zijn
ongeveer tien centimeter l a n g en drie centimeter breed. Verder zien ze
er net zo uit als een echt skateboard, i n c l u s i e f wieltjes en antisliplaag.
'De b e d o e l i n g van het
fingerboarden
is d e z e l f d e als bij het skateboar-
d e n ' , aldus het A N P . ' D e b e n e n w o r d e n echter vervangen d o o r twee
vingers. Verder k o m e n d e z e l f d e trucs, technieken en h u l p m i d d e l e n
aan b o d die n o r m a l e skaters o o k g e b r u i k e n : olly's (zijwaartse salto),
haljpipes en quarterpipes.'
Het
fingerboard
w e r d ooit bedacht d o o r een dertienjarige A m e r i -
k a a n s e j o n g e n en is in A m e r i k a een d o o r s l a a n d succes. Wereldwijd
zijn er al z o ' n vijf miljoen e x e m p l a r e n van verkocht.
Al in a u g u s t u s w e r d in S c h e v e n i n g e n het eerste N e d e r l a n d s e k a m p i o e n s c h a p jin^erboarden g e h o u d e n . W i n n a a r w e r d de 2 2 - j a r i g e Dustin
Delaney uit het C a l i f o r n i s c h e S o n o r a .
flits-aio
Een
aio
is een assistent is opleiding. Sinds 1 9 8 6 w e r k e n in N e -
derland a i o ' s bij universiteiten o f w e t e n s c h a p p e l i j k e instituten. In de
regel krijgen ze vier jaar de tijd o m hun doctorstitel binnen te halen,
m a a r bij de rechtenfaculteit Leiden vinden ze dat het in s o m m i g e gevallen veel sneller kan, w a t leidde totjlits-aio, een b e n a m i n g die op 1 8
d e c e m b e r 1 9 9 9 debuteerde in NRC Handelsblad.
De flits-aio is een uit-
v i n d i n g van Feer Verkade, h o o g l e r a a r auteurs- en i n f o r m a t i e r e c h t bij
het E . M . Meijers Instituut in Leiden. ' [ R o g i e r ] R a a s ' , aldus NRC Handelsblad, 'is een z o g e h e t e n flits-aio: assistenten in o p l e i d i n g die in ijlt e m p o een p r o e f s c h r i f t f a b r i c e r e n . Vorig jaar h a d M i r j a m E l f e r i n k , o o k
bij Verkade, m a a r n e g e n m a a n d e n n o d i g . De derde flits-aio, van Verkade en zijn collega Schuyt, m o e t over p a k w e g een h a l f j a a r klaar zijn en
[66]
een vierde - met een andere promotor - staat in de startblokken. Allen
zijn o f waren verbonden aan het Meijers Instituut.'
frietje feest Sinds wanneer de aanduiding patatje oorlog bestaat, is niet
bekend. S o m m i g e n houden het op de jaren zeventig, anderen op de jaren tachtig. Vooralsnog dateert de vroegste vindplaats uit 1988. Het
gaat o m een patatje met alles erop en eraan, dat wil zeggen: uien en
satésaus, plus mayo o f ketchup. Z e g maar: patat met een heel slagveld
erop.
De aanduiding heeft in het verleden velen verbaasd en geërgerd, zeker m e n s e n die 'de oorlog' hebben meegemaakt, en dan hebben w e
het in ons deel van de wereld natuurlijk over de Tweede Wereldoorlog.
In mei 1999, toen de kranten vol stonden over de oorlog in Kosovo,
kon G e r Quaden, voorzitter van het samenwerkingsverband Kwalitaria, de naam patatje
oorlog
opeens niet meer verdragen. Hij riep op o m
er een andere naam voor te verzinnen, een oproep die hij op 4 juni toelichtte in de Snackkoerier:
'Ik heb mij altijd al geërgerd aan de term, net
als veel collega's. Ik vind dat wij, als Kwalitaria's, het aan onze stand
verplicht zijn in dit opzicht een voortrekkersrol te vervullen.'
Het Eindhovens
Dagblad
berichtte op 16 juni over de kwestie:
Volgens de Snackkoerier was het een snackbar in Millingen aan de
Rijn die na de oproep van Ger Quaden het alternatieve 'frietje feest'
bedacht. En die naam slaat aan. Er is inmiddels ook een poster in
omloop die snackbarhouders in hun zaak kunnen ophangen, met
daarop de tekst: 'De tijd dat we patatje oorlog voerden is geweest,
voortaan heet het bij ons ... frietje feest!' En de grote frietleverancier
Farm Frites heeft zich in een reclameadvertentie bij de actie aangesloten: 'Met onze frites is het altijd feest, in combinatie met welke
saus dan ook. Daarom zijn wij blij met het initiatief van een aantal
snackbarhouders. Als vervanger van het aloude patatje oorlog introduceerden zij een frietje feest. Farm Frites staat daar volledig
achter. Onze patat houdt niet van oorlog.'
Ook de landelijke dagbladen berichtten over de naamsverandering. Zo
schreef Trouw in mei: 'Verschillende snackbareigenaren hebben besloten o m de n a a m van het patatje oorlog te vervangen door een "frietje
feest". Dit in verband met de oorlog in Joegoslavië.' En de Volkskrant
[67]
s c h r e e f h a l f juni: 'Zoals de NAVO o o r l o g voerde o m een einde te m a ken aan de o o r l o g in K o s o v o , zo voert de N e d e r l a n d s e cafetariabranche o o r l o g tegen het patatje o o r l o g . In kwalitaria, bestaria, snack-otheek, happytaria en happietaria o f g e w o o n s n a c k b a r m a g je niet m e e r
vragen o m een patatje o o r l o g . Patat m e t p i n d a s a u s , m a y o n a i s e en uitjes staat er voortaan als "frietje f e e s t " op de prijslijst.'
gaydar
Het w o o r d
radar
is in n o v e m b e r 1 9 4 0 bedacht d o o r twee o f f i c i e -
ren van de A m e r i k a a n s e m a r i n e : luitenant-ter-zee F.R. Furth en zijn
collega S . M . Tucker. Radar is een a c r o n i e m , een letterwoord, en staat
v o o r ' R A d i o Detection A n d R a n g i n g ' . Gaydar, dat is g e v o r m d uit gay
' h o m o s e k s u e e l ' en (ra)dar,
debuteerde eind m e i 1 9 9 9 . 'Een n i e u w ap-
paraatje', m e l d d e de Volkskrant op 3 1 mei op de v o o r p a g i n a , ' k a n hom o ' s en lesbiennes helpen m e t het l e g g e n van contact. De " g a y d a r "
zendt en ontvangt v o l g e n s de BBC elektronische signalen en b e g i n t
zachtjes te trillen als b i n n e n een straal van vijf meter een gelijkgeaarde
l a n g s k o m t die o o k z o ' n apparaatje in de b r o e k z a k heeft. De " b u z z e r "
is o n t w o r p e n d o o r een E n g e l s e huisschilder, z e l f hetero.'
A n d e r e kranten n o e m d e n de uitvinding een homocontactapparaat
contactapparaat
of
Uit een test van The Independent bleek dat de gaydar
z o r g v u l d i g m o e s t w o r d e n a f g e s t e l d . ' H o m o c o n t a c t a p p a r a a t trekt dassen en e e k h o o r n s a a n ' , kopte het A N P . O o k zette het apparaatje het
a l a r m van verschillende a u t o ' s in w e r k i n g . D e s o n d a n k s z o u het heel
g e l i e f d zijn. 'De gaydar is razend p o p u l a i r in de h o m o g e m e e n s c h a p p e n van L o n d e n , B r i g h t o n , M a n c h e s t e r en C h e s h i r e . De d a s s e n en eekh o o r n s in die plaatsen k u n n e n g e r u s t zijn, het apparaatje is i n m i d d e l s
a a n g e p a s t en alles is nu in orde.'
De enige die een vraagteken plaatste bij het nut van het apparaat w a s
Martin Simek, in de Groene Amsterdammer. 'Een gaydar is een apparaatje
dat h o m o ' s en lesbiennes helpt elkaar op straat te herkennen. H o e voork o m e n w e dat o o k p o t e n r a m m e r s gaydars in hun b r o e k z a k stoppen?'
gelijkheidshof
Eind oktober 1 9 9 9 diende de Z u i d - A f r i k a a n s e r e g e r i n g
een w e t s o n t w e r p in tegen discriminatie w a a r i n een o m g e k e e r d e bewijslast is o p g e n o m e n . Wie w o r d t b e s c h u l d i g d van d i s c r i m i n e r e n d ged r a g zal, als de w e t w o r d t a a n g e n o m e n , v o o r een z o g e n o e m d
heidshof
gelijk-
m o e t e n bewijzen dat hij o n s c h u l d i g is.
De Wet ter B e v o r d e r i n g van Gelijkheid en ter V o o r k o m i n g van Dis-
Mi
criminatie definieert discriminatie als 'elke daad o f nalatigheid, bedoeld o f onbedoeld, die een onrechtvaardig nadeel oplevert voor een
persoon o f groep' en n o e m t vijfentwintig categorieën waarop de bepaling van toepassing is, waaronder huidskleur, geslacht, seksuele geaardheid, leeftijd, godsdienst, handicaps, burgerlijke staat en zwangerschap. Ook taal is een aparte categorie.
Het wetsontwerp verbiedt expliciet het gebruik van vier woorden:
kaffer, kajfermeid, koelie en hottentot m o g e n niet in het openbaar w o r d e n
gebruikt. 'Aanvankelijk wilde men ook de media aan banden leggen
door alle p r o g r a m m a ' s en publicaties langs de meetlat van correctheid
te l e g g e n , ' aldus NRC Handelsblad,
'maar dit artikel is na protesten van
journalisten geschrapt. Zelfs de termen dik, oud, homo, gehandicapt en
getrouwd mochten volgens die bepaling niet meer w o r d e n gebruikt.'
Vergelijk groepsrechtszaak en justitieantenne.
gengewas Gengewas is eenmaal gesignaleerd in 1998, maar het w o o r d
brak door in 1999. Dat begon m e t e e n bericht van het A N P , op 23 juni,
onder de kop 'Parijs wil nieuwe g e n g e w a s s e n voorlopig weren'. Een
Franse minister had voorgesteld voorlopig alle nieuwe genetisch veranderde g e w a s s e n van de Europese markt te houden. Totdat de Europese Unie een nieuwe goedkeuringsregeling had vastgesteld.
De kwestie leidde tot een stroom berichten. Trouw, NRC
Handelsblad,
het Algemeen Dagblad, het Haarlems Dagblad - allemaal gebruikten ze
m a a n d e n l a n g het w o o r d gengewas,
speld als gen-gewas.
door s o m m i g e n hardnekkig ge-
Een en ander leverde koppen als 'Frankrijk wil ver-
bod g e n - g e w a s ' , 'EU legt invoer aan banden van " g e n - g e w a s s e n " ' ,
'Nieuwe g e n g e w a s s e n in EU voorlopig taboe', 'Emotie speelt mee in
blokkade " g e n - g e w a s s e n " ' en 'Tweede Kamer: geen moratorium voor
gengewassen'.
Gengewas
is slechts één van de vele woorden die in de pers worden ge-
bruikt voor genetisch gemanipuleerde o f genetisch gemodificeerde gew a s s e n . Vooral genetisch gemanipuleerd voedsel heeft tot veel nieuwe
woorden geleid. In het Engelse taalgebied krijgt Frankenstein
Food steeds
steviger voet aan de grond, en dat is wel passend, want ook aan dat
monster w a s het nodige verbouwd. De Nederlandse pers maakt sinds
medio 1998 melding van Frankensteinvoedsel,
maar dit woord brak in 1999
pas echt door. Het duikt nu frequent in krantenkolommen op.
De essentie van genetisch gemanipuleerd voedsel is dat er - anders
[69]
dan bij de klassieke veredeling - chemisch wordt ingegrepen in het
DNA van plant en dier. Meestal wordt er aan een c h r o m o s o o m een gen
toegevoegd dat codeert voor een eiwit dat van nature niet aanwezig is.
Dat zijn de elementen die k o p p e n m a k e r s en andere w o o r d s m e d e r s tot
uitdrukkking willen laten komen. N i e u w in 1999 waren onder meer
bio-eten, biotech-eten (kop in NRC Handelsblad: 'Biotech-eten deert Amerikanen niet'), biotechnologisch voedsel,
technovoedsel
(tegenover gentech-vrij
genfood,
voedsel,
gen-voedsel,
techno-eten en
een w o o r d uit 1998). Verder
k o m e n er allerlei samenstellingen bij met G G en G M , beide als afkorting voor 'genetisch gemanipuleerd'. Vooral GM-product w o r d t veel gebruikt. G G O staat voor 'genetisch gemanipuleerd o r g a n i s m e ' , G G M
voor 'genetisch gemanipuleerd materiaal'.
In december 1999 riep NRC Handelsblad op o m een Nederlands
w o o r d voor genfood
te verzinnen. 'Een en ander leidde tot een flinke
discussie', meldde de jury later. 'Een stellingname w a s : gen is geen geschikt woorddeel w a n t al in gebruik en te weinig onderscheidend. Een
bioloog zou zeggen: de erfelijke eigenschappen van ieder g e w a s en
van ieder levend o r g a n i s m e worden bepaald door de genen. Dat kan
wel zo zijn, w a s het tegenargument, maar GM-uoedsel, gemavoedsel,
voedsel
GG-
en dergelijke gaan het in de spreektaal nooit halen, Jröbeluoer,
labhap, NASA-nassen, reageerbuisvoer en übervoedsel zijn te gekleurd, en
chromosomaal, dn-anders voedsel en foetsul veel te woordspelig. Bovendien
heeft het een groot voordeel o m gen als nieuwe betekenis "genetisch
gemanipuleerd" te geven, w a n t het is bijna overal mee te combineren.
Denk aan genaardappel,
genmaïs, genrijst, gensoja - allemaal woorden die
aan het o p k o m e n zijn. Kortom, de winnaar werd cjenuoedsel, dat overigens door heel veel inzenders w a s gebruikt, ook een teken voor de
bruikbaarheid ervan.'
Vergelijk biotech-activist, vernietigingsgen en zaadpiraat.
geurenbank Bij de rijkswacht in België werkten in 1999 precies 1 1 4 honden. O m vooral de speurhonden - er zijn ook patrouillehonden - beter
bij de o p s p o r i n g te kunnen inzetten, is de rijkswacht b e g o n n e n met
het opzetten van een z o g e n o e m d e geurenbank,
een w o o r d dat vóór 1999
niet is aangetroffen. 'Deze geurenbank is', verduidelijkt de website van
de rijkswacht, 'zoals de n a a m het laat vermoeden, een "verzameling
van opgeslagen g e u r e n " die later kunnen w o r d e n gebruikt in onderzoeken. Dankzij dit procédé en met de hulp van de hond kan bijvoor[70]
beeld worden aangetoond dat een persoon met zijn specifieke geur in
verband staat met een bepaald misdrijf dat gepleegd is op de plaats
waar die geur kan worden o p g e n o m e n . '
De geurenbank is voorlopig n o g een experiment.
geweldloze zone Half september 1 9 9 7 werd de dertigjarige Meindert
Tjoelker in Leeuwarden door een groepje j o n g e n s doodgeschopt omdat hij iets tegen ze had geroepen over het vernielen van een fiets. De
kranten stonden vol over dit voorbeeld van zinloos geweld
- een opmer-
kelijke woordverbinding die velen stoorde. Zo schreef een boze lezer
op 2 4 september 1 9 9 7 in Trouiü: 'Na de gewelddadige dood van Meindert Tjoelker sprak men al snel van "zinloos g e w e l d " . Dit is beroerd
Nederlands. G e w e l d is i m m e r s altijd zinloos. Weieens van "zinvol gew e l d " gehoord? Indien het dan toch gewenst is o m in het geval van
Meindert de term " g e w e l d " te specificeren, dan dekt "straatgeweld",
o f n o g beter, "maatschappelijk g e w e l d " de lading stukken beter.' En
een paar dagen later schreef een lezer van Het Parool: 'Via de pers hoor
en lees ik al de hele week, tot mijn grote ergernis, de uitdrukking "zinloos g e w e l d " . Bestaat er dan ook zinvol geweld? G e w e l d is g e w o o n geweld en dat is noch zinloos, noch zinvol.'
Taalkundigen riepen zinloos geweld
uit tot de onzinnigste taalver-
nieuwing van 1 9 9 7 , maar in feite is de uitdrukking al ouder. Wel is zij
in 1 9 9 7 echt doorgebroken. Dat is makkelijk aan te tonen in de digitale bestanden van de Nederlandse Persdatabank. In de eenentwintig
kranten die sinds 1989 in deze databank aanwezig zijn, k o m t de verbinding in 1990 driemaal voor, tussen 1 9 9 1 en 1996 gemiddeld 18 keer
en in 1 9 9 7 opeens 243 maal. Sindsdien is dat aantal blijven stijgen,
naar 5 2 9 maal in 1998 en bijna 900 (!) keer in 1999. Zinloos geweld is
kennelijk een kwestie die ons erg bezighoudt, en dat blijkt ook uit de
instelling van een geweldloze
zone - een nieuwe verbinding in onze taal -
in A m s t e r d a m in september 1999.
Met deze geweldloze
zone werd de dood van Joes Kloppenburg her-
dacht, een ander slachtoffer van zinloos geweld. De zesentwintigjarige K l o p p e n b u r g werd in 1996 door een groepje leeftijdgenoten in de
Voetboogstraat in Amsterdam doodgeschopt omdat hij iemand te
hulp schoot die door hen werd afgerost.
Het A N P bracht het nieuws over de geweldloze
1999:
[71]
zone op 6 september
Het winkel- en uitgaansgebied rond de Amsterdamse Voetboogstraat wordt zondag uitgeroepen tot 'geweldloze zone'. In de Voetboogstraat werd Joes Kloppenburg drie jaar geleden doodgeschopt. Minister Van Boxtel (Grotesteden- en Integratiebeleid)
onthult zondag zes borden met daarop de tekst geweldloze zone.
De borden komen in het gebied tussen Kalverstraat, Spui en Singel.
De horeca en de winkeliersvereniging in dit gebied kwamen met het
idee om de toenemende agressie een halt toe te roepen.
Zinloos geweld
staat inmiddels in de Grote Van Dale en in Koenen. Caba-
retgroep De Vliegende Panters maakte er in 1999 een lied op, met de
zin: 'Als je in een recept krenten gebruikt w a a r rozijnen staan vermeld/
hebben de rozijnen dan zinloos geweld?'
Vergelijk zwembadgeweld.
gezinscoach Idee van het CDA, gelanceerd in oktober 1999: ouders die
kampen met grote opvoedingsproblemen moeten de hulp van een gezinscoach
kunnen inroepen. Die moet op korte termijn kunnen ingrij-
pen als de situatie in het gezin uit de hand dreigt te lopen.
Er bestonden al veel verschillende coaches - het G r o e n e Boekje vermeldt er maar liefst 34, van assistent-bondscoach
tot wondercoach
- maar
de gezinscoach is nieuw.
Het CDA wil met deze coach het gat opvullen dat ligt tussen ouderlijke verantwoordelijkheid en legitiem ingrijpen van overheidsinstanties. ' O m de gezinscoach goed te kunnen laten functioneren', aldus
het A N P op 1 3 oktober, 'moet deze ook inzage kunnen krijgen in privézalcen als spijbelen en contacten met de politie. De functionaris zou
enkele families onder zijn o f haar hoede moeten nemen. Een en ander
moet wat het CDA betreft w o r d e n vastgelegd in de nieuwe Wet op de
jeugdzorg.'
CDA-fractieleider De H o o p S c h e f f e r pleitte al eerder voor het invoeren van een verplichte cursus opuoedincjsondersteuninij - een w o o r d uit
1 9 9 3 - voor ouders van probleemjongeren, maar dat plan is door W D
en PvdA met weinig enthousiasme onthaald. Ook is hij voor het instellen van een avondklok voor ontspoorde kinderen.
g e z o n d h e i d s h e m d Eind 2000 komt er een hemd op de markt dat dankzij sensoren in staat is de drager 24 uur per dag informatie te verschaf[72]
fen over onder meer bloeddruk, hartslag en ademhaling. Het A N P
bracht het nieuws op 1 2 december 1999 onder de kop ' " G e z o n d h e i d s h e m d " meet 3 5 lichaamsfuncties'. Het hemd kan onder de gewone kleding worden gedragen en meet de gegevens van 3 5 lichaamsfuncties,
die zijn a f te lezen op een kleine computer aan de broekriem. Het kledingstuk is bedacht door de Amerikaanse longspecialist Marvin Sackner. Het wasbare hemd - in de kranten ook wel sensorhemd
genoemd,
eveneens een nieuw woord - gaat zo'n 560 gulden kosten. De verzamelde gegevens kunnen via internet worden verzonden naar deskundigen,
die de data analyseren en zo nodig extra medische hulp inschakelen.
Vergelijk alarm-bh.
g e z o n d h e i d s t o i l e t In januari 1999 werd in Japan een huis geopend dat
is g e b o u w d volgens het H o m e Information Concept van Matsushita.
Het gaat o m een huis dat van alle moderne snufjes is voorzien, zoals
een 50 inch plasma-televisie
(een w o o r d uit 1996) die is aangesloten op
internet, waardoor elektronisch winkelen vanuit de luie stoel mogelijk
is, een studeerkamer die is uitgerust als ' h o m e office', met onder meer
video-conferencing
(uit 1 9 9 2 ) en een .gezondheidstoilet. Technieuius, een uit-
gave van het ministerie van E c o n o m i s c h e Zaken, maakte hier eind
januari melding van. 'Het huis is ook uitgerust met een gezondheidstoilet waarin de lichaamstemperatuur, het gewicht, de polsslag, vetgehalte en bloeddruk worden gemeten. Is men na deze snelle check n o g
niet gerustgesteld, dan kan men zijn "plasje" op het bloedsuikergehalte laten analyseren. De gegevens kunnen op verzoek naar de dokter o f
diëtiste worden gestuurd voor advies.'
Vergelijk plas tuit en wegwerpurinaal.
gifkip Voorzover bekend dook het w o o r d cjrfkip op 29 mei voor het eerst
op, op de voorpagina van het Algemeen Dagblad.
Onder de kop ' G i f k i p
schokt België' schreef de krant: 'Alle kippen en eieren w o r d e n in België op last van het ministerie van Volksgezondheid uit de winkels gehaald. De consumenten hebben het advies gekregen voorlopig geen
eieren en kippenvlees te eten. Aanleiding is de vondst van dioxine afk o m s t i g van afgewerkte motorolie in kippenvoer.'
Hoewel later ook in andere dieren en producten dioxinen werden
aangetroffen, bleef de kip de hoofdrolspeelster in de dioxine-affaire.
Zij bleef dan ook in kranten opduiken. Zo kopte het Algemeen
[73]
Dagblad
een paar dagen later ' G i f k i p ook in Nederland uit schappen'. De Telegraaf volgde met ' G i f k i p uit ons land ontdekt', en in de Volkskrant verschenen koppen als 'Staatssecretaris Faber onder vuur o m g i f k i p ' ,
' K a m e r weet niet goed raad met g i f k i p a f f a i r e ' en ' G i f k i p dupeert graskip'.
Gifkip sluit qua klank g o e d aan bij het oudere gijkikker.
Het heeft dan
ook grote potentie als scheldwoord. Er werden meteen allerlei samenstellingen mee gemaakt, zoals gifdpaffaire,
en gijkipschandaal.
gifdpkwestie,
gijldppenplaag
Een lezeres van de Volkskrant vond het w o o r d echter
een belediging voor de kip. In een ingezonden brief schreef zij:
Gifkippen? Vergiftigde kippen bedoelt u. Door mensen vergiftigde
kippen. De kranten staan vol van de economische schade en de gevaren voorde mens, de erbarmelijke toestand van de kippen en varkens wordt vergeten. Uit de situatie blijkt slechts dat de mens het
grootste gevaar is, ook voor zichzelf.
Vergelijk chickengate en dioxinekip.
g o g o In april 1999 werden ze voor het eerst in de media gesignaleerd:
kleine, gekleurde plastic figuurtjes in verschillende vormen. Ze zijn
ongeveer drie centimeter h o o g en hebben een breed lachend gezicht
met grote, bolle ogen. 'Het begon een w e e k o f vier geleden,' aldus NRC
Handelsblad, 'toen kinderen van een openbare lagere school in Heemstede thuiskwamen met een klein zilverkleurig zakje met daarop de
tekst Go go's. Crazy
bones.
The game
you collect. De zakjes waren door de
fabrikant naar de school gestuurd, die ze onder de kinderen verspreidde. Aanvankelijk gebeurde er niet veel w a n t het knikkerseizoen w a s in
volle g a n g , maar langzaam rukten de g o g o ' s op en nu is er op het hele
schoolplein geen knikker meer te zien. 's M o r g e n s en 's m i d d a g s loop
je door een haag van gogoënde
(nieuw werkwoord) kinderen, thuis
w o r d t er volop o m gogo's, gezeurd en geruzied.'
Gogo's k o m e n uit Spanje, w a a r het spel in 1996 op de markt werd gebracht door Magie Box International. Die wilde hiermee een soort bikkelspel uit de klassieke oudheid doen herleven. Kinderen speelden dat
indertijd met stukjes bot uit de hiel van een schaap, waar ze een gezichtje op schilderden. Het bot is hier vervangen door space-age
rial, aldus fabrikant Magie B o x International.
[74]
mate-
grachtengordelbus
' A m s t e r d a m krijgt een g r a c h t e n g o r d e l b u s ' , kopte
het A N P op 7 juli 1 9 9 9 . 'Vanaf v o l g e n d voorjaar zal in A m s t e r d a m een
g r a c h t e n g o r d e l b u s rijden. De kleine busjes, w a a r i n m a x i m a a l tien pers o n e n k u n n e n w o r d e n vervoerd, m o e t e n z o r g e n voor een verbetering
van de d w a r s v e r b i n d i n g e n in de A m s t e r d a m s e b i n n e n s t a d . '
Op w e l k e grachten de busjes g a a n rijden, is n o g niet besloten, en
o o k de ritprijs is n o g niet bekend. Het is de b e d o e l i n g dat p a s s a g i e r s
overal o p de gracht k u n n e n i n s t a p p e n d o o r hun h a n d op te steken.
D a a r n a a s t k o m e n er enkele vaste haltes. Rotterdam kent een dergelijke v o o r z i e n i n g al langer, m a a r o m d a t die stad geen g r a c h t e n g o r d e l
heeft, is de s a m e n s t e l l i n g grachtengordelbus
wel nieuw.
Vergelijk collegeliner.
grafietbom
Er bestaan al duizend b o m m e n en granaten, m a a r de tech-
niek schrijdt voort en bij ieder g r o o t g e w a p e n d conflict k o m t er w e l
een n i e u w w a p e n bij. In 1 9 9 9 w a r e n dat de gxafiztbom
(zie aldaar). Grajïetbom
en de betonbom
w e r d meteen f r e q u e n t gebruikt, d o o r d a t het ge-
k o p p e l d w a s aan het c o n f i c t tussen de NAVO en Joegoslavië.
Het w o o r d debuteerde in de N e d e r l a n d s e pers op 3 mei 1 9 9 9 , in een
bericht van het A N P . 'De NAVO', aldus het persbureau, ' h e e f t m a a n d a g een n i e u w w a p e n in de strijd g e b r a c h t tegen president Milosevic
van Joegoslavië. Het dagelijks leven op veel plaatsen w e r d voor korte o f
langere tijd in een c h a o s veranderd d o o r d a t m e t speciale b o m m e n
elektriciteitscentrales stilgelegd w e r d e n . De NAVO wilde in B r u s s e l
slechts prijsgeven dat het gebruikte materiaal van A m e r i k a a n s e m a k e lij is. Experts m e n e n dat het gaat o m een a f g e l e i d e van een splinterb o m , waarbij kleinere explosieven deeltjes grafiet verspreiden. G r a f i e t ,
een kristalvorm van k o o l s t o f en g o e d geleidend, m a a k t bij contact m e t
o n g e ï s o l e e r d e leidingen kortsluiting. Een in Joegoslavië g e v o n d e n
b o m had de k e n m e r k e n B L U - H 4 B . In de G o l f o o r l o g gebruikten de
A m e r i k a n e n o o k een dergelijke b o m . Die w e r d KIT 18 g e n o e m d . Het is
onduidelijk o f het nu in Joegoslavië gebruikte materiaal hetzelfde is o f
een verbeterde versie.'
Later bleek dat het w e l degelijk o m een nieuw w a p e n g i n g , dat in
J o e g o s l a v i ë v o o r het eerst w e r d ingezet. De b o m is speciaal bedoeld
o m elektriciteitscentrales uit te schakelen. Uit een o n t p l o f f e n d e graf i e t b o m daalt een w e b van k o o l s t o f d r a d e n neer op de h o o g s p a n n i n g s leidingen. Deze k o o l s t o f v e z e l s v e r o o r z a k e n zulke ernstige kortsluitin[75]
g e n dat een energiecentrale buiten w e r k i n g w o r d t gesteld. Vandaar dat
w o o r d v o e r d e r J a m i e Shea van het B o n d g e n o o t s c h a p o p m e r k t e dat de
NAVO m e t deze b o m m e n het licht in J o e g o s l a v i ë n a a r believen aan en
uit k o n doen.
O m d a t de explosieven geen blijvende lichamelijke en materiële schade veroorzaken, w o r d e n ze door militairen sojt bombs g e n o e m d , w a t in
de Nederlandstalige berichtgeving leidde tot zachte bommen, een benam i n g die overigens w e l steeds tussen a a n h a l i n g s t e k e n s bleef staan.
De w e r k i n g van g r a f i e t b o m m e n is tijdelijk. 'De w o l k g r a f i e t die bij
een aanval neerslaat', m e l d d e een krant, ' m a a k t t r a n s f o r m a t o r s , relaisstations en zelfs s t o f z u i g e r s onbruikbaar. De Serviërs m o e s t e n de
apparaten s c h o o n m a k e n o m ze o p n i e u w te laten f u n c t i o n e r e n . De
grafietdeeltjes zijn niet schadelijk voor de g e z o n d h e i d . '
O o k de samenstellinggrqfietbombardement is a a n g e t r o f f e n .
Vergelijk bompauze en KFOR.
Greenwich Electronic Time Als het aan de Britse p r e m i e r Tony Blair
ligt, krijgt internet een universele tijdrekening en w e l Greenurich e-time
o f t e w e l Greenurich electronic Time ( a f g e k o r t G e T ) . Op 3 1 d e c e m b e r 1 9 9 9
o m m i d d e r n a c h t m a a k t e de Britse p r e m i e r de g e b o o r t e van G e T bekend als w e r e l d w i j d e tijdstandaard voor elektronisch berichtenverkeer
tussen c o n s u m e n t e n en bedrijven. NRC Handelsblad
m e l d d e het n i e u w s
op 28 december. 'Elektronische berichten krijgen nu al een z o g e h e t e n
t i m e s t a m p in UTC-tijd, de Universal T i m e Co-ordinated, die is a f g e leid van de in 1 8 8 4 ingevoerde G r e e n w i c h M e a n T i m e (GMT). M a a r de
interne k l o k van veel c o m p u t e r s zet dat o m naar plaatselijke tijd, w a t
logistieke en wettelijke p r o b l e m e n kan v e r o o r z a k e n nu online zakendoen w e r e l d w i j d plaatsvindt. G e T concurreert m e t een voorstel van het
Zwitserse h o r l o g e m e r k Swatch o m een g e h e e l n i e u w e tijdrekening o p
het Internet in te voeren, waarbij elke d a g is i n g e d e e l d in 1 0 0 0 " s l a g e n "
van elk 86,4 s e c o n d e n . '
O o k timestamp is overigens niet eerder in het N e d e r l a n d s g e s i g n a l eerd. Internettijd dateert uit 1 9 9 7 .
groepsrechtszaak Eind n o v e m b e r 1 9 9 9 in NRC Handelsblad
vertaling van het E n g e l s e ciass action.
len dit als principieel proces,
loop: class action
rechtszaak,
g e b r u i k t als
S o m m i g e w o o r d e n b o e k e n verta-
m a a r er zijn n o g drie concurrenten in o m class action
proces (beide sinds 1 9 9 4 ) en
[76]
groeps-
geding
(sinds 1996). Laatstgenoemde lijkt aan de winnende hand, maar
heeft er nu dus weer een mededinger bij.
Vooral in de Verenigde Staten k o m e n dergelijke zaken vaak voor,
bijvoorbeeld van zieke rokers tegen de tabaksindustrie. Eind november sloten gebruikers van W i n d o w s 95 en W i n d o w s 98 zich aaneen o m
een proces te beginnen tegen Microsoft. Dit bedrijf zou zijn m o n o p o liepositie hebben misbruikt o m deze b e s t u r i n g s p r o g r a m m a ' s te duur
te maken. 'De groepsrechtszaak in Californië', aldus NRC Handelsblad,
'werd in de afgelopen twee w e k e n al v o o r a f g e g a a n door soortgelijke
zaken in N e w York en N e w Orleans. Er kunnen er n o g meer volgen.'
Vergelijk gelijkheidshof en justitieantenne.
grote-lulinterview De kans is klein dat grote-lulinterview
ruime verbrei-
ding zal krijgen, maar het w o o r d is te opmerkelijk o m te laten passeren.
Het debuteerde op 1 1 november 1999 in de Volkskrant,
in een artikel met
de kop 'Interview met "stijve p i k " als antwoord op feminisme'. De krant
liet Maarten Moens aan het woord, een mannenwerker
(een w o o r d uit
1997) die w o r k s h o p s organiseert, getiteld 'Tussen macho en softie':
In dat kader organiseert hij onder meer het 'grote-lulinterview'.
'Een man biedt zich aan als vrijwilliger en de andere mannen interviewen zijn geslachtsorgaan. Hoe noemt Kees jou? Heb jij weieens
zin en Kees niet?', aldus Moens. Doel van dergelijke oefeningen is
het hervinden van de mannelijke kracht, waarvan 'de stijve pik' een
symbool is.
Het hervinden van de mannelijke kracht is volgens M o e n s nodig omdat het f e m i n i s m e de m a n in de hoek heeft gezet. Het vrouwelijke zou
tot maatstaf zijn verheven. M o e n s staat hierin niet alleen. Het krantenartikel verscheen naar aanleiding van een bijeenkomst in de Lutherse
Kerk in Utrecht, waar 'een paar honderd mannen en vrouwen' bijeenk w a m e n voor een debat getiteld 'Ruimte voor mannen - De man als
m e n s , de m e n s als m a n ' .
In een column in NRC Handelsblad
- waarin het grote-lulinterview
ook ter sprake k w a m - n o e m d e Youp van 't Hek de bijeenkomst in
Utrecht een 'zielepotencongres van tragische twijfelmutsen'. OoktunjJelmuts is een nieuw woord.
Vergelijk lipstickfeminisme
[77]
grottoerist Half november 1999 k w a m e n zeven Franse speleologen vast
te zitten in de spelonk van Vitarelles in Zuidwest-Frankrijk. Zij waren
overvallen door de plotselinge stijging van het water in een ondergrondse rivier. Volgens Van Dale is een speleoloog een 'holenonderzoeker' o f 'grotonderzoeker', maar de media bestempelden hen tot
grottoeristen.
G e l u k k i g waren het zeer deskundige toeristen. 'De red-
dingswerkers prezen de ervarenheid van de vermisten', aldus NRC
Handelsblad. 'De zeven hadden gedaan w a t van hen werd verwacht: een
h o o g punt opzoeken en de m e e g e n o m e n voorraad eten en drinken
rantsoeneren. De zeven waren vertrokken voor een ondergrondse expeditie van drie dagen. Zij hadden n o g eten en licht voor twee dagen
over.'
Vooral Jan Mulder stoorde zich aan het nieuwe w o o r d . Op 2 3 november schreef hij in de Volkskrant:
Het engste woord van de eeuw? Grottoerist. Je zult maar als grottoerist geboren worden, op de vraag wat je later wilt worden zonder
aarzelen 'grottoerist' zeggen, voor je eerste Sinterklaasfeest een afdaaltouw vragen, na school altijd grotje spelen, in de vakantie je ouders hele middagen in onzekerheid laten over je verblijfplaats (zit
Jan weer in 't riool?), het diploma van professioneel grottoerist halen, vanaf die dag voortdurend Franse aardsleuven in kruipen, onderweg naar de akeligste dood.'
gumwatch Een gumwatch is een groot plastic polshorloge met daarin
kleine kauwgumpjes. Fabrikant Crazy Planet, een dochter van de
Spaanse lollyfabrikant Chupa Chups, bracht het snoephorloge medio
1999 op de markt. In augustus w a s het een hype, zo meldde de Volkskrant. 'Onder kinderen is het horloge een rage - net zoals de flippo, de
knikker o f de jojo dat eerder waren. Iedereen draagt hetzelfde model.
Je koopt het statussymbool niet voor duizenden guldens bij de juwelier, maar in de speelgoedwinkel. Een g u m w a t c h , met klittenbandsluiting en uitgevoerd in rood-zwart, geel-zwart o f blauw-wit, kost
ƒ9,95-'
Vergelijk Vitaletta.
haaienpak Nederland blijft maar vooroplopen in de ontwikkeling van
schaatsspullen. N i e u w in 1999: de carveschaats (zie aldaar) en het
[78]
haaienpak. Een haaienpak is een schaatspak van een speciaal soort
weefsel, dat bedekt is met een mozaïek van dieper- en hogerliggende
vierkanten. Het pak is uitgevonden door Hans Veldhuis, schaatstrainer en coach van de Deventer IJsclub. Hij k w a m op het idee toen hij bij
toeval op televisie een documentaire zag over een straaljager die beplakt w a s met een ruwe 'haaienhuid-folie'. De stof verminderde de
luchtweerstand met vele procenten.
Het haaienpak werd eind september 1999 aan de pers getoond. Het
w a s toen al door TNO aan een windtunnelonderzoek onderworpen.
Hieruit bleek dat het pak de luchtweerstand vermindert met drie tot
negen procent als de testpersoon in de schaatshouding staat. En aangezien de luchtweerstand verantwoordelijk is voor tachtig procent van
alle weerstand die een schaatser ondervindt, presenteerde Interraps,
fabrikant van het haaienpak, een en ander als 'sensationeel nieuws'.
De Volkskrant, die het nieuws op 1 oktober bracht onder de kop 'Het
" h a a i e n p a k " , een nieuwe revolutie?', w a s iets terughoudender. 'Het
onderzoek wees overigens ook uit dat het voordeel van het pak afneemt naarmate de windsnelheid hoger is, dus naarmate de schaatser
sneller gaat rijden. Bovendien zijn er n o g geen officiële onderzoeken
verricht met bewegende schaatsers.'
D e s o n d a n k s is de verwachting dat topschaatsers met het nieuwe
pak hun rondetijden met 0,3 tot 0,7 seconde kunnen verbeteren.
Overigens zijn s o m m i g e Nederlandse schaatsuitvindingen niet alleen technisch en commercieel, maar ook taalkundig een succes. Het
w o o r d klapschaats,
dat is verzonnen door Gerrit Jan van Ingen Schenau,
uitvinder ervan, kreeg in 1996 algemene bekendheid en is sindsdien in
vele talen doorgedrongen: in het Engels als klapskate, in het Duits als
Klappschlittschuh en in het N o o r s als klappskOyte.
hacktivist Het w o o r d hacker is halverwege de jaren zeventig ontstaan in
de Verenigde Staten. Aanvankelijk had het geen negatieve betekenis
maar werd het gebruikt voor 'enthousiast computerfanaat'. Pas in de
jaren tachtig - toen het ook in het Nederlands o p d o o k - kreeg het de
betekenis die het nu n o g heeft: iemand die zich met behulp van een
m o d e m illegaal toegang verschaft tot een computer o m gegevens te
achterhalen o f te wijzigen.
Hackers zijn vaak activisten en daarom lag een samensmelting van
deze woorden eigenlijk voor de hand. In vakbladen is hacktiuist in 1998
[79]
aangetroffen, maar in 1999 brak het door in de landelijke dagbladen.
De Volkskrant maakte er op 2 2 januari 1999 melding van, in een artikel
over Chinese in terne tactivis ten.
Tegenstanders van het regime blijken begaafde hackers. Op de
meest onverwachte plaatsen kom je deze 'hacktivisten' tegen. Sites
van officiële instanties blijken te zijn veroverd door elektronische
guerrillastrijders. In soms obscene taal gaan ze tekeer tegen het regime en proclameren ze hun onoverwinnelijkheid. De virtuele oorlog hebben ze al gewonnen.
Overigens blijkt de Chinese overheid hard op te treden tegen de hacktivisten. Een Chinees die e-mailadressen aan een organisatie van dissidenten had gegeven, werd veroordeeld tot twee jaar cel. En twee
broers die de computer van een bank hadden gekraakt, kregen de
doodstraf.
Eind januari 1999 meldde NRC Handelsblad dat activisten en hackers
steeds vaker de websites en computernetwerken van politieke tegenstanders kraken o m hun b o o d s c h a p uit te dragen o f de opponent het
zwijgen op te leggen. 'De kraak van het digitale Oost-Timor is er één in
een lange reeks politieke hack-incidenten, die steeds meer het karaktervan een cyberoorlog krijgt. De a f g e l o p e n maanden is een groot aantal prominente websites gekraakt door "hacktivists" uit verschillende
landen', aldus deze krant.
Men spreekt ook over
hacktivisme.
Vergelijk biotech-activist.
hangmobiel Jongeren hangen graag rond. Dat zal altijd wel zo geweest
zijn, maar sinds het begin van de jaren negentig maakt de overheid
zich extra druk o m de nevenverschijnselen: rotzooi op straat, geluidsoverlast en s o m s geweld. Als o p l o s s i n g richtte men speciale, vandalismebestendige plaatsen in. Plekken waar jongeren ongestoord kunnen
hangen, zonder al te veel overlast te veroorzaken. Een en ander leverde
allerlei nieuwe woorden op: hangplek in 1992, hangjongeren
in 1 9 9 3 , jongerenontmoetingsplek
plek en rijdende
hangplek
en hangjeugd
(afgekort JOP) in 1 9 9 4 en mobiele
hang-
in 1 9 9 7 . Het jaar 1999 bracht in deze uithoek
van de taal twee nieuwe w o o r d e n : jop-container en hangmobiel.
Een j o p - c o n t a i n e r is een oude zeecontainer die is o m g e b o u w d tot
[80]
j o n g e r e n o n t m o e t i n g s p l e k . Het w o o r d stond in oktober 1999 in de
Volkskrant:
'Achter in het park staat stil en verlaten de j o P - c o n t a i n e r ,
bankje tegen de ijzeren w a n d , de open kant g e e f t zicht op een vijvertje.
Toen kunstenaar Dion een van die containers legaal bespoot, belden
o m w o n e n d e n de politie, die h e m arresteerde en o p b o r g . '
Ook hangmobiel debuteerde in de Volkskrant. Het w e r d verzonnen
door R e m c o Campert, die op 20 oktober een c o l u m n wijdde aan een
mobiele h a n g p l e k in K a m p e n . Het g i n g o m een verbouwde, met
graffiti bespoten SRV-wagen, voorzien van tafeltjes, stoelen, televisie,
video plus een c h a u f f e u r en twee jongerenwerkers.
Een donkere avond in Kampen. Het water van de IJssel lispelt langs
de wallenkant. Hier en daar bimbammen kerkklokken.
Plotseling over de mobilofoon: 'Verzoek om assistentie. Hangjongeren gesignaleerd op het marktplein.'
'Hoe ernstig is het? Graag indicatie van hoe ze erbij hangen.'
'Als in ligstoelen.'
'We komen eraan, ledereen aan boord? Graffiti opgepoetst? Tafeltjes en stoelen verankerd? MTV aan? Pijltjes dartsspel compleet? Ja?
Karren maar.'
De hangmobiel rukt uit.
happy drug Opmerkelijk plan van d o m i n e e Visser uit Rotterdam: hij
vindt dat er een happy drug m o e t w o r d e n ontwikkeld. Het bericht haalde op 8 december 1999 de voorpagina van de
Volkskrant
Mensen en drugs horen bij elkaar en daarom moeten niet de gebruikers, maar de drugs worden veranderd. Chemici moeten zorgen
voor een 'happy drug': een middel dat wel de prettige effecten,
maar niet de schadelijke bijwerking geeft, vindt de Rotterdamse dominee Visser van de Pauluskerk.
Een paar dagen later betoogde prof. B. Meijer van de Technische Universiteit Eindhoven dat er al happy drugs bestaan - hij n o e m d e Prozac
als voorbeeld - , m a a r hij betwijfelde o f verslaafden er ooit op een verstandige manier gebruik van zullen m a k e n .
Overigens doet d o m i n e e Visser wel vaker van zich spreken. In september 1999 n a m de door h e m opgerichte Stichting tot R e g u l e r i n g
[81]
van de D r u g s h a n d e l een d r u g s d e a l e r als ' o n d e r n e m e r ' in dienst. Visser
w i l dat de drugsondernemer - een w o o r d uit 1 9 9 8 - alle i n f o r m a t i e over
zijn i n k o m s t e n uit de handel overlegt aan een b e l a s t i n g c o n s u l e n t , die
vervolgens zijn salaris bepaalt. H i e r m e e wil de d o m i n e e wettelijke bez w a r e n tegen zijn p o g i n g e n o m d r u g s h a n d e l te n o r m a l i s e r e n , o m z e i len.
Vergelijk seniorenpand.
h e r r i e b a r o m e t e r In 1 9 9 9 had Olst in Overijssel twee p r i m e u r s : het w a s
het eerste N e d e r l a n d s e dorp m e t een tientjesautomaat (zie aldaar) en
k r e e g o o k als eerste te m a k e n m e t de herriebarometer.
Dat laatste ge-
beurde in juni 1 9 9 9 . De herriebarometer is een a p p a r a a t dat op initiatief van de A N W B en de N e d e r l a n d s e Motorrijders V e r e n i g i n g w o r d t
ingezet in de strijd tegen overlast d o o r motorrijders. Het is een verrijdbare, l a n g w e r p i g e kast, w a a r o p een ' b a r o m e t e r ' is a f g e b e e l d die is opg e b o u w d uit lichtjes. 'Een m i c r o f o o n n e e m t het kabaal o p , ' verduidelijkte De Telegraaf
op 1 9 juni, ' w a a r n a de uit lichtsignalen b e s t a a n d e
" b a r o m e t e r " het v o l u m e w e e r g e e f t . Als dit " i n het r o o d " belandt, is de
bestuurder in overtreding.'
hondenpieper
B e k e n d p r o b l e e m voor hondenbezitters: h o n d die te
hard trekt. Omdat-ie een concurrent ziet bijvoorbeeld, een g e w i l l i g e
s o o r t g e n o o t o f een p o e s . Altranet in B e e s d b e d a c h t een o p l o s s i n g : de
H a p p y walker. Het Haarlems Dagblad bracht het k i n o l o g i s c h e nieuwtje
op 9 februari 1 9 9 9 , onder de k o p 'De h o n d e n p i e p e r piept als h o n d
trekt'. Het gaat o m een klein apparaatje dat aan de riem m o e t w o r d e n
v a s t g e m a a k t . ' Z o d r a de h o n d aan de riem trekt, verspreidt de H a p p y
w a l k e r een h o g e pieptoon. Dit geluid trekt de a a n d a c h t van de h o n d .
W a n n e e r de baas vervolgens m a n s g e n o e g is o m een c o m m a n d o te geven, m o e t het de h o n d na enige tijd duidelijk w o r d e n dat trekken geen
zin h e e f t . ' De h o n d e n p i e p e r w e r k t o o k in de regen en k o s t bijna tachtig g u l d e n .
Vergelijk Aibo.
hooliganleger
Een diepe a n g s t bij politie en justitie is dat voetbalvanda-
len zich zullen verenigen in een hooliganleger.
De a f g e l o p e n jaren m a a k -
ten supporters bij relletjes al intensief g e b r u i k van m o b i e l e t e l e f o o n s .
Sinds 1 9 9 7 w o r d t daar s o m s het w o o r d GSM-oorlog v o o r gebruikt. Hooli[82]
ganleger
debuteerde in oktober 1 9 9 9 en had onmiddellijk succes. Sinds-
dien is het in de landelijke d a g b l a d e n zeker achttien keer gebruikt tamelijk veel voor een n i e u w k o m e r .
Het A N P bracht het n i e u w s als eerste, op 1 2 oktober:
Aanhangers van vijf Nederlandse voetbalclubs hebben op internet
een gemeenschappelijke site geopend om zich voor te bereiden op
het Europees Kampioenschap volgend jaar. De initiatiefnemers willen supporters verenigen in een 'groot Nederlands hooliganleger'.
De hooligans willen via internet toenadering tot elkaar zoeken. Ze
gaan er echter van uit dat ook politie en justitie de vorige week opgestarte site bekijken, want gevoelige informatie zal niet op deze
wijze verspreid worden. Voetbalsupporters worden daarom opgeroepen nummers van mobiele telefoons uit te wisselen zodat een
netwerk kan worden opgebouwd. Volgens de makers van de internetsite hebben inmiddels bijna tweehonderd hooligans uit heel Nederland op de oproep gereageerd.
Al na één d a g w e r d de website, T h e Dutch H o o l i g a n A r m y g e n a a m d ,
d o o r de provider verwijderd. V o l g e n s d e s k u n d i g e n is de k a n s klein dat
er ooit echt een h o o l i g a n l e g e r zal k o m e n . Daarvoor zijn de g r o e p e n te
slecht g e o r g a n i s e e r d en onderling te zeer verdeeld. Een w o o r d v o e r d e r
van het Centraal I n f o r m a t i e p u n t Voetbalvandalisme zei: ' D a c h t u dat
w e niet w i s t e n w i e daarachter zitten? Het is een g r o e p die probeert
a a n d a c h t te trekken.' Vergelijkbare geluiden w a r e n te horen in n i e u w s g r o e p e n . In het 'interactieve g a s t e n b o e k ' van FC Den B o s c h s c h r e e f
een supporter h a l f d e c e m b e r : 'Het is g e w o o n als geintje bedoeld m e t
die E K dat Dutch H o o l i g a n A r m y (DHA). D r a g o n z z z H o o l i g a n z z z z
A r m y is de b o s s e tak'.
Vergelijk voetbalvandalismelijn.
hormooncake 'Als het aan de Britse Linda K e r n s ligt, z o u de r e d d i n g
voor v r o u w e n in de m e n o p a u z e w e i e e n s in een dagelijks plakje " h o r m o o n c a k e " k u n n e n l i g g e n ' , aldus de V l a a m s e krant De Morgen op 2 3
februari 1 9 9 9 . De h o g e d o s i s soja en zaden in de cake z o u ervoor m o e ten z o r g e n dat zweetuitbarstingen, k o u d e rillingen en angstaanvallen
tot het verleden g a a n b e h o r e n . ' H o e w e l de wetenschappelijke wereld
grote vraagtekens plaatst bij de m o g e l i j k h e d e n van de cake, lopen er
[83]
op dit m o m e n t al bestellingen uit de hele wereld binnen', aldus het bericht.
hormoonrunderen, hormoonvee Het w o o r d hormoonrunderen is één
keer aangetroffen in 1996 en daarna niet meer, tot het in 1999 plotseling o p d o o k in de k o l o m m e n van verscheidene dagbladen. Samen met
hormoonuee, dat in 1999 debuteerde.
Hormoonuee stak dat jaar als eerste de kop op, op 25 augustus 1999,
in een kop in NRC Handelsblad:
'Belgisch hormoonvee in Zeeland'. Vol-
gens het bericht omzeilden Belgische veehandelaren via Nederland de
strenge Belgische controle op het gebruik van hormoonpreparaten bij
het mesten van runderen. Met name in Zeeuws-Vlaanderen zou rundvlees slechts zeer beperkt op h o r m o n e n worden onderzocht. NRC Handelsblad
gebruikte het w o o r d n o g een paar maal in koppen, zoals 'Ka-
mer: meer controle hormoonvee' en 'Dieven p o g e n hormoonvee te
stelen van A I D ' (de A l g e m e n e Inspectiedienst van het ministerie van
Landbouw).
Hormoonrunderen maakte z'n rentree in de Volkskrant van 1 3 september, in de k o p 'Belgische hormoonrunderen ontdekt'. De krant meldde dat op twee veehouderijen in Noord-Brabant en Overijssel meer dan
honderd Belgische runderen waren gevonden die met verboden groeih o r m o n e n waren ingespoten.
Een boer die bij het mesten van koeien hormoonpreparaten gebruikt, w o r d t wel een hormoonboer g e n o e m d , een w o o r d uit 1 9 9 2 . Hij
betrekt zijn spullen van de hormoonmaffia,
een w o o r d dat een jaar later
ontstond.
Vergelijk vleesproces.
i n t e r n e t - Geen w o o r d is het a f g e l o p e n decennium zo ons leven k o m e n
binnenstampen als internet. Dat valt goed vast te stellen in de Nederlandse Persdatabank, het bestand van 2 1 digitaal raadpleegbare kranten dat de voornaamste bron vormt voor dit boekje. In 1 9 9 2 k w a m het
w o o r d internet (inclusief alle samenstellingen) in die kranten zegge en
schrijve één (1) keer voor. In 1994 steeg dit aantal tot 405 en in 1 9 9 5 tot
2 1 3 4 - ruim vijf keer zoveel (overigens deels als gevolg van uitbreiding
van het krantenbestand). In de jaren daarna steeg het aantal vindplaatsen gemiddeld met 2 5 0 0 per jaar, tot ruim 1 4 . 0 0 0 in 1999.
Veertienduizend! We schrijven en lezen ons bijna blind over inter[84]
net. En dan is hier alleen n o g m a a r g e z o c h t in enkele kranten; b o e k e n ,
tijdschriften en internet z e l f zijn buiten b e s c h o u w i n g gelaten.
Internet is ontstaan uit een s a m e n v o e g i n g van enkele computernetw e r k e n van het A m e r i k a a n s e leger en van A m e r i k a a n s e universiteiten.
Een van die netwerken w a s A R P A N E T . O f beter: w a t w e nu 'het Internet' n o e m e n is in feite een v e r z a m e l i n g technische a f s p r a k e n over h o e
c o m p u t e r s m e t elkaar c o m m u n i c e r e n . Die a f s p r a k e n zijn niet allemaal
tegelijk g e m a a k t , m a a r verspreid over een periode van m e e r dan twintig jaar. Het w o o r d internet is in 1 9 7 4 v o o r het eerst o p g e t e k e n d . Het is
een verkorting van het oudere internetwork. Opmerkelijk g e n o e g is o o k
internetting
al ouder dan internet. B o b K a h n , s a m e n m e t Vint S e r f een
van de g r o n d l e g g e r s van internet, zei hierover ooit tegen Pretext
ne: 'In het o o r s p r o n k e l i j k e stuk dat Vint en ik over internetting
Magazi-
schreven,
h e b b e n w e de term internet, die net als A R P A N E T niet m e e r uit het jarg o n is w e g te d e n k e n , g e l o o f ik niet gebruikt. Wij schreven over
networking
en w e spraken van internetting.
inter-
Ik bedoel: die reeks letters
k w a m w e l voor, m a a r niet uitdrukkelijk als Internet. Dat is, n o g m a a l s ,
iets w a a r wij in de jaren zeventig m i n o f m e e r toevallig op g e k o m e n
zijn.'
Het aantal nieuwe s a m e n s t e l l i n g e n m e t internet is ontelbaar. N e t zo
ontelbaar als het aantal w e b p a g i n a ' s en t o e p a s s i n g e n . Tellen h e e f t o o k
niet veel zin: er k o m e n dagelijks nieuwe t o e p a s s i n g e n en (dus) nieuwe
s a m e n s t e l l i n g e n bij. De v o o r n a a m s t e taalkundige v e r a n d e r i n g is dat
steeds m i n d e r m e n s e n het h e b b e n over 'het Internet', en steeds m e e r
m e n s e n internet m e t een kleine letter en z o n d e r l i d w o o r d g a a n schrijven. De kranten aarzelen: NRC Handelsblad
schrijft internet n o g m e t een
hoofdletter, de Volkskrant s c h a f t e die hoofdletter in 1 9 9 8 officieel a f in
een intern rondschrijven, m a a r z o n d i g t sindsdien dagelijks tegen haar
eigen regel.
De w o o r d e n b o e k e n zijn progressiever, h o e w e l dit zeer tegen hun
aard is. Z o w e l de G r o t e Van Dale als K o e n e n schrijft internet m e t een
kleine letter. Ze v e r m e l d e n overigens m a a r zeer w e i n i g samenstelling e n . K o e n e n kent alleen internetserver
(een w o o r d dat overigens slechts
vier keer in de P e r s d a t a b a n k v o o r k o m t ) en internetwinkel
( 1 2 6 maal
sinds 1 9 9 5 ) . Van Dale g e e f t slechts vier s a m e n s t e l l i n g e n : m e t -aanbieder, -aansluiting, -adres
en -gebruiker.
Beide k e n n e n internetten als w e r k -
w o o r d (honderden keren sinds 1 9 9 4 ) , m a a r alleen Van Dale kent net als
verkorting van internet.
[85]
Zoals g e z e g d k w a m e n er in 1999 talloze nieuwe internet-samenstellingen bij. Een paar in het o o g springende:
Br eedband-interne
t. 'Wat dat precies m o e t w o r d e n , w e e t n o g nie-
m a n d , in ieder geval: een m e n g v o r m van televisie en Internet', aldus de
Volkskrant op 2 7 februari.
Internetdatingbureau.
' M a t c h . c o m is een internetdatingbureau. Van-
a f 1 9 9 5 , het jaar waarin het w e r d opgericht, is een bestand van ruim
1 , 8 miljoen vrijgezellen a a n g e l e g d ' , aldus het Algemeen
Dagblad
op 1 8
mei.
Internetdokter
o f netdokter. ANP-bericht van 26 februari: 'De "inter-
netdokter" is in de a f g e l o p e n twaalf m a a n d e n in D e n e m a r k e n de
grootste hit g e w o r d e n . De toeloop naar de gratis virtuele artsenpraktijk is zo g r o o t dat echte artsen de gevolgen m e r k e n . ' In het Engels
spreekt m e n van de cyberdoc.
Internetkluizenaar. 'De 26-jarige A m e r i k a a n s e vrijgezel Mitch Maddox is van plan het jaar 2 0 0 0 als internetkluizenaar door te brengen.
Hij wil 3 6 6 dagen in a f z o n d e r i n g leven, m e t alleen het internet als contact met de buitenwereld. Via de elektronische s n e l w e g m o e t hij aan
voedsel, meubels en andere levensbehoeften zien te k o m e n . Op 1 januari verhuist Mitch naar een w o n i n g met twee s l a a p k a m e r s zonder
meubels, kleding, voedsel en toiletpapier. Het enige v o o r w e r p in het
huis is een pc met internetaansluiting.' Aldus het Haarlems Dagblad op
1 3 december.
Internetprofessor.
De eerste N e d e r l a n d s e internetprofessor w a s ir. J.
van Till aan de Technische Universiteit Delft. O m d a t hij volgens een
raad van hoogleraren te w e i n i g artikelen publiceerde in g e z a g h e b b e n de tijdschriften, werd h e m in november, na krap een jaar, de w a c h t
aangezegd.
Internetromance.
Kop in het Algemeen Dagblad van 9 juli: 'Internetro-
m a n c e eindigt in z e l f m o o r d m e t kettingzaag'.
En internetstalking, ook wel cyberstalking
of online stalking genoemd.
Een beetje een apart geval is internetlichtkrant. Zie verder aldaar.
internetlichtkrant Eind 1 9 9 6 besloot de gemeenteraad van Leidschend a m een nieuwe tunnel onder de rijksweg A 4 te verfraaien m e t een
kunstwerk. Voorwaarde w a s dat het kunstwerk, dat 1 5 0 . 0 0 0 gulden
m o c h t kosten, de tunnel ook m o e s t verlichten. De opdracht g i n g naar
'audiovisueel kunstenaar' H a n s Muller, die op de p r o p p e n k w a m m e t
[86]
de eerste Nederlandse openbare lichtkrant, dat wil zeggen: een lichtkrant die voor iedereen toegankelijk w a s .
Aanvankelijk kon je Muller een e-mailtje sturen. Hij zette de tekst
dan op de lichtkrant. Vervolgens w a s de lichtkrant te bereiken via internet. Vandaar dat de kranten het kunstwerk betitelden als internetlichtkrant, een w o o r d dat in 1999 debuteerde.
Dat er in 1999 veel over de internetlichtkrant werd geschreven,
k o m t door het niveau van de aangeleverde teksten. Schuttingwoorden,
racistische m o p p e n , vloeken en schunnigheden - er zaten teksten tussen die s o m m i g e Leidschendammers zo aanstootgevend vonden dat
ze klaagden bij de gemeente. Eerst wilde Muller de teksten zelf wel
filteren, toen weer niet, omdat het kunstwerk daardoor z'n openbaarheid zou verliezen. Bovendien vond hij de teksten zelden aanstootgevend.
Daarop wilde de gemeente dat Muller een schuttingwoordenfilter
viezewoordenfilter
of
zou maken (ook woorden die niet eerder in het Neder-
lands zijn aangetroffen). Muller w a s het hier bij nader inzien niet mee
eens, zodat beide partijen naar de rechter stapten. Gevolg van dit alles:
drie nieuwe woorden, en een internetlichtkrant die niet werkt totdat de
rechter uitspraak heeft gedaan.
Vergelijk vloekfïlter.
jongerenleenbank In juli 1999 w a s de gemeente Enschede even in het
nieuws. Wethouder Marco Swart had het plan geopperd om jongeren
tussen de 1 5 en 23 jaar te helpen bij het saneren van hun schulden door
een jongerenleenbank
op te zetten. Het Nederlands kende al de Boeren-
leenbank (sinds 1898) en de Generale Beleenbank, maar een jongerenleenbank w a s nieuws en alle kranten doken erbovenop. Het
Dagblad
Haarlems
w a s er als eerste bij, op 23 juli 1999, en in de week erna volgden
vrijwel alle landelijke dagbladen. De boodschap w a s steeds: Enschede
zou binnenkort bij wijze van experiment een jongerenleenbank krijgen. Op de vraag van NRC Handelsblad
o f Enschede nu zelf g i n g ban-
kieren, antwoordde Swart: 'We zoeken n o g naar partners. Misschien
willen banken met ons meedoen en wellicht hebben particuliere instellingen belangstelling voor ons plan.'
Maar in oktober meldde het Algemeen
misverstand w a s geweest:
[87]
Dagblad
dat het allemaal een
Van de zomer kwam de gemeente Enschede in het nieuws omdat
daar een jongerenleenbank zou komen. Een misverstand dat behoorlijk wat opschudding veroorzaakte. [...] Hetty Wolf, chef van de
schuldhulpverlening in Enschede, heeft het geweten. Zij zegt: Ten
onrechte is het beeld ontstaan van een pand waarop met grote letters jongerenleenbank staat en een balie met een aardige juffrouw
erachter. Daar krijgen wij natuurlijk geen geld voor. Sterker nog:
daar hebben wij geen geld voor gevraagd.' Het gaat in Enschede om
preventie. De gedachte dat jongeren zomaar geld kunnen lenen als
ze schulden hebben, is zeker niet aan de orde.
justitieantenne 'Over enkele weken zal in Brussel 's lands eerste justitieantenne geopend worden: een parket in het klein als het ware, waar
een magistraat dossiers zal behandelen en verdachten zal kunnen ondervragen.' Dat schreef de Vlaamse krant De Morgen
op n februari
1999. Voor Nederlanders is dit een raadselachtige zin, want wat is een
justitieantenne? Of wellicht beter: hoe moet antenne hier worden begrepen? Als voelspriet of iets dergelijks?
Maar nee, antenne betekent hier 'vooruitgeschoven post'. Het is
overgenomen uit het Frans, waar antenne
onder meer wordt gebruikt
voor 'steunpunt', 'hulpkantoor' en 'inlichtingenbron'. Ten tijde van de
zaak-Dutroux werd in Neufchateau een parketantenne geopend. En
soms is er in de Vlaamse pers ook sprake van een politie-antenne. Het
gaat dus eigenlijk om Nederfrans
(een term uit 1994).
Vergelijk gelijkheidshof en groepsrechtszaak.
karobics Omstreeks 1982 waaide de aerobicsrage van Californië over
naar Europa. Het woord aerobics
bestond toen al even. Het was in 1968
verzonnen door majoor Kenneth Cooper, een arts bij de Amerikaanse
luchtmacht, die een fitnessprogramma voor ruimtevaarders had ontwikkeld (en ook nog de Coopertest).
Callan Pinclcney haakte in 1984 met
Callanetics in op het enorme commerciële succes van aerobics en
sindsdien komt er jaarlijks wel een of andere mengvorm bij. En dus
ook allerlei nieuwe woorden. In 1992 was dat aquarobics,
aerobics (ook wel kinderaerobics),
in 1996 volgden callirobics,
in 1995 kids-
ladynetics en
yogarobics. Nieuw in 1999, althans voor Nederland, is karobics, een samentrekkingvan karate en aerobics. De Nieuwe Reuu maakte er op 16 juni
1999 melding van:
[88]
De 28-jarige Moss bezit in elk geval het juiste lichaam en een staat
van dienst die teruggaat op vroege afleveringen van Bayiuatch. Bovendien beoefent de actrice 'karobics', een combinatie van karate
en aerobics, wat haar bij het stuntwerk voor de film goed van pas
kwam.
Op internet is karobics voor het eerst g e s i g n a l e e r d in oktober 1 9 9 8 . Het
w e r d toen d o o r een s p o r t s c h o o l in T u c s o n , A r i z o n a , a a n g e b o d e n als 'a
w o n d e r f u l f o r m o f exercise, c o m b i n i n g basic karate techniques with
aerobic routines. It can be tailored to be as easy or as d i f f i c u l t as each
individual w i s h e s . '
Vergelijk Tae Bo.
kauwgomoplosser Bericht in het onvolprezen Tijdschrift voor de leefomgeving:
het bedrijf G u m b u s t e r s in Capelle aan de IJssel h e e f t een nieuw
w a p e n ontwikkeld tegen de k a u w g o m v e r v u i l i n g o p straten en stoepen:
de k a u w g o m o p l o s s e r . Het gaat o m een milieuvriendelijk reinigingsmiddel dat in c o m b i n a t i e m e t s t o o m k a u w g o m volledig oplost. Als
eerste w e r d de Kalverstraat in A m s t e r d a m a a n g e p a k t . ' B i n n e n vijf w e ken w a s deze drukke winkelstraat k a u w g o m v r i j ' , aldus het tijdschrift
in februari 1 9 9 9 .
KFOR K F O R staat voor ' K o s o v o Force'. De a f k o r t i n g w e r d g e v o r m d naar
het voorbeeld SFOR, de NAVO-Vredesmacht die in Servië actief w a s .
NRC Handelsblad
m a a k t e als eerste m e l d i n g van de n a a m , op 1 1 februari
1 9 9 9 , in een artikel over het K o s o v o - o v e r l e g in R a m b o u i l l e t in Frankrijk. 'Een v r e d e s m a c h t v o o r K o s o v o , die in de w a n d e l g a n g e n al K F O R
w o r d t g e n o e m d , is een van de o n d e r w e r p e n w a a r o v e r v o o r 1 9 februari
in R a m b o u i l l e t een a k k o o r d m o e t w o r d e n bereikt.' Al de v o l g e n d e d a g
m e l d d e het A N P :
De NAVO heeft vrijdag formeel het licht op groen gezet voor een vredesmacht in Kosovo, die de naam 'KFOR' krijgt. De NAVO wil voorkomen dat er na een overeenkomst in Rambouillet een vacuüm ontstaat. NAVO-militairen onder Franse leiding moeten onmiddellijk in
Kosovo toezicht op de uitvoering van het akkoord gaan houden.
In latere berichten over K o s o v o w a s onder m e e r sprake van KFOR-solda[89]
ten, KFOR-troepen, KFOR-militairen, KFOR-beuelhebber en nog talloze andere samenstellingen.
Vergelijk bompauze en grafïetbom.
k i b i In april 1999 maakte de International Electrotechnical C o m m i s s i o n
plannen bekend o m een essentieel deel van de computerterminologie
te veranderen. De c o m m i s s i e had onder meer bezwaren tegen de voorvoegsels giga-
en mega-
in begrippen als gigabytt
en megabyte, o m d a t die
teruggaan op het tientallig stelsel, terwijl de c o m p u t e r binair is, dat wil
z e g g e n : hij w e r k t slechts met enen en nullen. De Volkskrant maakte op 9
april 1999 m e l d i n g van de plannen:
Er ligt nu een voorstel van de International Electrotechnical Commission (IEC), waarbij ook Nederland is aangesloten, over de invoering van vier binaire voorvoegsels: kibi (kilo-binair), mebi (miljoenbinair), gibi (miljard-binair) en tebi (terabinair-biljoen-binair). Dit
voorstel circuleert in diverse normalisatiegremia, verenigingen voor
computerexperts en elektrotechnici. Worden die het eens, dan zullen de nieuwe voorzetsels nog dit jaar officieel worden ingevoerd.
Blijkbaar is m e n het niet eens g e w o r d e n , w a n t na dit bericht is er in de
landelijke dagbladen niets meer over de kibi, de mebi en de gibi
verno-
m e n . Wel over TE BI, m a a r dan uitsluitend als a f k o r t i n g van Tijdelijk Extra Beveiligde Inrichting.
kinderspruit De meeste kinderen houden niet van spruitjes en d a a r o m
is kinderspruit eigenlijk een contradictio in terminis. Het w o o r d w e r d
verzonnen door H a n s van D o o r n , onderzoeker bij Novartis Seeds, een
grote zadenleverancier. In oktober 1999 promoveerde Van D o o r n op
een onderzoek naar ' g o e d s m a k e n d e spruitkoolrassen'. Hij w a s er elf
jaar m e e bezig, m a a r zijn onderzoek leverde dan o o k een hele reeks
spruitjes op die minder bitter s m a k e n dan de g e w o n e . 'Kern van het
bittere-spruitjesprobleem', schreef de Volkskrant op 4 oktober, 'blijkt te
zitten in twee s t o f f e n : sinigrine en progoitrine. Van D o o r n w i s t de aanw e z i g h e i d van deze bitterstoffen in spruiten terug te brengen tot 3 0
procent van de oorspronkelijke hoeveelheid. Echt zoet zijn de spruiten
d a a r o m niet, m a a r bitter evenmin.'
Officieel hebben de zoete spruiten n o g geen n a a m , m a a r Van D o o r n
[90]
had twee suggesties: kinderspruiten of supersweets.
Die laatste naam
wordt in Engeland gebruikt.
knuffel-tv 'Veel omroepen hebben de interactieve televisie ontdekt. Al
weten ze nog niet hoe ze daarmee de kijker aan de buis kunnen kluisteren. Knuffel-tv en verzorg-tv lopen als een rode draad door de eerste
concepten', aldus Henk Blanken op 26 november 1999 in de Volkskrant.
Het woord uerzorg-tu is een vondst van Eppo van Nispen, hoofd nonfictie bij de TROS, knujfel-tu werd verzonnen door Blanken. Het idee is
dat de kijker verantwoordelijk is voor het programma: hij kan het in
stand houden door het te knuffelen of te verzorgen. Zonder zijn steun
verdwijnt het (of moeten de hoofdpersonen het veld ruimen). Als
(fictief) voorbeeld g a f Blanken een 'ideetje voor acht delen interactieve
televisie':
We plaatsen effe-lekker-hugge-Ruud van Big Brotherals
een levens-
grote Tamagotchi-beer in een virtueel d e c o r - een Quake-arena met
bloemetjesbehang, zeg maar. Dan laten we verlekkerd lippenlikkende Lara Croft-klonen tegen de muren hangen, waarna de mensen thuis met hun afstandsbediening bepalen wat Ruud gaat zeggen. Kunnen ze over stemmen. Heel democratisch. Weet Ruud zich
te beheersen (groene knopje), gaat-ie grienen (geel) of probeert hij
een grap over domme blondjes (rood)?
Vergelijk BB, dagboekkamer en nomineren.
k o e l p a k Bij sommige multiple-sclerosepatiënten nemen de klachten toe
als het warmer wordt. Zij zijn er dan ook bij gebaat om hun lichaamstemperatuur omlaag te brengen. In de Verenigde Staten hebben ze
daar iets op bedacht: een koelpak. Dat is een pak van kunststof of katoen m e t e e n koelmechanisme dat werkt op netstroom of batterijen.
Het kostte de Stichting Multiple Sclerose maanden om de pakken
naar Nederland te krijgen, maar begin 1999 was het zover. 'Laatste
nieuws: de eerste koelpakken zijn aangekomen in Nederland', berichtte een publicatie van de stichting. 'Dankzij uw gulle giften heeft
de Stichting Multiple Sclerose Internationaal in februari de eerste
twintig koelpakken kunnen importeren. Deze worden kosteloos aan
Nederlandse MS-patiënten in bruikleen gegeven.'
[91]
Op de website van de Stichting wordt een onderscheid g e m a a k t tussen
drie soorten koelpakken: het passieve
koelpak
dat met pakjes gel w o r d t
gekoeld, het actieve koelpak zonder capuchon en het actieve koelpak met
kap. Het koelpak w o r d t ongeveer een uur gedragen en brengt de lichaamstemperatuur één graad omlaag. Men spreekt ook over
koelpak-
therapie.
leerherberg Het w o o r d leerherberg is verzonnen door het Unesco Centrum Nederland. Medio september 1999 vroeg dit centrum alle 7 2 0 0
basisscholen in Nederland o m oude kleding in te zamelen onder het
motto 'Van oude kleren kunnen Sahelkinderen leren'. Doel, aldus het
A N P op 6 september: 'Met het geld voor de ingezamelde kleding worden in de Sahel-regio in Afrika z o g e n o e m d e leerherbergen neergezet,
waarin diverse soorten onderwijs worden gegeven. Unesco hoopt met
de actie twaalf nieuwe te kunnen bouwen. Elke leerherberg kost
3 0 . 0 0 0 gulden.'
Tweede-Kamerlid Erica Terpstra ontving de eerste twee zakken met
textiel met enthousiasme, maar minister Herfkens van Ontwikkel i n g s s a m e n w e r k i n g w a s niet blij met de actie voor de leerherbergen.
Zij w a a r s c h u w d e dat export van g o e d k o p e westerse kleding naar landen met een eigen textielindustrie een aanzienlijk verlies van werkgelegenheid kan opleveren.
leisurepark Wat is momenteel de grootste economische sector in de
Europese Unie? Nee, niet de landbouw, m a a r leisure.
Leisure
is Engels en
betekent 'vrije tijd', maar in bredere zin w o r d t het ook gebruikt voor
vrijetijdsindustrie
(een w o o r d dat w e sinds 1 9 9 1 kennen). Alleen al in Ne-
derland is het bedrag dat aan toeristisch-recreatieve zaken w o r d t uitgegeven, gestegen van 3 5 miljard in 1 9 9 2 tot 4 2 miljard in 1 9 9 7 .
Vooral in o p k o m s t is het leisurepark. In de media debuteerde het
w o o r d op 4 september 1999, in NRC
Handelsblad:
Kardinge is een voorloper van een ontwikkeling die door heel Nederland in opkomst is: de opkomst van het grootschalige leisurepark aan de randen van de steden. Met Pasen moet bij Enschede
'Miracle Planet' opengaan, Nederlands eerste pretwijk op commerciële grondslag. Naast het Arkestadion, tussen het spoor en het
Twentekanaal, verrijst dit 'grootste indoor-entertainmentcomplex
[92]
van Europa' ter grootte van ongeveer twaalf voetbalvelden. Na een
investering van 130 miljoen gulden moeten tien overdekte attracties
- de grootste doos is driehonderd meter lang - met een hotel onder
de skipiste en ruim tweeduizend overdekte parkeerplaatsen, jaarlijks anderhalf miljoen bezoekers trekken.
Behalve van leisurepark w a s in het artikel sprake van leisure center, leisure
box, leisuremarkt, leisurevoorziening
en leisure manager ('Groot-Brittannië
kent al het vaktijdschrift Leisure Management, en op het Internet bieden
zich talloze opleidingen aan voor het vak van "leisure m a n a g e r ' " ) . Columnist Jan Mulder vond leisurepark
maar een gruwelijk woord. In de
Volkskrant schreef hij: 'Leisurepark. Misschien spreken Amersfoorters
het al uit in het Nederlands. Leizuurpark. [...] De Nederlandse taal is
aan het dementeren en er is hier pas geld voor z o r g als je naar de rechter stapt.'
Begin december vroeg NRC Handelsblad
in een prijsvraag onder meer
o m een Nederlandse vertaling van leisurepark.
De jury honoreerde in-
zendingen uit twee verschillende categorieën. 'De parken zelf kunnen
wellicht hun voordeel doen met woorden als reuzepretpark,
pretparadijs
en luilekkerpark ('voordelig en fan-tas-tisch tweedaags arrangement in
een pretparadijs'). Meer voor beleidsnotities: megapretpark
en megattrac-
tiepark.'
l i p s t i c k f e m i n i s m e Het w o o r d Jeminisme is in 1 8 3 7 verzonnen door de
Franse socialist Charles Fourier. Hij gebruikte het voor de leer die de
positie van de vrouw in de maatschappij m o e s t verbeteren. In het Nederlands is het in 1899 voor het eerst opgetekend, en in 1 9 0 1 schreef
Couperus in De boeken der kleíne zielen 'Zij voelde niets voor de groote
kwesties, f e m i n i s m e begreep zij niet, voor socialisme w a s zij een beetje b a n g . '
Met n a m e m a n n e n hebben de onbedwingbare neiging o m met het
w o o r d Jeminisme te spelen, meestal met denigrerende bedoelingen. Dit
heeft talloze gelegenheidssamenstellingen opgeleverd, zoals anarchaf e m i n i s m e , belangenbehartigingsfeminisme, b i m b o f e m i n i s m e , cultuurfeminisme, cyberfeminisme, cyborgfeminisme, e c o f e m i n i s m e ,
gelijkheidsfeminisme, g o l f f e m i n i s m e , heterofeminisme, hoofddoek e n f e m i n i s m e , hyperfeminisme, k i c k b o k s f e m i n i s m e , klaagfeminisme, krachtfeminisme, m a s s a f e m i n i s m e , n e o f e m i n i s m e , pistoolfemi[93]
nisme, polderfeminisme, powerfeminisme, salonfeminisme, schoolmeisjesfeminisme, slachtofferfeminisme, spirifeminisme, staatsfeminisme, theetafelfeminisme, trabantfeminisme, vrijbuiters feminisme, waardenfeminisme, zeurfeminisme, ziekenboegfeminisme en
zwartekousenfeminisme. Letwel: dit was slechts de oogst uit driejaar
kranten. Twee toevoegingen uit 1999: lesbofeminisme
Op 1 2 juni 1999 tekende de Volkskrant
en
lipsticltfeminisme.
beide woorden op uit de mond
van Carl Rohde (46), cultuursocioloog aan de Universiteit Utrecht en
directeur van het trendonderzoeksbureau Signs of the Time:
Eén type vrouw valt niet onder vrouwelijk: de tuinpakken-lesbofeministische manwijven van vroeger, die dachten dat je gehele
identiteit in de geslachtsdelen zat. Maar die zijn hartstikke uit. Het
lesbo-feminisme is allang vervangen door het lipstick-feminisme.
Lesbiennes willen helemaal niet de halve vent uithangen. Haha, ze
zouden wel gek zijn! Hedy d'Ancona, oprichtster van Opzij, zei laatst
in Nieuwe
Reuu dat de radicale vrouwenbeweging is 'ingepakt met
boter en suiker, en een grote strik erom'. Ik zou het anders zeggen.
Tegenwoordig heeft iedere moderne vrouw recht op een zelfstandig
bestaan, recht op lust, recht op haar eigen vrouwelijkheid, enzovoorts. Het feminisme is uitgelopen over de gehele samenleving.
Anno 1999 ligt Opzij op de salontafel van de meest burgerlijke gezinnetjes. Dat is misschien wel de grootste winst.
Vergelijk grote-lulinterview.
luchtrazernij Opmerkelijk verschijnsel in de burgerluchtvaart: steeds
meer passagiers gaan tijdens een vlucht volkomen uit hun dak. In het
Engels wordt dit aír rage genoemd, in het Nederlands luchtrazernij. Het
verschijnsel is al een paar jaar bekend, maar in de Nederlandstalige
pers debuteerden air rage en luchtrazernij
in 1999.
De Morgen gebruikte air rage op 2 februari 1999, in een bericht over
twaalf Britten die op een vlucht van Londen naar Jamaica in de Verenigde Staten wegens ernstig wangedrag uit het vliegtuig waren gezet. 'Britse luchtvaartmaatschappijen', aldus De Morgen,
'melden een
toename van het aantal gevallen van air rage met 400 procent in de
voorbije drie jaar. "Bij ons werden het afgelopen jaar 140 onhandelbare passagiers gemeld", weet Remans [van Sabena], "en in 99 pro[94]
cent van de gevallen gaat het o m rokers. Mensen die het rookverbod
negeren, s o m s zelfs de rookdetectors in de toiletten trachten te saboteren.'"
Het w o o r d Iuchtrazernij debuteerde op 2 september 1999, in NRC
Handelsblad:
Zo woest was een 36-jarige Nederlandse passagier aan boord van
een chartervlucht tussen de Canadese stad Calgary en Amsterdam
op zondagavond, dat de piloot besloot een noodlanding te maken
in het hoge noorden van Canada. Het toestel met 340 passagiers
werd aan de grond gezet in Churchill, een afgelegen plaats aan de
Hudson Baai, wegens een acuut geval van zogeheten 'air rage' Iuchtrazernij, een groeiend fenomeen in het luchtruim van de jaren
negentig.
[...] Luchtvaartmaatschappijen hebben in toenemende mate te maken met Iuchtrazernij - onredelijk tot gewelddadig gedrag van passagiers aan boord van vliegtuigen. Bemanningsleden beklagen zich
over groeiende aantallen confrontaties met 'toornige' passagiers
die hun zelfbeheersing verliezen over kwesties als vertragingen, volle bagagecompartimenten in de cabine, maaltijdkeuzes en de barservice. Sommigen schelden op stewardessen, anderen hebben de
neiging om met bemanningsleden op de vuist te gaan.
Volgens psychologen wordt Iuchtrazernij veroorzaakt door een combinatie van omstandigheden bij het vliegen: angst, drukke menigtes,
langdurig verblijf op een krappe zitplaats, stress w e g e n s het vertrek en
slaapgebrek. Ook de explosieve toename van vliegreizen in de laatste
twintig jaar heeft bijgedragen aan het fenomeen.
Overigens treden de luchtvaartmaatschappijen zeer streng op tegen
de amokmakers. Zo werden de twaalf Britten met alleen dekens en kussens uit het vliegtuig gezet. Hun bagage bleef aan boord. Ze kregen een
rekening van 20.000 pond (65.000 gulden) voor de extra brandstof die
nodig w a s voor de o m w e g en ze moesten zelf hun ticket naar huis betalen.
m a g n e e t w o o r d Op 29 juni 1999 besloot de president van de rechtbank in
Den Haag, mr. J. du Pon, dat merknamen op internet niet m o g e n worden misbruikt o m zoekmachines te manipuleren. Hij besloot dit in een
[95]
kort geding van VNU tegen Monsterboard.nl, de Nederlandse tak van
een Amerikaanse vacaturesite
naam Intermediair
(een woord uit 1998). Monsterboard had de
gekocht bij de veelgebruikte zoekmachine
(debuut in
1992) Vindex. Wie nu, op zoek naar vacatures, 'Intermediair' intikte,
kreeg ook een advertentie van de concurrent te zien. Die liftte daardoor
volgens V N U mee op het succes van de website Intermediair Online.
De uitspraak van Pon w a s een wereldprimeur. Volgens mr. J. van
Manen, de advocaat van V N U , hadden ook Amerikaanse juristen veel
belangstelling voor het vonnis, w a n t daar liepen enkele vergelijkbare
zaken, onder meer van Estée Lauder en
Playboy.
In de berichtgeving over de V N u - r e c h t s z a a k doken twee nieuwe
woorden op: magneetnaam
en magneetwoord.
voor het eerst te lezen, op het A N P , in Trouw
Beide waren op 3 0 juni
en in de Volkskrant. Laatst-
g e n o e m d e krant schreef:
Het opkopen van magneetnamen is een steeds vaker gehanteerde
truc om te profiteren van de bekendheid van concurrenten. Met de
rechterlijke uitspraak wordt volgens advocaat Van Manen 'opnieuw
een blinde vlek ingevuld' op het snel groeiende Internet. Nog maar
drie maanden geleden is met een kort geding een eind gemaakt aan
een andere, nog opmerkelijker list om zoekmachines te beïnvloeden. Daarbij werden merknamen van bekende bedrijven onzichtbaar in Internet-pagina's verwerkt.
Elders viel o o k het begrip sleutelwoord,
maar dat is minder gelukkig ge-
kozen, w a n t al volop in gebruik in de betekenis 'woord dat essentieel is
voor het verstaan van een tekst o f p a s s a g e o f dat een essentieel begrip
aanduidt'.
Overigens g i n g Monsterboard in juli tegen de uitspraak van de
H a a g s e rechtbank in beroep. Directeur M. van den Heuvel zei tegen
het A N P : 'Het is een principekwestie. De uitspraak kan effect hebben
op de wijze w a a r o p op internet wordt geadverteerd. Wij vinden dat het
werken met sleutelwoorden mogelijk moet zijn.' V N U w a s hierover
niet verbaasd, aldus woordvoerder D. M o l m a n . 'We hadden het wel
verwacht. Het is een nogal verstrekkende uitspraak van de rechter. Wij
vinden het gebruik van een magneetnaam niet erg, m a a r het m o e t
geen m e r k n a a m zijn.'
Vergelijk domaingrabbing.
[96]
markeringsbijeenkomst
Eind februari 1 9 9 9 liepen ruim 2 4 0 m e n s e n
op de West-Friese Flora in het N o o r d - H o l l a n d s e B o v e n k a r s p e l een leg i o n e l l a b e s m e t t i n g op. Er vielen 28 d o d e n . Op 28 juni, toen n o g l a n g
niet duidelijk w a s w a t de b e s m e t t i n g s h a a r d w a s g e w e e s t , w e r d in
s p o r t c o m p l e x De Kloet in G r o o t e b r o e k een b i j e e n k o m s t g e h o u d e n o m
de s l a c h t o f f e r s te h e r d e n k e n .
G e w o o n l i j k spreekt m e n in dit verband van een
komst,
komst
m a a r het s a m e n z i j n in G r o o t e b r o e k w e r d een
herdenkingsbijeenmarkeringsbijeen-
g e n o e m d , een w o o r d dat niet eerder in het N e d e r l a n d s w e r d ge-
signaleerd. B u r g e m e e s t e r J. H a a n s t r a van Stede Broec, die voorzitter is
van de b l o e m e n t e n t o o n s t e l l i n g , legde uit w a a r o m m e n dit w o o r d had
bedacht:
Er wordt bewust niet gesproken over een herdenkingsbijeenkomst
omdat dat zou inhouden dat de zaak is afgerond. Dat is nog niet het
geval. Naar verwachting zal pas in het najaar precies duidelijk zijn
w a a r d e legionellabacterie precies vandaan kwam.
Niet iedereen w a s onder de indruk van het nieuwe w o o r d . Z o s c h r e e f
Frits A b r a h a m s in NRC
Handelsblad:
Er bestaat de laatste jaren een merkwaardige neiging om de dingen
bij een andere naam te noemen. Vooral de onaangename dingen. De
herdenkingsbijeenkomst voor de slachtoffers van de veteranenziekte
heette geen herdenkingsbijeenkomst, maar markeringsbijeenkomst.
Markenngsbijeenkomst? [...] Herdenken klinkt onherroepelijker dan
markeren, en het is waar dat er nog steeds patiënten met de veteranenziekte in het ziekenhuis liggen, maar voor 28 mensen is er toch
wel degelijk al iets tamelijk onherroepelijks gebeurd: ze zijn dood...
Pas in juni concludeerde het Rijksinstituut voor V o l k s g e z o n d h e i d en
Milieuhygiëne (RIVM) dat de bacterie h o o g s t w a a r s c h i j n l i j k a f k o m s t i g
w a s uit de verouderde w a t e r l e i d i n g van een g e b o u w op de Flora. De
bacterie h a d zich verspreid via twee b u b b e l b a d e n . D a a r n a a s t z o u een
vernevelaar in een nabijgelegen hal m e t tentoongestelde l a n d b o u w w e r k t u i g e n h e b b e n bijgedragen aan de v e r s p r e i d i n g van de bacterie.
Een A l k m a a r s e rechtbank stelde uiteindelijk de eigenaar van de bubbelbaden aansprakelijk.
[97]
Van de ruim 2 4 0 m e n s e n die b e s m e t w e r d e n , stierven er 28 - veertien
m a n n e n en veertien vrouwen tussen de 4 2 en 92 jaar - waarvan er volg e n s het R I V M 1 7 zeker aan de veteranenziekte overleden w a r e n ; van de
overige overleden patiënten w a s dit aannemelijk.
De e p i d e m i e in B o v e n k a r s p e l w e r d d a a r m e e de o m v a n g r i j k s t e leg i o n e l l a - e p i d e m i e ter wereld. Het grootste aantal s l a c h t o f f e r s tot dan
toe w a s gevallen bij de e p i d e m i e die de ziekte zijn n a a m h a d g e g e v e n
en die zich in 1 9 7 6 h a d v o o r g e d a a n in een hotel in Philadelphia in de
Verenigde Staten. Daar vielen op een b i j e e n k o m s t van de veteranenorganisatie A m e r i c a n L e g i o n uiteindelijk 1 8 2 s l a c h t o f f e r s , van w i e er 29
stierven. Sindsdien staat de ziekte b e k e n d als ueteranenziekte, en de bacterie die h e m veroorzaakt als legiondla
midlife-miljonair
pneumophila.
De miljardairs van deze w e r e l d w o r d e n steeds jonger.
Dat is een nevenverschijnsel van de digitale revolutie. Er valt m e t s o m m i g e internettoepassingen g o u d g e l d te verdienen en de meeste ondern e m e r s in de IT-branche - een w o o r d uit 1 9 9 2 - b e g i n n e n erg j o n g . De
Volkskrant doopte deze nieuwe rijken in juni 1 9 9 9 midlife-miljonairs en
IT-rijken, w o o r d e n die niet eerder zijn o p g e t e k e n d .
De miljardairs hebben het niet makkelijk, zo bleek uit het artikel. Ze
zijn dan o o k z i e k m a k e n d rijk. Het v e r m o g e n van Bill G a t e s , een van de
oprichters van M i c r o s o f t , telde in 1999 negentig miljard dollar (ruim
tweehonderd miljard gulden). N u m m e r twee is de A m e r i k a a n s e beursgoeroe Warren B u f f e t t m e t 3 6 miljard dollar, en G a t e s ' collega's Paul Allen en Steve B a l m e r zijn m e t 3 0 en 1 9 , 5 miljard respectievelijk n u m m e r
drie en vier op de lijst van 's werelds rijksten van het tijdschrift Forbes.
Wat m o e t j e zo j o n g met zo vreselijk veel geld? De opmerkelijke stappen van topmensen van Microsoft maken duidelijk dat voor hen geld
snel de aantrekkelijkheid verliest. Deze veertigers voelen zich a l s o f z e
voor een vrijwilligersorganisatie werken. Ze hebben moeite met de
motivatie en onderbreken hun carrière. Topfunctionaris Chris Peters
(41) stort zich zonder talent op een carrière in het bowlen en een collega-miljonair gaat er een jaar tussenuit om fossielen te zoeken. Ook
in Nederland hebben jonge, rijke techneuten het moeilijk. Headhunter Hans Dijkman, partner van bureau Korn/Ferry, ziet veel relatief
jonge miljonairs die in hun mid-life-crisis de carrière een andere
draai geven. Hij noemt geen namen, maar hij kent voorbeelden ge[98]
noeg van miljonairs die zich voortaan alleen uit hobby storten op
nieuwe ondernemingen. Ook goede doelen kunnen rekenen op een
groeiende belangstelling van miljonairs. [...] Opvallend is volgens
hem dat de nieuwe IT-rijken, allen dertigers, zich nog niet bezighouden met liefdadigheid en het opstarten van nieuwe bedrijven. Dat
blijft voorbehouden aan de iets oudere mid-life-miljonairs.
millennium- Millennium is natuurlijk geen nieuw w o o r d . Je zou denken
dat het al zeker duizend jaar oud is - g e m u n t in 999 - , maar dat is niet
zo. In het Engels is millennium in 1 7 1 1 voor het eerst opgetekend, in het
Frans in 1 7 6 5 en in het Nederlands in 1886. Het w o o r d bestond niet in
het klassiek Latijn, maar is een modern-Latijnse vorming uit mille 'duizend' en annus 'jaar', naar het voorbeeld van onder andere biennium
'periode van twee jaar'.
De afgelopen jaren is het aantal samenstellingen met millenniumexplosief gegroeid. Naarmate de eeuwwisseling dichterbij k w a m ,
werd het w o o r d in de kranten steeds vaker gebruikt. In de Nederlandse
Persdatabank, het bestand van 2 1 digitaal beschikbare kranten dat
voor dit boekje is geraadpleegd, is dat duidelijk zichtbaar. K w a m e n
millennium en samenstellingen met dit w o o r d in 1995 n o g maar 293
keer voor, in 1996 w a s dat 4 3 3 maal, in 1 9 9 7 681 keer, in 1998 2684
keer en in 1999 bijna 7000 keer!
Vind je het gek dat men op een gegeven m o m e n t werd bevangen
door algehele millenniummoeheid,
een w o o r d dat debuteerde in 1999?
Het w o o r d millenniumcjekte bestond toen trouwens al twee jaar.
Net als bij cyber- en internet- zijn de woordenboeken erg terughoudend geweest in het opnemen van samenstellingen met millennium-.
Dat is goed te verdedigen, w a n t je kunt wel bezig blijven. Koenen beperkt zich tot millenniumprobleem, een w o o r d uit 1 9 9 5 , Van Dale vermeldt verder alleen n o g millenniumproof
(dat uit 1 9 9 7 dateert).
Een andere samenstelling die aanspraak zou maken op een plaatsje
in de woordenboeken is millenniumbaby.
Want ook dat is waarschijnlijk
een blijvertje. Wie rond de millenniumwisseling is geboren, blijft immers levenslang een millenniumbaby,
net zoals iemand die tussen 1 9 4 5
en 1 9 6 0 geboren is, van w i e g tot g r a f een babyboomer blijft.
Millenniumbaby behoort bovendien tot de meest gebruikte millennium-woorden. Dat begon op 26 november 1998 met een bericht in De
Morgen: een bevruchting op 8 april zou volgens deze krant de meeste
[99]
k a n s bieden op een millenniumbaby. Later w e r d e n allerlei andere data
g e n o e m d - een kwestie w a a r tientallen krantenartikelen en i n g e z o n den brieven aan w e r d e n gewijd. B i e r b r o u w e r Bavaria g o k t e o p 1 7
m a a r t en plaatste de d a g ervoor een z i n n e n p r i k k e l e n d e advertentie in
de kranten m e t als b o o d s c h a p : veel succes m o r g e n m e t het m a k e n van
u w millenniumbaby. Een Brits radiostation draaide in de n a c h t van 2 0
op 2 1 m a a r t m u z i e k die tot het v e r w e k k e n van een m i l l e n n i u m b a b y
z o u m o e t e n aanzetten (kop: ' M i l l e n n i u m - b a b y op B o l e r o ' ) en de B B C
en RTL4 k o n d i g d e n aan p a r e n te zullen v o l g e n bij h u n p o g i n g e n een
m i l l e n n i u m b a b y te v e r w e k k e n . De J a p a n s e televisie m e l d d e de bevalling van een m i l l e n n i u m b a b y live te zullen verslaan.
De hele heisa w a s te v o l g e n in k o p p e n als 'Tv-uitzending over mill e n n i u m b a b y ' s bevalt kerken niet', ' M i l l e n n i u m b a b y niet te p l a n n e n ' ,
' M i l l e n n i u m b a b y blijft een kwestie van g e l u k ' , 'Verloskundigen b a n g
v o o r millennium-boom', 'Verloven i n g e t r o k k e n w e g e n s m i l l e n n i u m b a b y ' s ' , ' K a z a c h s t a n b e l o o n t eerste m i l l e n n i u m b a b y ' s ' en ' M i l l e n n i u m baby in de greep van de c o m m e r c i e ' .
De eerste millenniumbaby, een jongetje, w e r d overigens g e b o r e n in
een z i e k e n h u i s in A u c k l a n d in N i e u w - Z e e l a n d . D o o r d a t de internationale d a t u m g r e n s d o o r de G r o t e Oceaan loopt, w a s N i e u w - Z e e l a n d het
eerste volkrijke gebied dat het n i e u w e m i l l e n n i u m b e l e e f d e . In N e d e r land w e r d e n vrijwel gelijktijdig twee m i l l e n n i u m b a b y ' s
geboren:
S h a n n o n B r a n d e s uit E i n d h o v e n en T i m G r o e n e w o u d uit Hoevelaken.
minimawinkel In n o v e m b e r 1 9 9 9 k o n d i g d e de g e m e e n t e Heerlen aan te
g a a n o n d e r z o e k e n o f er in die plaats een z o g e n o e m d e
minimawinkel
m o e s t k o m e n . Het gaat o m een w i n k e l die i n w o n e r s m e t een g e r i n g ink o m e n g o e d k o o p levensmiddelen aanbiedt w a a r v a n de uiterste houdb a a r h e i d s d a t u m n o g net niet is verstreken. G e d a c h t w e r d aan leveranties d o o r onder anderen b a k k e r s en slagers.
Niet g e h e e l onverwacht bracht dit bericht n o g a l w a t b e r o e r i n g tew e e g . T e g e n s t a n d e r s s p r a k e n spottend van een armenwirikel,
een
w o o r d dat in 1 9 9 8 o p d o o k in een bericht dat Sint-Petersburg speciale
v o l k s w i n k e l s h a d g e o p e n d voor de allerarmsten.
Het initiatief v o o r de minimawinkel
k w a m van de PvdA-fractie in
Heerlen en is a f g e k e k e n van een k e r k g e n o o t s c h a p in het n a b u r i g e
Duitse A k e n . Daar w e r d b e g i n 1 9 9 9 een l e v e n s m i d d e l e n w i n k e l v o o r de
m i n i m a g e o p e n d . De w i n k e l ontvangt van w i n k e l i e r s p r o d u c t e n die,
[100]
als ze in de minimawinkel niet w o r d e n verkocht, na één dag w o r d e n
vernietigd. De klanten hebben toegang met een minimapas, een w o o r d
dat wij sinds 1996 kennen.
Een PvdA-Kamerlid keerde zich tegen de plannen van Heerlen (kop
'PvdA kraakt minimawinkel'), maar premier K o k dacht hier anders
over (kop 'Kok: minima-winkel is prima zaak'). Dit laatste bericht
leidde weer tot een boze brief in het Algemeen Dagblad:
'Kennelijk heeft
K o k de band met de g e w o n e m e n s e n nu helemaal verloren, als hij die
ooit echt gehad heeft. Een minimawinkel klinkt in eerste instantie erg
mooi. M i n i m a kunnen g o e d k o o p n o g prima levensmiddelen aans c h a f f e n en er worden veel minder n o g goede levensmiddelen w e g g e gooid. Maar dan. Je m a g in die winkels pas kopen als vaststaat d a t j e
van een m i n i m u m i n k o m e n moet zien rond te komen. Dat is voor heel
veel m e n s e n buitengewoon stigmatiserend.'
Vergelijk weggeefwinkel.
m o t o r s t o k Een motorstok
is een stok met een wieltje en een klein elek-
trisch motortje. Het apparaat werd in september 1999 ontwikkeld door
een student van de T U Delft. De stok is bedoeld als hulpmiddel voor
rolschaatsers, die zich er drie kwartier mee kunnen laten voorttrekken. Het Technisch Weekblad van 8 september 1999 meldde echter een
nadeel: 'Deze skate-aid blijkt alleen bij bochten s o m s o m te vallen.'
Ook skate-aid is trouwens een nieuw woord.
Vergelijk vingerbei.
muccer Er wordt niet veel over hen geschreven, maar ze bestaan wel: de
muccers. Muccers zijn w e r k n e m e r s met een minimaal-urencontract. De
Nieuwe Reuu schreef op 1 7 november 1999 over hen: 'In totaal zijn er in
verpleeghuis Boswijk zeven fulltimers te weinig. Daarom wordt er
door het verpleeghuis een beroep gedaan op de uit drie mensen bestaande invalpool. Echter deze z o g e n a a m d e muccers (Minimaal Uren
Contract) worden ingezet op alle afdelingen in Boswijk. Dat betekent
in de praktijk dat men een beroep moet doen op uitzendbureaus als
alle muccers zijn ingezet. Het probleem: er zijn bijna geen uitzendkrachten te vinden.'
naambellen Eind augustus 1999 begon K P N Telecom met de promotie
van het naambellen.
Die dienst bestaat al sinds 1 juli 1 9 9 7 , maar K P N
[101]
had er nooit ruchtbaarheid aan g e g e v e n . Dat veranderde op 2 7 a u g u s tus, toen het bedrijf een persbericht uitbracht m e t de e n i g s z i n s misleid e n d e k o p ' K P N Telecom introduceert N a a m B e l l e n ' .
'Het N a a m B e l l e n is e e n v o u d i g ' , verduidelijkte het bericht. 'Het is
een z o g e n a a m d s e r v i c e n u m m e r dat altijd b e g i n t m e t 0800, 0 9 0 0 , 0906
o f 0909. De 0 8 0 0 - n u m m e r s zijn gratis, v o o r de andere n u m m e r s
vraagt de e i g e n a a r een b e d r a g v o o r de g e b o d e n dienstverlening op dat
n u m m e r . O m bijvoorbeeld 0 8 0 0 P R I M A F O O N te bellen toetst de beller eerst 0 8 0 0 in. D a a r n a v o l g e n de letters. Voor de P w o r d t de 7 ingetoetst, v o o r de R o o k de 7, de I is toets 4, de M is toets 6 en zo verder.
Een cijfertoets h o e f t dus slechts één keer te w o r d e n ingetoetst voor de
d a a r o p vermelde letters. Dat geldt o o k bij g e b r u i k van een m o b i e l e telefoon.'
K o r t o m , m e t n a a m b e l l e n - alleen K P N schrijft N a a m B e l l e n , zonder twijfel o m aan te geven dat het o m een m e r k n a a m g a a t - w o r d t een
g r o o t gedeelte van een t e l e f o o n n u m m e r vervangen d o o r een w o o r d .
Voorbeelden zijn 0909 1 2 3 P I Z Z A , 0800 R A N D S T A D , 0900 STAATSLOT, 0 8 0 0 T A X L I J N en 0 8 0 0 UITVAART ('Voor direct contact m e t M o nuta v o o r i n f o r m a t i e o f het m e l d e n van een uitvaart').
K P N introduceerde de dienst naar eigen z e g g e n o m d a t de meeste
m e n s e n een w o o r d veel makkelijker onthouden dan een reeks cijfers,
m a a r v o l g e n s NRC Handelsblad w a s er n o g een andere reden: ' N a a m b e l len is vooral interessant als marketinginstrument. In veel advertenties
w o r d e n t e l e f o o n n u m m e r s g e n o e m d . Die g a a n bij de c o n s u m e n t het ene
o o r in en het andere uit. O m d a t een w o o r d makkelijker te onthouden is,
zal de adverteerder m e t een n a a m n u m m e r m e e r e f f e c t sorteren.'
In Trouu; betwijfelde R o b Schouten echter o f dit werkelijk zo werkt.
'De K P N doet een beetje a l s o f ze het helemaal z e l f b e d a c h t h e b b e n , '
s c h r e e f hij, ' m a a r in de v s & c o kennen ze het naambellen al jaren. Het is
daar zelfs een soort statussymbool. Bedrijfjes z o n d e r t e l e f o o n n a m e n
doen niet echt mee. Mij is het evenwel nooit gelukt o m de s l o g a n s van al
die g i s s e gunstenaanbieders te onthouden. Bijvoorbeeld, even "gets l i m " toetsen o m a f te vallen. O f " j e w e l - o k " voor de g o e d e juwelier. De
meeste f i r m a ' s moeten zich in de m e e s t fantastische bochten w r i n g e n
o m hun producten in het beschikbaar aantal letters te p r a k k e n . '
H o e het o o k zij, behalve n a a m b e l l e n leverde de n i e u w e service van
K P N n o g een ander n e o l o g i s m e op, namelijk naamnummer. De Volkskrant signaleerde op 1 8 a u g u s t u s z e l f s een naamnummerhamsteraar:
[102]
Bedrijven die geld willen verdienen met een naamnummer, merken
steeds vaker dat ze eerst moeten betalen: aan de naamnummerhamsteraar. Deze nieuwste telg uit de rijke Hollandse koopmanstraditie sloeg meteen op grote schaal in, toen KPN de naamnummers twee jaar geleden zonder veel ruchtbaarheid lanceerde. Nu
KPN landelijk reclame maakt, slaat hij toe. 'Er bellen wel twintig bedrijven per d a g ' , zegt Peter Hazelaar van The Sound of Data in Rotterdam. 'Die zijn dan boos, omdat wij hun nummer al hebben.
Tsja... Als wij het niet waren geweest, hadden anderen het wel gedaan.'
O o k NRC Handelsblad besteedde a a n d a c h t aan het stelen van n a a m n u m m e r s . N a a r het voorbeeld van d o m e i n k a p e n (zie domaingrabbing) s p r a k de krant van nummerkapen en nummerkapers. E n van nummerdieuen. V o l g e n s de krant h a d d e n die overigens w e i n i g k a n s op succes.
Onlangs vond de eerste rechtszaak over een gestolen telefoonnummer plaats en de uitslag is weinig bemoedigend voor de nummerdieven. Begin van dit jaar diende het Nederlandse bedrijf Rentokil
bij OPTA een aanvraag in voor het nummer 0800-73686545, een
combinatie die O8OO-RENTOKIL uitdrukt. Tot zijn ontzetting kreeg
Rentokil te horen dat het nummer al vergeven was aan FBS, een callcenter in Soest, FBS bleek wel bereid het nummer over te dragen,
maar daar diende wel geld tegenover te staan. Dat was voor Rentokil onaanvaardbaar en dus stapte het bedrijf naar de rechter. Met
opvallend gemak stelde de rechter Rentokil in het gelijk. Het was
volgens de rechter duidelijk dat FBS geen enkel 'rechtens te respecteren belang' had bij het nummer. Het bedrijf schaadde dan ook
'willens en wetens de belangen van Rentokil', aldus de rechter. Het
nummer moest worden teruggegeven aan OPTA en Rentokil zal het
inmiddels zelf hebben aangevraagd. Een bevredigende uitslag,
vooral als je bedenkt dat FBS nog enige honderden nummers 'in
portefeuille' heeft.
Vergelijk domaingrabbing.
nacht van Wiegel Dit is de nacht van 1 8 op 1 9 mei 1 9 9 9 , w a a r i n W D - s e nator H a n s W i e g e l het k a b i n e t - K o k 1 1 liet vallen d o o r in de Eerste Ka[103]
mer als enige W D ' e r tegen het correctief referendum te stemmen. In
de media werd dit onmiddellijk de nacht van Wiegel g e n o e m d , naar analogie van de nacht uan Schmelzer (van 1 3 op 1 4 oktober 1966). Wie voortaan een kabinet wil laten vallen kan dat maar beter 's nachts doen,
w a n t met 'de m i d d a g o f avond van x ' haal je de geschiedenisboekjes
niet.
De ochtend na de nacht waren de reacties n o g lauwtjes ('teleurstellend, verbijsterend'), maar al snel ontstonden er twee k a m p e n . Tegenstanders als Hans van Mierlo en Jan Blokker noemden Wiegel een
'stuitend ijdele potsenmaker', een 'dubieuze politieke hansworst' en
een 'derderangskracht van het provinciaal amateurtoneel'. Hij w a s
'een kind met een vuurwapen'.
Medestanders noemden 'de sloper van Paars' een 'kroonjuweel van
de democratie' en 'de slimste politicus van de eeuw'. Toen Wiegel zijn
senatorscoup
pleegde stond hij op het punt van Leeuwarden te verhuizen
naar Diever in Drente. De vele verslaggevers die h e m bij zijn nieuwe
monumentale boerderij o m een reactie k w a m e n vragen, werden ter
plaatse Wiegelaars
genoemd.
'In zekere zin w a s Wiegels actie er een van hemelse genade,'
schreef René Zwaap in de Groene Amsterdammer,
'een geval van kabinets-
euthanasie op humanitaire gronden. Wiegel bewees er ook veel mensen een dienst mee.'
Kabinetseuthanasie - ook dat w o o r d viel in 1999 voor het eerst.
n a g e l r i n g Het w o o r d vingerring
duimring
is al in de zestiende eeuw opgetekend en
stond in 1 8 7 2 in de eerste druk van de Van Dale ('ring [...] o m
er den duim in te steken'), maar voor nagelring
bestond n o g een vacatu-
re. Daarin is voorzien door G e m K i n g d o m , dat een 'vergulde zilveren
nagelring' te k o o p aanbiedt voor ƒ 2 7 0 , - . In december 1999 stond er
een foto van in de Volkskrant. Het gaat o m een goudkleurig vingerhoedje dat over de pinknagel is geschoven. De nagelring is met een 'veiligheidskettinkje' vastgemaakt aan een g e w o n e pinkring (ook al een oud
woord). Op de foto drukte een mooie Japanse d a m e de nagelring tegen
haar halfgeopende, kersenrode m o n d .
Nedermix Het Nederlands raakt s o m s vermengd met een o f meer andere talen. Daar bestond n o g geen goed overkoepelend begrip voor. De
A m s t e r d a m s e hoogleraar en schrijver René Appel bedacht er het
[104]
w o o r d Nedermix voor, zelf een m e n g e l i n g van Nederlands en Engels.
Appel lanceerde het w o o r d op 6 november 1999, op een congres van
het genootschap Onze Taal. 'Dit congres', zei Appel, 'handelt over invloeden op het Nederlands en over de vraag o f het Nederlands wel een
gastvrije taal is. Uitgangspunt daarbij is min o f meer de eentalige taalg e m e e n s c h a p waarin het Nederlands de o m g a n g s t a a l is. Maar er zijn
veel meertalige situaties, waarin het Nederlands één van de gebruikte
talen is. Ik kijk daarom naar taalgebruik waarin het Nederlands geen
gastheer meer is, maar in feite "partner". Het gaat dus o m het Nederlands in contact met andere talen, in intiem contact zou je kunnen
zeggen. Aan de orde zijn dan vormen van taalgebruik die ik Nedermix
n o e m : het Nederlands g e m e n g d met andere talen.'
Appel liet vier soorten Nedermix de revue passeren: het Negerhollands, het Petjo, het Nederturks en de meertalige straattaal van jongeren in de grote steden van Nederland.
Het Negerhollands is een creooltaal die omstreeks 1 7 0 0 is ontstaan
uit het contact tussen dialecten van het Nederlands en Afrikaanse en
Europese talen. De taal ontstond vermoedelijk op de plantages van de
Maagdeneilanden (in het Caribisch gebied, niet ver van Sint-Maarten).
Het is een dode taal, w a n t de laatste moedertaalspreekster van het Negerhollands, Alice Stevens, overleed in 1 9 8 7 . Ook het Petjo, een m e n g taal die waarschijnlijk in de tweede helft van de negentiende eeuw is
ontstaan en die vooral op Java door Indo-Europeanen o f Indo's werd
gesproken, is bijna ter ziele. Maar het Nederturks - een w o o r d uit
1 9 9 4 - k o m t n o g wel voor, en de meertalige straattaal bloeit als nooit
tevoren.
Vooral die straattaal staat de laatste jaren in de belangstelling. Het
gaat o m een m e n g v o r m van onder meer Nederlands, Surinaams,
Turks, Antilliaans, Marokkaans en Engels. In plaats van 'ik ga naar
huis' zeggen jongeren bijvoorbeeld 'ik ga naar o s s o ' , in plaats van
' g e e f m e een trekje' (van je sigaret), ' g i m m i soetoe' o f ' g e e f m e een
s n e f ' . S o m s wordt een Surinaams o f Marokkaans accent overgenom e n , al dan niet aangedikt, en de taal wordt door jongeren met allerlei
etnische achtergronden gebruikt, dus ook door Nederlandse jongeren. Plaatselijk zijn de verschillen groot, en de taal verandert voortdurend, w a t een belangrijk kenmerk is van jongeren taal.
Er zijn verschillende benamingen voor deze straattaal verzonnen.
Onder A m s t e r d a m s e docenten circuleert de b e n a m i n g smwfentaal,
[105]
een
woord dat eind 1997 debuteerde in Het Parool. Peter Smulders, directeur van het Genootschap Onze Taal, bedacht in 1998 de benaming
smeltkroestaai, en René Appel, die zich fel tegen het woord smuifentaal
verzette omdat hij dit te denigrerend vond, stelde begin 1999 voor om
het gewoon bij straattaal
te houden, een woord dat overigens al sinds
de zeventiende eeuw dienstdoet. Nieuw in 1999 waren Smurfen-Neder-
lands (een variant van smurfentaai),
Surilands (voor de vermenging van
Surinaams en Nederlands, een combinatie die vooral in Amsterdam
veel voorkomt), en Moerks o f Murks, een ineenvlechting van M a r o k kaans) en (T)urks. Die laatste benaming werd op 1 3 november 1999
voor het eerst in de media gesignaleerd, in de Volkskrant. De krant tekende haar op uit de mond van Jacomine Nortier, een wetenschapper
die onderzoek doet naar de taal van de jeugd in Utrecht:
Echt stoer ben je volgens Nortier pas als je je op schoolplein en
straat verstaanbaar maakt in het zogeheten Moerks, of Murks. 'Het
Murks is een tweede straattaal die in Utrecht veel wordt gesproken.
In Utrecht wonen veel Marokkanen, meer dan Surinamers. De Marokkaanse, en ook wel Turkse manier van Nederlands spreken
wordt nagebootst, vooral door Nederlandse jongeren uit een wat
hogere sociale klasse. Een paar jongens van een hockeyclub spreken het echt constant, ze kunnen bijna niet anders. Ze kijken enorm
op tegen de Marokkanen en vinden ze ook een beetje eng. Die hockeyers vertelden me dat ze onmiddellijk ophouden met Murks spreken als er echte Marokkanen in de buurt komen.
Nortier heeft de aanduiding Murks niet zelf bedacht. De benaming
wordt lokaal in Utrecht gebruikt, vooral in de wijk Lunetten. Het verschijnsel - Nederlandse jongeren die met een zwaar MarokkaansTurks accent spreken - is echter ook in andere steden gesignaleerd,
onder meer in Hilversum, Leiden, Venray, Wageningen en Zutphen.
nepflitser 'Buurtbewoners zetten nepflitser langs w e g ' , kopte De Telegraaf
op 25 augustus 1999. De politie trof de nepsnelheidscamera (een
woord uit 1998) aan langs de Maaswijkweg in Spijkenisse. De nepflitser
was vermoedelijk gemaakt door buurtbewoners, om het verkeer zachter te doen rijden. Het bleek om een oude diaprojector te gaan, met een
rood knipperlichtje dat op batterijen werkte. Op de projector waren
[106]
een joystick, een antenne en een m e g a f o o n h o o r n gemonteerd. O m het
geheel n o g echter te laten lijken zat er ook een politiesticker op.
Op internet leidde het bericht onmiddellijk tot de volgende grap:
twee auto's r e m m e n a f voor een nepflitser, zegt de een tegen de ander:
'Hij doet het niet, maar het werkt wel.'
n o m i n e r e n Het w o o r d nomineren betekent 'voordragen, kandidaat stellen' en is in 1 5 2 1 voor het eerst in het Nederlands opgetekend. In het
laatste kwartaal van 1999 kreeg het er opeens een nieuwe betekenis bij,
die waarschijnlijk niet een-twee-drie zal verdwijnen, namelijk 'voordragen o m te vertrekken', o f zelfs ' w e g s t e m m e n ' . Die betekenisverandering is geheel en al te danken aan het geruchtmakendste tv-prog r a m m a van 1999, Big Brother. In dit p r o g r a m m a draait alles o m het
nomineren van kandidaten. Van de huidige lezers weten de mees ten
wel hoe het zit, maar voor toekomstige lezers volgt hier een citaat uit
NRC Handelsblad van 2 december 1999, waarin een en ander precies
w o r d t uitgelegd:
Op donderdag 16 september ging het reallife tv-programma Big
Brother van start. Negen mensen leven 100 dagen samen in een huis,
afgesloten van de buitenwereld. Er zijn geen telefoons, televisie of
computer in het huis aanwezig. In alle vertrekken hangen camera's
die het gedrag van de bewoners 24 uur per dag registreren. De
groepsleden leven niet in luxe; ze verbouwen groente in de moestuin, wassen met de hand en hakken zelf hout. Om de zoveel weken
valt een van de bewoners af. De groepsleden nomineren bij elke afvalronde ieder twee personen, maar het publiek bepaalt wie van
hen het huis moet verlaten.
[...] Na drie dagen moeten de bewoners voor de eerste keer twee
van hun huisgenoten nomineren. Met moeite, zo blijkt. In totaal
worden vijf van de negen bewoners genomineerd, waarvan er één Martin - op de achtste dag wordt weggestemd door het kijkerspubliek. Vier dagen later geeft Tara aan dat ze het huis wil verlaten,
omdat ze haar vrienden en familie mist. De Amsterdamse Mona
neemt haar plaats in. Op dag 36 stemmen Big Brother-adepten Sabine weg. Zij en haar Big Brother-vriendje Bart waren eerder door de
groep genomineerd, omdat ze 'te klef' waren.
[107]
Het w a s - kortom - nomineren voor en nomineren na. Het w o o r d w e r d
steeds gebruikt door de bewoners van het BB-huis, en door de kijkers,
dagelijks gemiddeld 1 , 2 miljoen. In de spreektaal w a s ook
ren geregeld te horen, dat is ontstaan onder invloed van
wegnominewegstemmen.
Vergelijk BB, dagboekkamer en knuffel-tv.
noodremscenario Het begon in 1990 met nachtmerriescenario,
taling van het Engelse nightmare
scenario,
een ver-
een w o o r d dat algemene be-
kendheid kreeg doordat de Amerikaanse generaal N o r m a n Schwarzk o p f het gebruikte tijdens de G o l f o o r l o g . Sindsdien zijn er talloze
scenario's
bij gekomen. Een greep uit de kranten van de afgelopen tien
jaar: agressiescenario, armoedescenario, catastrofescenario, escalatiescenario, geweldscenario, Kosovo-scenario,
noodtoestandscenario,
rampspoedscenario, rouwrandscenario, tegenspoedscenario en tegenwindscenario. Nieuw in 1999: noodremscenario,
een term uit de Haagse
politiek. De Volkskrant gebruikte het woord op 1 2 juni 1999, in een bericht
over het toenemende ongenoegen binnen de PvdA-fractie over de stijl
van leidinggeven van fractievoorzitter Ad Melkert:
De gebrekkige vergaderorde vraagt volgens fractieleden om ongelukken. Inhoudelijke discussies worden gevoerd zonder politiek kader. Alles mag worden besproken, maar op het einde mogen er
vooral geen koppen rollen. 'Het noodremscenario' heet dat in de
wandelgangen.
Kosouo-scenario debuteerde eind 1998 in Trouiu ('Kosovo-scenario mistig') en had aanvankelijk alleen betrekking op de veronderstelde loop
van gebeurtenissen in Kosovo. In 1999 kreeg het echter een overdrachtelijke betekenis, namelijk 'scenario van gradueel escalerende precisiebombardementen'.
onder de pet houden Weinig uitdrukkingen zullen in korte tijd zo algemeen bekend zijn geworden als onder de pet houden. Dat k o m t doordat
de lancering w a s gekoppeld aan een bericht dat Nederland even op z'n
kop zette. Op 3 februari 1999 maakte M.J. Augusteijn-Esser, lid van de
enquêtecommissie die de Bijlmerramp onderzocht, bekend dat het
neergestorte vliegtuig explosieven, gif, munitie, g a s s e n en brandbare
vloeistof had vervoerd. El Al had dit meteen na de r a m p aan de ver[108]
keersleiding in Amsterdam laten weten. Maar de Israëli's hadden er
ook op aangedrongen hierover geen mededelingen naar buiten te
doen. De verkeersleiding had dat toegezegd, aldus Augusteijn-Esser.
Een en ander w a s gebleken uit bandopnamen van telefoongesprekken, banden die ondanks alle eerdere onderzoeken nooit boven water
waren gekomen. Volgens Augusteijn-Esser w a s er gezegd: 'Dat zullen
ze niet van ons horen.' En: 'Die informatie moeten we onder de pet
houden.' Wie dat laatste had gezegd, wilde zij niet kwijt.
Een paar dagen later werden de transcripten van de banden vrijgegeven. De uitdrukking onder de pet houden bleek te zijn gebruikt in een
gesprek tussen T. Polman, de dienstdoende chef van de verkeersleiders, en diens voorlichter G . Knook. Het gesprek had plaats op 4 oktober 1 9 9 2 , een halfuur na de crash. Polman zei letterlijk, aldus het eindverslag van de commissie:
Zeg, eh... ga even op je stoel zitten, want die cargo... die bestond uit
explosieven, uit gif en gassen [...]. Maar daar moeten we maar geen
ruchtbaarheid aan geven. En verder gewoon..., dat zat er dus gewoon ook bij... [bedoeld wordt: gewone vracht], maar El Al bidt ons
uiteraard natuurlijk om dat onder de pet te houden.
De uitlatingen van Augusteijn-Esser, die volgens NRC Handelsblad
'on-
nodig onheilspellend' werden gepresenteerd, zorgden voor enorme
opschudding. Er hadden g i f en munitie in het vliegtuig gezeten, dit
w a s al jaren bekend maar Nederlandse ambtenaren hadden dit op eigen houtje onder de pet gehouden! En ze hadden ruim zes jaar een belangrijke geluidsband achtergehouden.
Politici tuimelden over elkaar heen o m hun verontwaardiging uit te
spreken en premier Kok g a f op eigen houtje opdracht om de betrokken ambtenaren meteen op non-actief te stelllen. Dit zonder de conclusies van de commissie a f te wachten, iets wat veel irritatie wekte. Heel
Nederland praatte over de zaak en binnen een paar dagen leek het of
onder de pet houden er altijd was geweest. Sterker nog: het N o s - j o u r n a a l
gebruikte de uitdrukking al de volgende dag in een bericht over een
heel ander onderwerp, in de betekenis 'iets in de doofpot stoppen'.
Geen columnist kon er weerstand aan bieden en in het humorhoekje op de voorpagina van NRC Handelsblad
verscheen het grapje 'Wat de
een onder de pet houdt, gaat de ander erboven'. Binnen een paar
[109]
maanden doken er ook allerlei variaties op, zoals onder de hoed o f muts
houden en onder de pet schuiven
of proppen.
Aanvankelijk voorzagen de
kranten de uitdrukking van aanhalingstekens, maar die k w a m e n al
snel te vervallen.
Zoals dat gaat bij taalgeschiedenis, werd langzaam aan steeds
s c h i m m i g e r hoe de uitdrukking nu exact w a s gelanceerd. Bij de presentatie van de nieuwe editie van de Grote Van Dale, in september
1999, schreef Noua de uitdrukking toe aan Augusteijn-Esser. Zij bevestigde dit voor de camera, zij het enigszins schuchter, w a t ook te maken
zal hebben gehad met het feit dat de c o m m i s s i e zich inmiddels herhaalde malen had geëxcuseerd voor de 'sensationele' presentatie van
de geluidsbanden.
Al eerder, in april, meende Henk Hofland, columnist bij NRC Handelsblad, dat de uitdrukking w a s verzonnen door Henk Wolleswinkel
van de Rijksluchtvaartdienst. Hij schreef:
Misschien overkomt het een mens maar één keer in zijn leven. Dan
is het voor wie van zijn taal houdt 'te mooi om waar te zijn': de geboorte van een uitdrukking, en niet alleen dit. De nieuwe uitdrukking blijkt in haar levenskracht zo aanstekelijk dat ze van de ene dag
op de andere in het spraakgebruik wordt opgenomen, ledereen die
de nieuwe woordcombinatie hoort, weet meteen wat ermee wordt
bedoeld. Deze aanwinst is het onder de pet houden, gelanceerd voor
de Parlementaire Enquêtecommissie door de heer H. Wolleswinkel,
op 5 februari 1999. Het klonk zo gewoon, zo natuurlijk d a t j e niet
eens besefte, bij een geboorte aanwezig te zijn. [...] Wat is er in het
hoofd van de heer Wolleswinkel omgegaan, die paar seconden
waarin hij nadacht over het antwoord op de vraag en toen plotseling
de taal verrijkte? [...] Heeft hij aan een uitdrukking met onder gedacht, maar niet zo vlug het bijbehorende woord kunnen vinden?
Razendsnel raadpleegden zijn hersens hun eigen inventaris; vonden bij de P het woord pet. De commissie wachtte op antwoord. Onder de pet, zei de ondervraagde. Had de voorzitter niet zo onverbiddelijk zitten kijken, was het brein van de heer Wolleswinkel een
fractie van een ogenblik meer tijd gegund, dan was het bij de R gekomen. Dan had hij gezegd: 'Dat heb ik toen onder de roos gehouden' - en onze taal was onverrijkt gebleven.
Is het zo gegaan? Je zou dit fragment nog weieens willen zien, ver-
[110]
traagd. Als ik het bij het rechte eind heb, is dit een historisch ogenblik.
Hofland had het zeker niet bij het rechte eind, w a n t zoals gezegd w a s
de uitdrukking al te horen op de b a n d o p n a m e uit 1 9 9 2 . Maar zij is n o g
ouder: al in 1 9 7 7 schreef Leonhard Huizinga in Adriaan
met Oliuier
na-
tuurlijk op bladzijde 18: 'Adriaan... fluisterde ik, in G o d s n a a m , hou het
onder je pet...'. Vooralsnog is dit de vroegste vindplaats van een uitdrukking die in 1999 vleugels kreeg.
Vergelijk Bijlmersyndroom.
oogpsychose 'De "eclips-euforie" van deze w e e k heeft plaatsgemaakt
voor " o o g p s y c h o s e " . Ziekenhuizen en doktoren in veel landen waar de
zonsverduistering te zien w a s , zijn gisteren en eergisteren overspoeld
met telefoontjes en bezoekjes van mensen die vreesden schade aan de
ogen te hebben opgelopen. In Nederland zijn vijf serieuze gevallen van
oogletsel door de eclips bekend.' Aldus NRC Handelsblad
op vrijdag 1 3
augustus 1999.
Het w o o r d oogpsychose
is hoogstwaarschijnlijk geen lang leven be-
schoren, maar in de dagen na de eerste volledige zonsverduistering in
Europa in veertig jaar w a s het even nodig. Alleen al de Londense
Moorfield-oogkliniek ontving in een paar dagen tijd 3 5 0 telefoontjes.
En o o k in Frankrijk w a s het raak. 'Woordvoerders van met n a m e Britse
en Franse ziekenhuizen', aldus NRC Handelsblad, 'schrijven de oogpsychose toe aan een combinatie van het bewolkte weer op w o e n s d a g en
de media-berichtgeving over de eclips de dagen daarvoor. Door de
wolkensluiers dachten veel mensen geen speciale o o g b e s c h e r m i n g
nodig te hebben bij het kijken richting restjes zon die s o m s toch zichtbaar waren. In de dagen erna herinneren ze zich de vele waarschuwingen in de media, v o o r a f g a a n d aan de eclips, tegen oogletsel. Bij de
minste o f geringste a f w i j k i n g bij het kijken nemen ze dan contact op
met een dokter o f oogkliniek.'
Vergelijk eclipsbril en verduisteringszone.
Oom Dagobert-regeling Sinds 1994 kent de Nederlandse fiscus de zog e n o e m d e Tante Acjaath-recjeling. Die maakt het voor particulieren fiscaal aantrekkelijk o m geld te lenen aan beginnende ondernemers,
w a n t als het misgaat kunnen ze het verloren kapitaal in mindering
[111]
brengen op de inkomstenbelasting, zodat m a x i m a a l zestig procent
w o r d t terugverdiend. Leuk voor neven, nichten en tantes, zal de bedenker van deze n a a m hebben gedacht.
De plannen van staatssecretaris Vermeend o m het belastingstelsel
ingrijpend te herzien - zie bij boxenstelsel - zetten o o k de Tante
Agaath-regeling op de tocht. D a a r o m pleitte het midden- en kleinbedrijf M K B - N e d e r l a n d in mei 1999 voor een nieuwe overeenkomst. Er
w a s al een tanteregeling, dus verzon het M K B nu een o o m r e g e l i n g . En
aangezien o o m Dagobert, een steenrijke en gierige figuur uit de Disney-stripverhalen en -tekenfilms over Donald Duck, alles m e t geld te
m a k e n heeft, w e r d deze regeling Oom Dagobert-regeling, o o k w e l Oom
Dagobert-vordering
of Oom Dagobert-lening
genoemd.
Het A N P meldde een en ander op 4 mei 1 9 9 9 :
De ondernemingsorganisatie voor het midden- en kleinbedrijf
MKB-Nederland wil dat staatssecetaris Vermeend in het belastingstelsel voor de eenentwintigste eeuw een 'Oom Dagobert-vordering' invoert. Deze vriendelijke
financieringswijze
voor starters
moet de Tante Agaath-lening opvolgen, die in het nieuwe stelsel
niet meer interessant is.
Beginnende ondernemers die gebrek hebben aan startkapitaal,
kunnen volgens de Tante Agaath-regeling geld lenen tegen de wettelijke rente, die doorgaans lager is dan de marktrente. Een vermogende particulier (Tante Agaath') hoeft over het geleende bedrag
geen vermogensbelasting te betalen. Ook is er acht jaar een extra
rentevrijstelling van tenminste ƒ 5000. Als de beginnende ondernemer niet kan terugbetalen, mag Tante het geld aftrekken van haar
inkomen, tot maximaal een halve ton.
Het Algemeen Dagblad bracht het nieuws onder de kop ' " O o m D a g o bert" voor starters' en de Volkskrant kopte ' M K B wil na Tante Agaath nu
O o m Dagobert'. In het E n g e l s heet o o m D a g o b e r t overigens Uncle
Scrooge. Hij debuteerde in 1 9 4 7 , is bankier en k o m t oorspronkelijk uit
Schotland.
paarden begraafplaats Voor paardenliefhebbers w a s het een moeilijk
bericht: begin november 1999 verbood de Raad van State de oprichting
van een paardetibegraafplaats.
De zaak w a s a a n g e s p a n n e n door A. Voort-
[112]
m a n , een boer uit N e e d e in de Achterhoek. Hij wilde in een weiland bij
zijn boerderij de eerste N e d e r l a n d s e paardenbegraafplaats
realiseren.
Paardenkadavers moeten ter verwerking aan een destructiebedrijf
w o r d e n a a n g e b o d e n , o m d a t het volgens de Destructiewet gaat o m
'hoog-risicomateriaal'. 'Voor h o n d e n en katten w o r d t e e n uitzondering
g e m a a k t o m d a t het hier o m huisdieren gaat. Paarden w o r d e n als gestorven slachtdieren b e s c h o u w d . Dat is een volledig achterhaalde gedachte. Het paard is al lang geen productiemiddel meer m a a r een gezelschapsdier. Het verdient d a a r o m eenzelfde b e h a n d e l i n g als h o n d e n en
katten', vertelde Voortman op 2 n o v e m b e r 1999 aan het A N P .
Het idee o m een p a a r d e n k e r k h o f te b e g i n n e n kreeg Voortman in
1 9 9 7 , toen een van zijn p a a r d e n stierf. 'Enerzijds zijn er voor paarden
h u m a n e instellingen zoals speciale bejaardencentra v o o r oude viervoeters en zijn er twee p a a r d e n c r e m a t o r i a in a a n b o u w . Dat een paard e n b e g r a a f p l a a t s daar niet in p a s t vind ik meten m e t twee m a t e n . '
In veel andere E u r o p e s e landen, w a a r o n d e r Spanje en E n g e l a n d , is
het heel n o r m a a l dat paarden ter aarde w o r d e n besteld. Volgens Voortm a n zijn er in N e d e r l a n d in het verleden w e l uitzonderingen g e m a a k t
op het v e r b o d o m paarden te begraven. 'Vijftien jaar geleden is een
aantal p a a r d e n van de reddingsvloot van A m e l a n d v e r d r o n k e n . Op humanitaire g r o n d e n zijn de dieren toen op het eiland begraven. O o k bij
Paleis 't L o o zijn in het verleden koninklijke paarden b e g r a v e n . '
Het w o o r d paardencrematorium debuteerde in 1 9 9 8 . Het eerste paard e n c r e m a t o r i u m ter w e r e l d w o r d t in H e e l w e g in de A c h t e r h o e k geb o u w d , n a a s t het d i e r e n c r e m a t o r i u m . Het krijgt een h o e f i j z e r v o r m i g e
ontvangstzaal en een urnenveld in een w e i m e t rotspartijen. Overigens
kent het G r o e n e B o e k j e slechts één s a m e n s t e l l i n g m e t
namelijk
begraafplaats,
oorlogsbegraafplaats.
Vergelijk breekboom.
p a g e j a c k i n g Je kunt i e m a n d s d o m e i n n a a m op internet k a p e n en dat
heet dan domaingrabbing (zie aldaar) o f domeinkapen. M a a r je kunt
o o k i e m a n d s w e b p a g i n a i n p i k k e n en dan heet dat paginakapen
jacking.
of
page
Beide v o r m e n van internetdiefstal k o m e n steeds vaker voor. In
s e p t e m b e r 1 9 9 9 m a a k t e de Federal Trade C o m m i s s i o n (FTC), de A m e r i k a a n s e toezichthouder v o o r telecommunicatie, b e k e n d dat z o ' n 2 5
miljoen w e b p a g i n a ' s van de ongeveer één miljard p a g i n a ' s die het
World Wide Web o p dat m o m e n t telde, w a r e n gekaapt.
[113]
Page jacking,
zoals het ook in Nederlandse kranten wordt g e n o e m d ,
houdt in dat particulieren en bedrijven de tekst, de vormgeving en trefwoorden van bestaande sites overnemen o m via zoekmachines zoveel
mogelijk surfers naar hun eigen p a g i n a ' s te lokken. 'De FTC en de
Australische overheid', aldus NRC Handelsblad
op 2 4 september 1999,
'vermoeden dat de Portugese hacker Carlos Pereira en het Australische
pornobedrijf W.T.F.R.C. Pty Ltd. verantwoordelijk zijn voor het kapen
van 25 miljoen w e b p a g i n a ' s , waaronder die van de Harvard
Law
Review,
Audi en Paine Webber. Ze verdienen veel geld met deze vorm van oplichting omdat ze betaald krijgen voor elke advertentie die surfers onder ogen krijgen. De FTC is op het spoor van de paginakapers gekomen door een klacht van het spelletjesbedrijf N e w w o r l d . c o m . Dit
bedrijf stond op het punt een deel van de aandelen voor 20 miljoen dollar te verkopen toen directeur Angel M u ñ o z ontdekte dat surfers die
zijn site zochten via zoekmachine AltaVista op een hardcore pornosite
terechtkwamen.'
palletscan Op 1 0 mei 1999 onderschepte de douane in de haven van Rotterdam een partij van 4008 kilo cocaïne. Het w a s de grootste vangst
ooit in Nederland gedaan, met een straatwaarde
- een w o o r d uit 1 9 9 0 -
van bijna een half miljard gulden. De drugs waren volgens de douane
a f k o m s t i g uit Peru en hadden als eindbestemming Portugal. Rollen
stof fungeerden als camouflage. De douane maakte bij de ontdekking
gebruik van een nieuw apparaat, de palletscan.
In NRC Handelsblad
van
26 mei werd de w e r k i n g van dit apparaat toegelicht.
De inhoud van de container werd gecontroleerd met een zogenoemde palletscan. Door middel van röntgenstralen was te zien dat
de stofrollen waren gevuld met pakjes met een onbekende inhoud.
Bij nader onderzoek met een speurhond kwam vast te staan dat het
om cocaïne ging. De drugs zijn op de avond van 10 mei onder zware
beveiliging vernietigd.
De palletscan
is een verplaatsbaar röntgenapparaat. Hij is het grote
broertje van de bagagescanner
en het kleine broertje van de
containerscan-
ner, een soort röntgenapparaat op de Maasvlakte w a a r m e e dwars door
w a n d e n van containers kan w o r d e n gekeken. Bagagescanner
nerscanner komen sinds 1996 voor.
[114]
en contai-
papathie Jongens met een negatief zelfbeeld lijden aan papathie oftewel
aan het 'afwezige-vadersyndroom'. Met andere woorden: de vaders
van die jongens schieten schromelijk tekort als het erop aankomt hun
mannelijke erfgenaam te ondersteunen op emotioneel vlak. Dat bleek
uit een Britse studie die in maart 1999 werd gepresenteerd. De
Morgen
berichtte op 18 maart 1999 over het onderzoek, onder de kop '"Papathie" is een drama voor jongens':
Zo'n 1400 schooljongens tussen dertien en negentien jaar oud werden bij het onderzoek betrokken, maar het blijft onduidelijk waarmee alles begint: het lage zelfbeeld of de papathie, wat de Britten
dad deficit noemen. Onafhankelijk onderzoek suggereert dat vaders
het gemakkelijker hebben om betrokkenheid aan den dag te leggen
als hun zoon succes heeft, als hij slaagt. En die belangstelling zou
de zoon dan weer tot nog meer zelfvertrouwen en nog grootsere
prestaties aanzetten.
Het onderzoek werd uitgevoerd onder leiding van Adrienne Katz.
piranha-economie Piranha-economie
is een vondst van de internetspecia-
listen John Caspers, Guido Hosman en Stefan Verkerk. Begin mei 1999
publiceerden zij het boek De Piranha-economie, E-commerce:
markten en toepassingen.
strategie,
Daarin stellen zij dat grote ondernemingen in
de nieuwe economie niet automatisch 'aan de top van de voedselketen'
staan. Kleine agressieve en gespecialiseerde bedrijven die snel relaties
kunnen aangaan met andere bedrijven, vreten gulzig aan de marktaandelen van de gevestigde orde. Internet wordt volgens de auteurs een
oneindig groot bassin vol vraatzuchtige, op winst beluste bedrijfjes die
in gelegenheidsformaties aanvallen, net als de beruchte roofvissen uit
Zuid-Amerika. Om in deze mogelijk zeer winstgevende omgeving enige kans op succes te hebben, moetje flexibel zijn.
De afgelopen jaren zijn verschillende boektitels in het algemene
spraakgebruik terechtgekomen, met als bekendste voorbeeld Voer voor
psychologen, een boek uit 1961 van Harry Mulisch. Of ook piranha-economie een gevleugeld woord zal worden is de vraag, maar al in juni 1999
zei Durk Jan de Bruin, oprichter van Startpagina.nl, in NRC
blad,
Handels-
zonder enige verwijzing naar het boek: 'Internet is een piranha-
economie. In netwerken nemen kleine gespecialiseerde organisaties
[115]
het op tegen de grote vissen. We gaan niet zelf proberen een grote vis
te w o r d e n . '
Vergelijk weggeefeconomie.
plagiaatcontrolemachine Op internet zijn talloze scripties, uittreksels
en spreekbeurten te k o o p o f te krijg. Op sites als S c h o o l S u c k s . c o m en
EZWrite.com kunnen studenten voor een paar dollar per pagina een
werkstuk downloaden
(een w o o r d uit 1 9 9 1 ) , en in Nederland is van alles
te verkrijgen op websites als Uittreksels.nl o f de OkiDoki-homeworksite. Vooral in de Verenigde Staten w o r d t veel van deze mogelijkheid
gebruik gemaakt. Volgens een onderzoek van de Universiteit van Berkeley zou een derde van de studenten plagiaat plegen. M a a r de tegenkrachten worden sterker, meldde NRC Handelsblad
op 1 8 december
1999. Twee studenten van de Universiteit van Berkeley, John Barrie en
Christian Storm, bouwden een z o g e n o e m d e plagiaatcontrolemachine
anti-plagiaatmachine,
of
een c o m p u t e r p r o g r a m m a dat op het w e b nazoekt
o f teksten overgeschreven zijn. 'Deze service', aldus NRC
Handelsblad,
'is verfijnder dan het g e w o o n nazoeken van w o o r d e n en zinnen op het
Internet (zoals andere anti-plagiaatmachines doen). [...] Structuur en
inhoud van een stuk tekst w o r d e n geanalyseerd en vergeleken met artikelen uit een database. Die is o p g e b o u w d door met behulp van softw a r e r o b o t s het w e b a f te speuren. Teksten w o r d e n bekeken tot op het
niveau van stukken van acht woorden. Van elk artikel wordt een abstracte mathematische weergave berekend, die als een soort vingerafdruk fungeert. Met die vingerafdruk w o r d t vervolgens de database afgezocht. De aanvrager krijgt na een paar dagen een rapport waarin de
waarschijnlijkheid wordt aangegeven dat het artikel origineel is. Geplagieerde fragmenten w o r d e n aangegeven mét de sites waaraan deze
ontleend zouden kunnen zijn.'
Het c o m p u t e r p r o g r a m m a van Barrie en Storm is ook wel
plagiaatde-
tector g e n o e m d . Dat w o o r d dateert uit 1 9 9 2 .
Vergelijk dartmachine en spijbelchip.
plastuit Een vrouw plast zittend. O f hurkend. En dat k o m t niet altijd
goed uit. Daarom brachten Ton van den Burg, Arnold en Everil Buringa en R o b Marcelis eind 1 9 9 7 het vrouwenurinaal
op de markt, een rub-
beren zak met een 'anatomisch voorgevormde' opening o m liggend
te plassen, w a t handig is als je in bed moet blijven.
[116]
in
O n l a n g s k r e e g het vrouwemrinaal
- dat onder de n a m e n uribag
en urijem
de m a r k t h e e f t veroverd - concurrentie. De Volkskrant bracht het n i e u w s
op 29 n o v e m b e r 1 9 9 9 onder de k o p ' O o k v r o u w e n k u n n e n fijn rechtop
blijven s t a a n ' .
Dat is m o g e l i j k als zij g e b r u i k m a k e n van de plastuit, een uitvinding
van S i m o n e Zijp uit A m s t e r d a m . N a een o n g e m a k k e l i j k e vakantie in
I n d o n e s i ë , w a a r zij ontdekte dat zij niet o v e r w e g k o n m e t w c ' s die bestaan uit een gat in de g r o n d , ontwierp Zijp het prototype van de piastuit. 'Dat w a s toen n o g een vieze rubberen w o r s t , een s l a n g aan een
bakje w a a r d o o r je k o n p l a s s e n . Het w a s niet echt hygiënisch, w a n t ik
gebruikte steeds dat ene e x e m p l a a r . '
De rubberen w o r s t is d o o r de jaren heen ontwikkeld tot een papieren wegwerpplastuit.
Zijp m a a k t e aanvankelijk alleen tuiten v o o r vrien-
dinnen, m a a r in 1 9 9 9 richtte zij s a m e n m e t een vriend de Plastuitcompagnie
op.
De eerste vierduizend
plastuiten
zijn
inmiddels
vervaardigd.
Er zijn twee uitvoeringen van het opgevouwen tuitje, d a t j e vlak voor
het plassen opentrekt. Een klein blanco broekzakmodel is bedoeld
voor dagelijks gebruik. Daarnaast ontwierp Zijp een groter luxe-model 'om cadeau te geven, bijvoorbeeld tijdens de feestdagen'. Die
luxe-plastuit is in drie prints leverbaar: met een collage van ogen,
met een opdruk van tropische vissen en met een plaatje van een
champagnedrinkende vrouw - 'de millenniumplastuit'. Ook liet ze
een doorzichtig plastic exemplaar maken. De prijzen variëren van
2,50 gulden voor het broekzakmodel tot 1 2 , 5 0 gulden v o o r d e doorzichtige tuit.
Plastuiten zijn v o o r l o p i g alleen via internet te k o o p .
Vergelijk gezondheidstoilet en wegwerpurinaal.
polsnavigator H a n d i g voor w a n d e l a a r s , b e r g b e k l i m m e r s en zeezeilers:
de polsnauigator. Het g a a t o m een p o l s h o r l o g e van de J a p a n s e f a b r i k a n t
C a s i o m e t een i n g e b o u w d G l o b a l P o s i t i o n i n g System (GPS). ' D e polsnavigator', zo s c h r e e f Technieuius, een uitgave van het ministerie van
E c o n o m i s c h e Z a k e n , in februari 1 9 9 9 , ' h e e f t een achtkanaals ontvang e r w a a r m e e tegelijkertijd data-signalen van acht satellieten k u n n e n
w o r d e n opgepikt. O m een locatie te k u n n e n bepalen, is het n o o d z a k e [117]
lijk o m de signalen van minstens drie satellieten op te vangen. Z o ' n
vier seconden nadat het Gps-systeem op het horloge in werking wordt
gezet, kunnen op het schermpje de breedtegraad (in graden, minuten
en seconden noord o f zuid) en de lengtegraad (in graden, minuten en
seconden oost en west) worden afgelezen. Deze data kunnen worden
gebruikt o m de locatie op de kaart te bepalen.'
De polsnavigator
kan wereldwijd signalen van 27 GPS-satellieten op-
vangen, hij peilt de snelheid waarmee de drager zich verplaatst en kiest
bij reizen door verschillende tijdzones automatisch de juiste tijd. De
polsnavigator
werd in juni 1999 op de markt gebracht en kost rond de
duizend gulden. Eerder brachten Japanse fabrikanten al een
en een polscomputer
polstelefoon
op de markt, in respectievelijk 1993 en 1998.
recital-cabaret Op 20 november 1999 door de Amsterdamse journalist
Henk van Gelder, vaste medewerker van onder meer NRC
Handelsblad,
gemunt voor het soort cabaret dat wordt gebracht door Erik Brey. Het
gaat om een mengvorm van teksten en vele soorten muziek, waarbij
Brey - gekleed in jacquet - zichzelf aan de vleugel begeleidt. 'Het resultaat van deze muzikale fruitmand', aldus Van Gelder, 'is een beschaafd, stijl- en smaakvol soort amusement, waarmee Erik Brey allengs een apart subgenre heeft geschapen. Recital-cabaret, zou je het
kunnen noemen.' Al eerder wist Henk van Gelder twee woorden aan
het Nederlands toe te voegen, die sindsdien veelvuldig worden gebruikt: in 1990 introduceerde hij grapdichtheid
('Sjoukje Dijkstra is, met
potsierlijke schoudervullingen en een zwemmuts op het g r o m m e n d e
hoofd, de verteller die in rabiate vaart en met een hoge grapdichtheid
een dag uit zijn leven de revue laat passeren'), en in 1 9 9 2
spookschrijver,
een vertaling van het Engelse ghostwriter. Dat laatste woord diende als
titel van een biografie van de Nederlandse liedtekstdichter Jacques van
Tol.
retourpinnen Retourpinnen is een uitvinding van M. van Oss van het Nederlandse bedrijf EuroCoin. 'Het principe van retourpinnen', verduidelijkte de Volkskrant op 24 september 1999, 'is simpel: een klant moet
5 2 , 1 5 gulden afrekenen en betaalt met een briefje van honderd. In het
beste geval geeft de caissière drie bankbiljetten en drie munten terug,
maar het kan n o g ingewikkelder. Bij retourpinnen wordt de 4 7 , 8 5 gulden wisselgeld niet contant teruggeven, maar haalt de klant zijn pin[118]
pas door de PiN-automaat, waarna het wisselgeld direct op zijn rekening wordt gestort.'
EuroCoin heeft een patent op deze 'omgekeerde PiN-transactie'.
MKB-Nederland (midden- en kleinbedrijf) w a s onder de indruk maar
hield een slag om de arm. 'Pinnen is voor de winkelier duurder dan een
rolletje kleingeld kopen bij de bank. Omgekeerd pinnen dus ook.
Technisch is het idee leuk, financieel schieten w e er niks mee op', reageerde een woordvoerder. Ook de Consumentenbond had z'n bedenkingen: de bond wil dat de klant ook cash zijn wisselgeld kan krijgen,
mocht retourpinnen ooit worden ingevoerd.
rommel kaart Particulieren in België die hun spullen op rommelmarkten willen verkopen, moeten sinds augustus 1999 een vergunning van
het gemeentebestuur hebben. Het gaat o m een zogenoemde rommelkflflrt, die slechts zes keer per jaar m a g worden gebruikt. Het Belgische
ministerie van Middenstand besloot dit om tegemoet te komen aan
klachten van professionele verkopers. Die verklaarden te lijden te hebben van oneerlijke concurrentie door particulieren. 'Iedere volwassene
krijgt recht op slechts één rommelkaart', meldde het ANP op 23 augustus. 'Gezinnen mogen twee kaarten aanvragen, of meer als er kinderen boven de achttien zijn. Telkens als van een kaart gebruik wordt
gemaakt, moet de organisatie van de rommelmarkt o f de politie een
hokje dateren met onuitwisbare inkt.'
rugzakbepantsering Iedereen die weieens met een rugzak door een
arm land heeft gereisd, weet het: het is heel makkelijk om een
back-
packer - een woord dat sinds 1 9 9 2 geregeld in Nederlandse kranten opd u i k t - te beroven. Eén snee met een scherp mes is genoeg. De Australiër Robert Schlipper, die zelf twaalf jaar met een rugzak over de
wereld reisde, verzon er iets op: een vangnet van roestvrij stalen kabels
met een dun laagje plastic dat om de rugzak heen wordt gewikkeld en
een stevig slot heeft. Hij bracht het op de markt onder de naam Pacsafe; een Nederlandse krant sprak over rugzakbepantsering,
een woord
dat niet eerder is gesignaleerd.
Bij de presentatie van Pacsafe op de Amerikaanse buitensportbeurs
Outdoor Retailer Trade Show was de interesse groot, en het vaktijdschrift Backpacker
was lyrisch, maar in Nederland liep de belangstelling
snel terug. 'Weinig klanten vragen erom, zegt een verkoper van Bever
[119]
Z w e r f s p o r t ' , aldus de Volkskrant
op 26 juni 1999. 'De rugzakbepantse-
ring m a g dan bewezen effectief zijn, hij w e e g t o o k bijna zeshonderd
gram. En dat vinden rugzakkers vreselijk zwaar. Travel
heavy,
in hun
ogen, en bovendien ziet het er nogal idioot uit, z o ' n ingepakte rugzak.
Nederlanders houden van g e w o o n . '
S-check spray In Japan zijn spuitbussen te k o o p die kleine spermasporen in ondergoed kunnen aantonen. Het goedje w o r d t verkocht onder
de n a a m S-check spray.
Het Algemeen
Dagblad
maakte er in juni 1999 als
eerste melding van. 'Een setje bestaat uit twee spuitbussen die gelijktijdig hun inhoud moeten legen op het ondergoed. Waar sperma contact maakt met de bespoten stof ontstaat een g i f g r o e n e vlek. Het spul
blijft gedurende twee w e k e n w e r k z a a m , mits het ondergoed niet wordt
g e w a s s e n . ' Hoewel S-check spray peperduur is - ruim vijfhonderd gulden voor een setje - w o r d e n er in Japan maandelijks ruim tweehonderd
van verkocht, aldus het AD.
Vergelijk snackseks.
seniorenpand In oktober 1999 opende de Rotterdamse junkiebond een
z o g e n o e m d seniorenpand:
een pand voor de opvang van oudere drugge-
bruikers. De bond vond het 'schrijnend' dat verslaafden op leeftijd de
straat op moeten o m aan drugs te komen. Bovendien is het voor oudere gebruikers gevaarlijk omdat 'de scene' de laatste jaren veel harder is
geworden. De bond kreeg hulp van de G G & GD, de gemeente en het
B o u m a n h u i s (verslavingszorg). 'Aanvankelijk wilde men de verslaafden in een zelfstandig pand onderbrengen,' aldus NRC Handelsblad,
' m a a r de buurt maakte bezwaar. N u is een vleugel van een bestaand
complex voor ouderen vrijgemaakt voor de opvang.'
Vooralsnog zijn zes oudere druggebruikers in het seniorenpand
on-
dergebracht. Enkele hulpverleners zijn 2 4 uur per dag aanwezig.
Vergelijk happy drug.
s h o c k v e r t i s i n g Een foto van een stervende aidspatiënt als reclame voor
een kledingmerk. Een arts die via rectaal onderzoek een computerprobleem van een patiënt probeert op te lossen in een reclame van een
computerfabrikant, en een stoet van gehavende sporters in een reclam e van Nike. Het zijn voorbeelden van w a t in het Engels shockvertising
w o r d t g e n o e m d , een w o o r d dat op 1 6 november 1999 in het Neder-
[120]
lands debuteerde, in NRC Handelsblad, in een artikel van Henk van Gelder over de Nike-reclame:
Het filmpje heeft de laatste weken in Amerika heel wat opzien gebaard. Het is een typisch voorbeeld genoemd van shockuertising,
de
reclame die koste wat kost wil opvallen in de nog altijd groeiende
stroom van andere reclameboodschappen. Volgens een recent
Amerikaans onderzoek worden nu op de gemiddelde tv-kijker 500
boodschappen per dag afgevuurd. De meeste reclame blijft zodoende onopgemerkt. Alleen met zwaar geschut is de aandacht van
de consument nog te trekken. De campagnes van sommige adverteerders zijn dan ook te vergelijken met iemand die op straat naar
een vreemde toe loopt en die een knietje in het kruis geeft, schreef
columnist Bob Garfield deze maand in het Amerikaanse vakblad Aduertising Age. De vraag is alleen of je daarmee erg populair wordt.
Daar zijn de deskundigen het niet over eens. Volgens de een loopt Nike
het risico te w o r d e n geassocieerd 'met de misselijkheid die veel mensen voelen als ze ernstige verwondingen zien', maar een ander verm o e d d e dat het kwaad zichzelf zal straffen: 'Het meest voorkomende
probleem bij reclame, is d a t j e je wel de reclame herinnert, maar niet
meer weet van wie die w a s . ' Volgens weer een ander maakte N i k e zich
met deze c a m p a g n e synoniem 'met de schoonheid, de hartstocht, het
drama, de verlossing en het heilige van de sport'.
Zeker is dat NRC Handelsblad
een paar weken later in een prijsvraag
vroeg naar een goede Nederlandse tegenhanger voor shockuertising. Er
werden ruim tweehonderd alternatieven bedacht, waaronder boeme-
rangreclame, bomboodschap, gadvertentie,
klapvertentie
en
shockvertentie.
Winnaar werd schokreclame, een w o o r d dat door tientallen mensen
werd ingezonden.
sireneversneller 'De twee nieuwste ambulances van de G G D MiddenBrabant', aldus De Telegraaf
op 5 mei 1999, 'hebben een sireneversneller
op de ambulances staan. Bij files o f bij het naderen van drukke verkeerspunten kan men de sirene in een versnelling zetten. Dit m a a k t de
weggebruikers n o g meer attent op de naderende ambulance.' Het is de
bedoeling dat elke nieuwe ambulance in Midden-Brabant met een sireneversneller wordt uitgerust.
[121]
slaaprol Je ziet ze geregeld fietsen: ouders die met een arm een d o m m e lende peuter voor o f achter op de fiets ondersteunen. Vertederend voor
de omstanders, maar als het te lang duurt onprettig voor de ouder en
ook onveilig. De oplossing: een slaaprol. Trouw maakte er op n september 1999 melding van, in de rubriek 'Nieuwe producten, nieuwe diensten':
Er ís nu een slaaprol in de handel, die met klittenband gemonteerd
kan worden op het speelstuurtje van het voorzitje. De rol is van
schuimrubber en zit in een waterdichte hoes.
Slaaprol heeft er hiermee een betekenis bij gekregen, w a n t het werd
ook al gebruikt voor 'slaapzak'. Zo schreef iemand op internet: 'Totaal
uitgeput van de eindeloze reis w a s Jondalar vroeg in zijn slaaprol gekropen en hij sliep binnen enkele minuten.'
Vergelijk fietsbuggy.
sleepmoord Het is te hopen dat de term sleepmoord nooit meer gebruikt
zal hoeven te worden, w a n t de manier w a a r o p John William K i n g op
een nacht in juni 1998 s a m e n met twee vrienden de 49-jarige AfroAmerikaan J a m e s Byrd vermoordde, is ronduit gruwelijk. Ze bonden
Byrd met een ketting achter een pick-up truck, waarna ze hem net zo
lang meesleepten tot hij w a s onthoofd.
Het w o o r d sleepmoord (dat geen vertaling uit het Engels is) viel toen
Nederlandse kranten schreven over de veroordeling van King. Zo
meldde NRC Handelsblad op 24 februari 1999: 'Een jury in het Texaanse
plaatsje Jasper heeft een 24-jarige blanke man schuldig bevonden aan
de racistische " s l e e p m o o r d " , die vorig jaar wereldwijd a f s c h u w opwekte.' En Trouw kopte diezelfde dag 'Dader " s l e e p m o o r d " zwarte
m a n in VS krijgt d o o d s t r a f ' . Het w o o r d keerde n o g enkele keren terug
toen ook de andere verdachten werden veroordeeld. De m o o r d w a s bedoeld als 'publiciteitsstunt' voor de oprichting van een racistische militie.
s n a c k s e k s Onze seks deugt niet. Vindt Ad Visser. We doen het te gehaast, te ongeïnspireerd, w e halen er niet uit w a t erin zit. We doen vindt hij - aan snackseks, een w o o r d dat niet eerder is gesignaleerd. Gelukkig biedt Visser ook een oplossing: Ad Visser's Kamasutra
[122]
Experiexxie,
een cd van ƒ 4 2 , 5 0 met teksten, muziek en geluiden 'voor iedereen die
geïnteresseerd is in seks en in het uitbreiden van zijn persoonlijke beleving daarvan'. De cd k w a m in november 1999 op de markt en het
w o o r d snackseks liftte mee in de publiciteit. Samen met
orgastronomk,
een andere vondst van Visser. Zo zei hij op 3 0 november tegen Het Parool: 'Ik ben tegen snackseks. Ik pleit voor orgastronomie. Als je aan
een heerlijk v i j f g a n g e n m e n u begint, ga je niet door de eerste vier gangen raggen o m zo snel mogelijk bij het dessert te zijn.'
In de 'handleiding' bij de cd keert Visser zich tegen de huidige 'orgasmejacht'. Met behulp van 'een mix van Alpha-genererende stimuli',
louetriggers,
ademhalingsoefeningen en ontspanningstechnieken valt
er veel meer uit te halen. 'Begin elkaar zacht te strelen en bouw langzaam en geleidelijk aan een symfonie van aanrakingen', schrijft hij.
'Laat het zich ontwikkelen via een rijk scala aan verschillende kussen
over het gehele lichaam. Geen haast! The Big Kamasutra Experience
g e e f t je een klein uur voor deze belevenis.'
Een en ander m a g tot een o r g a s m e leiden, maar dat h o e f t niet. 'Beloon elkaar uiteindelijk met het orgasme, als de muziek is gestopt. Een
oudere oosterse techniek is overigens om aan het slot geen o r g a s m e te
laten plaatsvinden. Men bejubelde de heilzame werking hiervan, omdat de man, zo stelde men, de opgewekte "levenssappen" dan zou binnenhouden. Dat g e e f t overigens enige pressie op de prostaatklier.'
Volgens Visser zijn er veel soorten o r g a s m e n . Tegen het tijdschrift
Santé' zei hij hierover: 'Het heeft m e altijd verbaasd dat mensen zo weinig weten over de o r g a s m e n die er zijn. Als je iemand vraagt: n o e m
tien automerken, is dat geen probleem. Maar als je vraagt o m tien
soorten o r g a s m e n te noemen, k o m e n de meeste mensen niet verder
dan één o f twee. En dat terwijl er vele soorten o r g a s m e n zijn: in je
buik, in je borst, in je h o o f d , zelfs boven je h o o f d . '
Overigens ontraadt Visser het om de cd te draaien 'op plaatsen waar
alertheid is vereist, zoals tijdens het autorijden'. Dit omdat de frequentie een 'synchroniserend effect op de hersenhelften' zou hebben.
Vergelijk S-check spray.
spijbelchip Sinds er scholen bestaan zijn er leerlingen die spijbelen. O m
de zoveel tijd verzint iemand iets o m dit aan te pakken. Zo werd de politie van Amsterdam een paar jaar geleden ingezet o m jongeren van de
straat te plukken en terug naar school te brengen. Het resultaat w a s
[123]
dat leerlingen s o m s uren op het politiebureau zaten en daardoor lessen misten.
Eind 1999 presenteerde N e d a p in G r o e n l o iets nieuws: het bedrijf
n o e m d e het zelf een datalogger-een
spraken van een spijbelchip
w o o r d uit 1 9 9 3
of spijbelchipkaart.
m a a r de kranten
'Met de chipcard,' aldus
het A N P op i oktober, 'die iedereen bij zich moet hebben, is het m o g e lijk o m tot op de minuut te bekijken hoeveel uren een leerling heeft gemist. De aanwezigheid kan ook buiten het klaslokaal gemeten worden, dus spijbelen met g y m is er niet meer bij. N e d a p begint over twee
weken een p r o e f met de z o g e n o e m d e Datalogger. Alle leerlingen van
Het Graafschapcollege voor middelbaar beroepsonderwijs in Doetinchem krijgen een chipcard. De docent in het klaslokaal heeft een apparaatje in zijn broekzak dat van een afstandje elektronisch meet wie er
is. De informatie w o r d t vervolgens verzonden naar een computer.'
Op de opiniepagina van de Volkskrant leidde de berichtgeving over de
spijbelchip tot een kleine discussie die werd samengevat in de koppen
'Spijbelchip is ouderwets middel tegen oude kwaal' en 'Leerlingen gebaat bij invoeren spijbelchip'. Wat werkelijk het effect is, zal n o g moeten blijken.
Vergelijk plagiaatcon trolemachine.
sporthoofddoekje In 1 9 9 7 beklaagde een moslimechtpaar zich bij de
C o m m i s s i e Gelijke Behandeling dat hun dochter op school tijdens de
gymlessen geen h o o f d d o e k m o c h t dragen vanwege de veiligheid. In
het jaarverslag gebruikte de c o m m i s s i e , bij een samenvatting van deze
zaak, het w o o r d sporthoofddoek,
maar daarna werd het nergens meer ge-
bruikt, tot het in 1999 o p d o o k in onder meer de Volkskrant, Trouw,
NRC
Handelsblad en het Haarlems Dagblad.
Dat k w a m omdat Cindy van den Bremen aan de Eindhovense Design Academy afstudeerde op sporthoofddoekjes.
Ook Van den Bremen
w a s op het probleem gestuit van m o s l i m m e i s j e s die tijdens het gymm e n hun h o o f d d o e k willen o m h o u d e n . 'Er is weieens voorgesteld',
vertelde zij op 6 juli 1999 aan de Volkskrant, 'dat ze bij g y m in plaats van
die doek dan maar een badmuts en een h o g e strakke coltrui moeten
dragen, maar dat ziet er niet uit. Je staat voor lui met een badmuts op.
Ik wilde een h o o f d b e d e k k i n g maken die veilig is, die voldoet aan de eisen van bedekking - h o o f d , haren, hals en nek moeten bedekt zijn - en
die er modieus uitziet.'
[124]
Zij ontwierp vier soorten sporthoofddoekjes: de skate, de aerobics, de tennis, en de outdoor. In alle doeken zijn kenmerkende elementen van de
betrokken sport te vinden. Het Islamitisch Vrouwen Platform reageerde enthousiast en Van den Bremen hoopt dat zelfs Nederlanders de
h o o f d d o e k gaan ontdekken. 'De skate is geschikt voor bij het schaatsen, de outdoor bijvoorbeeld tegen de kou. En w a a r o m niet? We dragen ook petjes. Als wij h o o f d d o e k e n gaan dragen, valt het bovendien
minder op dat Turken en Marokkanen het doen.'
s t r i n g - i n l e g k r u i s j e De geschiedenis van het ondergoed laat zich als
volgt samenvatten: geen, groot, zo klein als je maar wilt. Het kleinste
onderbroekje is de G-strimj o f strincj, een w o o r d dat het Amerikaans al
sinds 1 8 9 1 kent (in dezelfde betekenis, cowboys droegen ze soms) en
het Nederlands in ieder geval sinds 1989. Het gaat o m een onderbroek
waarvan het achterpand slechts uit een koordje bestaat, vandaar dat hij
in de v o l k s m o n d ook wel reetveter
wordt g e n o e m d . Een G - s t r i n g laat
zich moeilijk combineren met een inlegkruisje
(een w o o r d uit 1976), en
daarom k w a m SCA Hygiene Products in Zeist medio 1999 op de markt
met het string-inlegkruisje.
'Het is breed van voren en smal tussen de bil-
len, waardoor het precies in een stringonderbroek past', aldus NRC
Handelsblad
op 1 2 oktober 1999. Er werd ruimschoots reclame g e m a a k t
voor de string-inlegkruisjes, en commercieel is het product een groot
succes.
supermarktgas In het Brabantse Uden kunnen klanten hun aardgas
kopen bij de supermarkt. Het gaat o m een experiment van Obragas en
een winkel van Super De Boer dat vooruitloopt op de liberalisering van
de energiemarkt. NRC Handelsblad maakte er op 2 1 september 1999
melding van onder de kop 'Douchen voor dertien cent met superm a r k t g a s ' . De klanten betalen hun gasrekening niet meer in maandelijkse termijnen via de giro, maar voeden hun gasmeter zelf met een
'tegoed'. Daarvoor gebruiken zij een chipkaart (een w o o r d uit 1987), die
ze kunnen opladen in de plaatselijke supermarkt. In zekere zin is dit
een stap terug, w a n t vroeger had men een gasmeter in huis, die je op
g a n g hield door er een g a s p e n n i n g in te gooien. Maar dit terzijde.
Een brievenschrijver uit Delft vond het Udense experiment maar
onzin: 'Is " s u p e r m a r k t g a s " de consequentie van de privatisering van
nutsbedrijven: gas en elektriciteit kopen bij de supermarkt? Als dat de
[125]
toekomst is, wat een armoe. In feite m o e t j e dan anno 2000 fiches (c.q.
een chipkaart) kopen o m een aantal uren g a s en elektra te hebben in je
huis. Wat heeft de c o n s u m e n t daaraan? In een tijd d a t j e thuis van alles
vanachter je pc via Internet kunt kopen, zou je voor zoiets g e w o o n s als
een w a r m e douche de deur uit moeten o m gas te kopen.'
Overigens is supermarkt, een vertaling van het Amerikaanse supermarket, in 1 9 6 3 voor het eerst in het Nederlands opgetekend. Gas is bedacht door de Brusselaar Jan Baptist van H e l m o n t ( 1 5 7 9 - 1 6 4 4 ) .
supervideorecorder Het w o o r d videorecorder, dat omstreeks 1 9 7 4 voor
het eerst is opgetekend, is gevormd met het Latijnse video 'ik zie'. Eind
maart 1999 werd in de Verenigde Staten door Tivo, een klein Californisch bedrijfje, een nieuw soort videorecorder op de markt gebracht,
de zogenoemde Tivobox. NRC Handelsblad noemde het een supervideorecorder en berichtte op 10 september over het apparaat, toen Philips een
aandeel in Tivo nam:
Met zijn participatie in Tivo kan 's werelds grootste producent van
tv-toestellen een vinger in de pap houden bij een bedrijf dat belooft
met zijn nieuwe supervideorecorders 'een betere manier van televisiekijken' te bewerkstelligen. Dat ook aartsrivaal Sony deze week
een belang nam in Tivo (tien procent) zal Philips sterken in zijn overtuiging. Tivo, in 1997 opgericht, is de uitvinder van een videorecorder die geen cassettes gebruikt, maar evenals een computer beelden vastlegt op een harde schijf. Het apparaat kan aan de hand van
eenvoudige opdrachten ('zoek Italiaans voetbal') zelfstandig geschikte programma's opsporen in een programmagids. Tivo kan
ook het begin van een tv-programma afspelen terwijl het laatste
deel van de uitzending wordt opgenomen. Wie tien minuten na aanvang inschakelt kan dus tijdens de reclames doorspoelen.
Vergelijk videomail.
surveillancemaatschappij De o p m a r s van de computer heeft ook op
het gebied van toezicht tot een informatierevolutie geleid. Computerdatabases kunnen veel meer informatie bevatten dan kaartenbakken,
ze kunnen makkelijker w o r d e n doorzocht en ze kunnen w o r d e n gekoppeld aan andere databestanden, w a t onvermoede verbanden kan
[126]
blootleggen. Zelfs vele van onze bewegingen en handelingen worden
tegenwoordig elektronisch geregistreerd. Dat begint 's ochtends bij
het aanzetten van de mobiele telefoon en eindigt 's avonds met een
surftocht op internet. Een en ander heeft tot een nieuwe maatschappij
geleid, die in 1 9 9 3 door de Canadese socioloog David Lyon surveillance
society is gedoopt. Hij schreef er een boek over, getiteld The electronic
The rise of surveillance
eye.
society. Sinds 1 9 9 3 duikt het Engelse surveillance
so-
ciety a f en toe in de kranten op, maar hoewel het nogal voor de hand
ligt, w a s voor 1999 niemand op het idee g e k o m e n o m er in het Nederlands surueillancemaatschappij van te maken. Surveillancemaatschappij
buteerde op 1 0 september 1999, in NRC Handelsblad,
de-
in een bespreking
van Marie-José Klaver over enkele nieuwe boeken over dit onderwerp,
zoals The end of privacy. How total surveillance is becoming a reality van Reg
Whitaker:
In zijn laatste twee hoofdstukken gaat Whitaker in op onze medeplichtigheid aan de surveillancemaatschappij. In tegenstelling tot
het achttiende-eeuwse panopticum en de totalitaire dwangmaatschappij die George Orwell in 1984 beschreef, berust het panopticum van het informatietijdperk op vrijwilligheid en consensus. Niemand dwingt ons te bezwijken voor de verleidingen van de nieuwe
media, integendeel: we staan vrijwillig onze persoonsgegevens af,
in ruil voor een paar dollar korting bij Amazon.com. We houden het
panopticum actiefin stand door te surfen op Internet en elektronisch te bankieren. Eigenlijk zijn we allemaal vrijwillige gevangenen
van de nieuwe technologie.
Het wachten is nu n o g op de verbinding totale
surveillancemaatschappij.
t-rom Verkorting van Tesa-rom. Tesa is een m e r k n a a m voor plakband van
de Duitse firma Beiersdorf, maar dit is zó bekend dat Tesa(jilm) in het
Duits een soortnaam is geworden voor plakband in het algemeen. Op
19 juni 1999 berichtte NRC Handelsblad
dat dr. Steffen Noehte, een la-
serfysicus van het European Media Laboratory in Heidelberg, een
spectaculaire vondst had gedaan. Bij toeval had Noehte ontdekt d a t j e
met een laser enorme hoeveelheden digitale informatie kunt w e g schrijven op een d o o d g e w o o n rolletje plakband. Op één rolletje passen ongeveer vijftien cd's o f zevenduizend floppy's. Als het bericht op
[127]
sen. Het is geen vechtsport, maar heeft meer w e g van fitness. En het is
vooral populair bij vrouwen.'
De sport werd ontwikkeld door Billy Blanks. 'De voormalige taek w o n d o - k a m p i o e n ' , aldus NRC Handelsblad, 'zag zich gesteld voor
het probleem dat vechtsporten vele malen populairder zijn onder mannen dan onder vrouwen. Om vrouwen bij deze sporten te betrekken,
ontwikkelde hij een serie " l e u k e "
fitnessoefeningen
bestaande uit
combinaties van trap- en stoottechnieken uit karate en taekwondo en
hip-hop-danspassen. Het resultaat is Tae Bo, dat staat voor Total A w a reness Excellent Body Obedience. Op de tell-sell-sessies op de tv zien
w e dan ook vooral dames Tae B o - o e f e n i n g e n doen.'
Tae Bo wordt uitgesproken als
taaiboow.
Vergelijk karobics.
Talkie kids phone In augustus 1 9 9 7 bezaten 1 , 3 miljoen Nederlanders
een mobiele telefoon. In september 1999 waren dat er 5,8 miljoen.
Eind 1999 k w a m e n er volgens s o m m i g e n dagelijks 2 5 . 0 0 0 mobiele
bellers bij. De aanbieders van mobiele telefonie hadden verwacht dat
de markt snel zou groeien, maar de stijging in 1999 overtrof ook hun
stoutste verwachtingen. Inmiddels heeft een op de drie Nederlanders
een mobiele telefoon.
De doorbraak van de mobiele telefoon heeft allerlei gevolgen gehad, ook taalkundige. Zo zijn de conventies van het t e l e f o o n g e s p r e k regels die decennialang opgeld deden - g r o n d i g herzien. Omdat niem a n d straks meer weet hoe het g i n g toen iedereen n o g een draadtelef o o n had, is het wellicht nuttig o m dit nader toe te lichten. Er w a s namelijk ooit een tijd dat het gebruikelijk w a s o m op te n e m e n met je
voor- en achternaam. 'U spreekt met Jan de Vries', 'met Jan de Vries' o f
kortweg: 'Jan de Vries'. Er waren ook m e n s e n die alleen 'met Jan' zeiden, o f zelfs s i m p e l w e g 'hallo', maar dat werd algemeen als tamelijk
onbeleefd ervaren.
De nieuwe regels liggen n o g niet vast en het is de vraag o f dat ooit
het geval zal zijn. Duidelijk is dat de openingszetten ingrijpend zijn
veranderd. Degene die opneemt identificeert zich anders en degene
die opbelt zegt vaak eerst 'waar ben je?' In oktober 1998 schreef NRC
Handelsblad
over een en ander: 'Heel opvallend is dat m e n s e n met een
mobiele telefoon zelden o p n e m e n met hun voor- en achternaam. Dat
heeft een goede reden. We doen nou wel o f het de normaalste zaak van
[130]
de wereld is o m in de rij bij de bakker, in de trein o f de bus, o f in de
w a c h t k a m e r bij de tandarts te bellen o f opgebeld te w o r d e n , m a a r de
meeste mobiele-telefoonbezitters voelen toch n o g een lichte gêne. Zeker is dat de o m s t a n d e r s het vaak een ergerlijke, verstorende en bespottelijke vertoning vinden. Als je dan o p n e e m t met je voor- en achternaam, is meteen duidelijk w i e die bespottelijke vertoning verzorgt.
Je staat met n a a m en toenaam te kijk. Dus dan m a a r liever " m e t J a n " o f
s i m p e l w e g " h a l l o " . Er is n o g een andere reden w a a r o m mobiele bellers anders o p n e m e n . Hoewel er wel echtparen zijn die een zaktelef o o n delen, zijn de meeste toch het e i g e n d o m van één p e r s o o n . De
zaktelefoon w o r d t b e s c h o u w d als een hoogstpersoonlijk apparaat,
een ding dat zich het best thuis voelt in j o u w hand, kontzak o f k o f f e r tje. D e g e n e die opbelt w e e t dat o f hoort het te weten. O p n e m e n met
" h a l l o " kan dus volstaan. Wie zou het anders kunnen zijn? H o e het
o o k zij, het aantal hallo-zeggers neemt explosief toe. Net als het aantal
m e n s e n dat alleen n o g m a a r m e t een v o o r n a a m opneemt. Wat nu n o g
door velen als onbeleefd w o r d t ervaren, is binnen een paar jaar de normaalste zaak van de wereld. Het is zelfs mogelijk dat het o p n e m e n m e t
voor- en achternaam straks w o r d t gezien als iets achterlijks.'
Natuurlijk heeft de o p k o m s t van de mobiele telefonie o o k tot allerlei nieuwe w o o r d e n geleid. Niet alleen voor nieuwe diensten, m a a r o o k
voor het apparaat zelf. De oudste aanduiding voor de mobiele telefoon
is waarschijnlijk zal<telefoon.
Het debuut van dat w o o r d is vastgelegd in
een ANP-bericht van 2 4 januari 1 9 9 0 , dat inmiddels, m e t de kennis die
w e nu hebben, zo aandoenlijk is g e w o r d e n , dat het de moeite w a a r d is
het grotendeels aan te halen:
PTT Telecom gaat midden 1990 een technisch-commerciële proef
doen met een 'zaktelefoon': een draadloze telefoon die qua omvang
en gewicht gemakkelijk in een borst- of jaszak past. [...] De proef
met wat officieel een 'multifunctioneel koordloos telefoonsysteem'
heet, beperkt zich in eerste instantie tot toepassing binnen de kantoren van PTT Telecom in Den Haag. De nieuwe telefoon kan echter
vanaf 1991 ook buiten het kantoor gebruikt worden. De proef duurt
tot eind 1991. Een woordvoerder van PTT Telecom verwacht dat het
bedrijf in de loop van 1992 de telefoonhoorn met druktoetsen commercieel gaat exploiteren. Met de zaktelefoon kunnen in de toekomst gesprekken worden gevoerd via verschillende (bestaande)
[131]
telecommunicatiesystemen: de autotelefoon, de telefoon thuis en
bedrijfstelecommunicatiecentrales. In alle gevallen kan de zaktelefoon ook gebeld worden.
Voorlichter F. Lenderink van PTT Telecom zegt dat met het nieuwe
telefoonsysteem een 'nieuwe digitale ontwikkeling' ingeluid wordt.
In Hongkong is al een soortgelijk apparaat op de markt, maar de
techniek van de zaktelefoon is veel verfijnder en kent veel meer toepassingen. De verwachting is dat de draadloze telefoon in het begin
vooral in het bedrijfsleven gebruikt wordt. Of binnen tien jaar iedere Nederlander met een telefoon in zijn jaszak zal rondlopen durft
Lenderink niet te voorspellen. Daarvoor is volgens hem nog te weinig bekend over de ontwikkelings- en afzetmogelijkheden van het
nieuwe produkt en de prijs ervan. Fabrikanten kunnen nu aan de
slag om de nieuwe telefoon te maken, waarna PTT Telecom een keuze maakt uit de beschikbare modellen. Overigens verwacht Lenderink dat zijn bedrijfzich niet als enige op deze markt zal storten. 'We
hebben het alleenrecht in Nederland als het gaat om de infrastructuur, maar niet bij de verkoop van apparatuur.'
Ook de benaming GSM is al oud. Ooit stond dit alleen voor Gelderse
Streekvervoer Maatschappij, maar sinds januari 1 9 9 1 betekent het tevens 'Global System for Mobile Communications' - wat nu overigens
bijna niemand meer weet. Net zoals iedereen is vergeten dat GSM aanvankelijk alleen betrekking had op een digitaal Europees netwerk voor
autotelefoons (je betaalde daar indertijd honderd gulden 'entreegeld'
voor, het abonnement kostte 85 gulden per maand, een gesprek 90
cent per minuut).
In 1993 had de benaming GSM-tele/oon dus nog betrekking op een
autotelefoon, maar een paar jaar later was dat anders. Er was toen een
wildgroei aan namen voor mobiele telefoons ontstaan. 'We moeten
duidelijk afspreken hoe we het kindje gaan noemen', schreef Arno
Kantelberg op 22 augustus 1997 in HP/De
Tíjd,
'want op dit moment
doen te veel verschillende benamingen de ronde: personal phone,
pocket-phone, zaktelefoon, mobiele telefoon, mobile,
mobieltje,
draagbare telefoon, portable, GSM'tje, handheld, cellular phone. We
zijn in Nederland, dus alle Engelse namen vallen af. Duitsers denken
daar overigens anders over, die hebben het over ein Handy.
"GsM'tje"
valt ook a f omdat die benaming toestellen uitsluit die op het andere,
[132]
analoge net (NMT) zijn aangesloten; "zaktelefoon" is een iets te optimistische benaming omdat de meeste toestellen, zeker in combinatie
met een kloeke accu, eenvoudigweg te zwaar zijn om in de zak van een
colbert te worden gedragen [...]; "mobieltje" doet te veel denken aan
kinderspeelgoed; "draagbare telefoon" lijkt te veel op draadloze telefoon (die tot enkele meters buitenshuis kan worden gebruikt), dus
houden we het op mobiele telefoon.'
De strijd is nog onbeslist, hoewel sommige van de bovengenoemde
benamingen inmiddels zijn verdwenen. Veel gebruikt worden GSM'tje,
mobieltje (staat al in de Grote Van Dale), mobí en nulzesje (beide uit 1997)
en mobilo (sinds 1998). Het jaar 1999 bracht wat dit betreft geen nieuwe
benamingen voor de mobiele telefoon, maar wel verschillende nieuwe
samenstellingen, zoals GSM-kankerschildje (een schildje dat de mobiele
beller tegen GSM-Straling zou moeten beschermen), mobi-markt en
mobi-hausse. Nieuw was ook de Talkie kids phone, een kinder-GSM die in
juni 1999 door KPN op de marlet werd gebracht. Het gaat om een vrolijk gekleurd toestel dat speciaal is bedoeld voor negen- tot twaalfjarigen. Desgewenst kunnen ouders de telefoon zelf instellen, zodat een
kind slechts een beperkt aantal nummers kan bellen. De toestellen waren alleen in Amsterdam en Den Bosch te koop. 'Het is niet meer dan
een veldproef', verklaarde een woordvoerder van KPN. 'We doen niet
aan marketing, we maken geen reclame. We hebben die kindertelefoons gewoon in de winkel gelegd om te kijken hoe de klant reageert.'
Met het op de markt brengen van een kindertelefoon
- een w o o r d
dat in deze betekenis niet eerder is gesignaleerd - wil K P N ook de
jongste generatie mobiele bellers aantrekken. Het is overigens de
vraag o f daar een speciaal toestel voor nodig is. 'Wie het wil zien, ziet
enkel telefonerende pubers op straat en in de tram', schreef de Volkskrant in juni 1999. De Talkie kids phone w a s toen n o g nauwelijks verkrijgbaar.
Vergelijk belboom, citytarief, wappen en zendkraan.
tandendoosje
Een tandendoosje
is een doosje o m tanden in te doen. Dat
zou ieder doosje kunnen zijn, maar in april 1999 k w a m er voor gewisselde kindertanden een speciaal doosje op de markt, de Denty. Waar
laatje kindertanden o m te voorkomen dat ze kwijtraken, schreefTrouw
op 24 april 1999, onder het kopje 'Tandendoosje':
[133]
In de Denty, een plastic doosje waarin de tandjes keurig op een rij
tot in lengte van dagen bewaard kunnen worden. En in het midden
is plaats voor een foto of een haarlok van de eigenaar. Het doosje
kan ook staan of hangen. Er zit een boekje bij waarin je bij kunt
houden wanneer welke tand eruit ging, en waarin staat aangegeven
waar in het doosje hij thuishoort. De Denty, uitgevoerd in blauw of
terracotta, is beduidend groter dan een kindermondje, wat hem
eerder praktisch dan aandoenlijk maakt.
In oktober 1999 d o o k het w o o r d n o g eens op in De Dordtenaar:
'Ook ju-
rylid R o b k o o s voor j u f Inge. Ze vertelde het verhaal over een jongetje
die zijn tanden kwijt wilde raken. Hij deed daar alles voor. Ook verhaalde ze over twee stoute kinderen die m e t m o d d e r speelden en tegen
een ingevallen leraar zeiden dat het altijd m o c h t van hun vaste juf. Ter
illustratie van de verhalen had zij een tandendoosje en een emmertje
met m o d d e r bij zich.'
technohausse Het w o o r d technohouse bestaat ten minste sinds 1 9 8 8 . Het
gaat o m een variant van house, een muziekstijl die door de A m e r i k a a n se diskjockey Frankie Knuckles is ontwikkeld in T h e Warehouse in
C h i c a g o , een club die w a s gevestigd in een oud pakhuis.
Technohausse
slaat op de grote o p m a r s van de technologie- en t e l e c o m f o n d s e n aan
de A m s t e r d a m s e effectenbeurs. 'De A m s t e r d a m s e effectenbeurs lijkt
niet meer te stuiten', schreef Het Parool
op 2 3 d e c e m b e r 1 9 9 9 onder de
kop 'Record na record d o o r technohausse D a m r a k ' . ' O p g e s t u w d door
technologie- en t e l e c o m f o n d s e n staat de AEX-index voor de derde achtereenvolgende d a g op recordhoogte. Gisteren w e r d gesloten op
6 5 3 . 6 5 , aan het begin van de m i d d a g piekte de index al tot 663 punten.' De 211echnofondsen (een w o o r d uit 1 9 9 5 ) w a r e n in een w e e k tien
procent meer w a a r d g e w o r d e n . De Volkskrant n o e m d e een en ander telecomeuforie,
o o k een nieuw w o o r d .
Vergelijk consumentenhausse.
televisiefiets 'Amerikaanse kinderen kijken te veel televisie en zijn bovendien veel te dik', schreef De Morgen op 2 4 april 1 9 9 9 . ' O m daar iets
aan te doen ontwikkelde David Allison, een onderzoeker verbonden
aan het Saint-Luke's-Roosevelt Hospital in N e w York, de televisiefiets.
Het gaat o m een hometrainer die g e k o p p e l d w o r d t aan het beeld[134]
scherm. Wie niet trapt, krijgt geen beeld. Op die manier wil de onderzoeker zowel het kijkgedrag van kinderen als de zwaarlijvigheid aanpakken.'
De televisiejiets
had in ieder geval veel effect op het kijkgedrag van de
kinderen die er voor het onderzoek een mee naar huis kregen: ze keken die w e e k slechts één uur televisie. En ze verloren twee procent vet.
'David Allison is er zich van bewust dat de televisiefiets de Amerikaanse vetreserves niet meteen zal doen slinken, maar tegelijkertijd is hij er
rotsvast van overtuigd dat dergelijke uitvindingen een handje kunnen
helpen.'
De Telegraaf bracht het nieuws onder de kop: 'Tv-fiets voor dikke kinderen'.
testosteron-management Het w o o r d management
kennen w e in het
Nederlands sinds 1 9 1 2 , testosteron is bij ons in 1949 voor het eerst in een
w o o r d e n b o e k opgetekend (het is het belangrijkste mannelijke geslachtshormoon, gevormd in de zaadballen). De samenstelling testosteron-management is volgens een bericht in de Volkskrant van 24 november 1999 uit de Verenigde Staten k o m e n overwaaien:
Een overval met 273 miljard gulden op het Duitse Mannesmann, 21
duizend banen weg bij het Japanse telecombedrijf NTT en 'straatvechter' Rijkman Groenink als nieuwe baas van de keurige Nederlandse ABN Amro-bank. Zakendoen lijkt mondiaal steeds agressieverte worden; het Amerikaanse 'testosteron-management' rukt op.
Het zal duidelijk zijn dat het hier o m machomanagement gaat (een w o o r d
uit 1997), een stijl van leidinggeven die leidt tot macho-overnames,
een
w o o r d dat in december 1999 debuteerde in NRC Handelsblad, onder
meer in de kop 'Macho-overnames luiden jaren negentig uit'.
tientjesautomaat 'Primeur Olst met tientjesautomaat', kopte het Haarlems Dagblad op 5 februari 1999, en het w a s waar: het kleine dorp Olst
in Overijssel n a m als eerste in Nederland een apparaat in gebruik dat
ook wel tien-o-maat wordt g e n o e m d . 'De pinautomaat bij de plaatselijke R a b o b a n k ' , verduidelijkte de krant, 'spuugt op verzoek en na het intoetsen van de gebruikelijke pincode biljetten van tien gulden uit. Het
idee voor de automaat is ontstaan op een inspraakavond in het ge[135]
meentehuis, waarbij jongeren hun visie op het dorp en de voorzieningen mochten geven. Een van de opmerkingen w a s dat een m i n i m u m pinbedrag van 25 gulden voor hen te h o o g is. Het is de bedoeling dat
het initiatief navolging krijgt bij de Rabobanken in de rest van Nederland.'
Vergelijk herriebarometer.
tostigeneratie Om de zoveel tijd verzint iemand een nieuwe benaming
voor een generatie. Dat kan generatie
x zijn (een aanduiding uit 1 9 9 1 ) ,
generatie Nix (uit 1994) of generatie y (uit 1998). Dan wel
een vondst uit 1989 van voetbaltrainer Leo Beenhakker, o f
neratie,
patatgeneratie,
achterbankge-
in 1995 gemunt door de Amsterdamse sociologe Lia Karsten.
Een probeersel uit 1999: tostigeneratie.
Voor pubers die tussen ouders in
de overgangsleeftijd zitten ingeklemd, als een boterham in een tostiijzer. Het woord debuteerde in juli 1999 in het weekblad Elsevier
en
haalde ook Trouw, in de kop 'De "tosti-generatie" rukt op'.
t r i l s e m a f o o n De tijd zal uitwijzen welk woord het zal winnen:
foon
o f rampensemafoon.
trilsema-
Het kan natuurlijk ook zijn dat er n o g andere
woorden worden verzonnen voor het apparaatje dat in augustus 1999
werd uitgeprobeerd door vijftig doven en slechthorenden in Brabant.
Het gaat om een 'pieper' die gaat trillen als de alarmcentrale van de
brandweer met sirenes waarschuwt voor naderend onheil. De doven
en slechthorenden kregen het apparaatje te leen. Het ministerie van
Binnenlandse Zaken besteedde driehonderdduizend gulden aan de
proef. Als die slaagt zal het piepersysteem landelijk worden ingevoerd.
Overigens heeft rampensemafoon
dat woord haalde de kop in Trouw
vooralsnog de beste papieren, want
en het Algemeen
Dagblad.
Tsjernobylvirus Ieder jaar duiken duizenden nieuwe computervirussen
op. S o m m i g e zijn zo verontrustend dat ze de kranten halen. In 1999
waren dat onder meer het melissavirus,
uirus. Het papavirus
het papavirus
en het Tsjernobyl-
en het melissairirus sloegen in maart 1999 toe, het
Tsjernobyluirus werd op 26 april 1999 actief, precies dertien jaar na de
kernramp in Tsjernobyl in de Oekraïne. NRC Handelsblad
maakte als
eerste melding van het Tsjernobylvirus, op 24 april 1999. 'Virusdeskundigen waarschuwen voor een computervirus dat nog gevaarlijker is
dan Melissa. Het c i H - v i r u s , ook wel Tsjernobylvirus genoemd, wordt
[136]
op 26 april actief. [...] Het virus vernietigt de gegevens op de harde
schijf van computers met de besturingssystemen Windows 95 en Wind o w s 98. Daarnaast is het mogelijk dat de computer onbruikbaar
w o r d t door toedoen van het virus. Het c i H - v i r u s is in staat de processor, het meest vitale onderdeel van een pc, kapot te maken.'
Hoewel er allerlei software gratis ter beschikking werd gesteld o m
hetTsjernobylvirus onschadelijk te maken, richtte het enorme schade
aan. 'Het Tsjernobylvirus heeft gisteren', meldde de Volkskrant op 28
april, 'honderdduizenden computers onklaar gemaakt, vooral in Azië
en het Midden-Oosten. Turkije en Zuid-Korea meldden elk dat zeker
3 0 0 . 0 0 0 computers door het virus zijn aangetast.' Twee dagen later
w e r d de maker van het virus gepakt: de Taiwanese informaticastudent
Chen Ing-hau.
De constante stroom computervirussen
- een w o o r d uit 1988 - levert
ook allerlei nieuwe woorden op. In 1999 waren dat onder meer antiuirusbedrijf, antivirusindustrie,
e-mailuirus, nepvirusmelding,
plaagprocjramma
('Voor het verwijderen van het p l a a g p r o g r a m m a is niet per se een virusscanner nodig; dat kan ook met de hand'), scriptuirus (een nieuwe
b e n a m i n g voor macrovirus,
een w o o r d uit 1 9 9 5 ) en virus-encyclopedie.
In
die encyclopedie, die te vinden is op www.viruslist.com, waren eind
1999 ruim vijftienduizend 'computerziektes' verzameld.
twama In Nederland w o n e n z o ' n tienduizend alleenstaande minderjarige asielzoekers. In het overheidsjargon worden zij ama's g e n o e m d , een
w o o r d uit 1 9 9 3 dat de Van Dale al heeft gehaald. A m a ' s worden alleen
toegelaten als ze onder de achttien zijn. S o m s twijfelt men over hun
leeftijd. Op de asielbureaus spreekt men dan van tiuama's (twijfelachtige alleenstaande minderjarige asielzoekers), een aanduiding die in
maart 1999 in de kranten debuteerde. De Immigratie- en Naturalisatiedienst ( I N D ) maakte toen bekend voortaan weer de botten van twam a ' s te gaan onderzoeken o m te kijken o f ze ouder o f jonger dan achttien zijn. 'Twee jaar geleden is leeftijdsonderzoek op basis van gebitsen polsonderzoek gestopt w e g e n s medische en ethische bezwaren van
onder meer de Johannes Wier Stichting voor mensenrechten en gezondheidszorg', schreef Het Parool op 2 maart 1999. Maar staatssecretaris Cohen van Justitie kondigde aan het leeftijdsonderzoek toch weer
te willen invoeren.
'Onomstotelijk bewijs voor gesjoemel met leeftijden is nooit gele[137]
verd,' aldus Het Parool, 'al kennen advocaten, vreemdelingendiensten
en I N D ' e r s allemaal wel gevallen van "minderjarigen m e t zware
b a a r d g r o e i " . De meeste asielzoekers kunnen hun leeftijd niet aantonen o m d a t zij zonder documenten in Nederland a a n k o m e n . Het röntg e n o n d e r z o e k , dat w o r d t gedaan door een keuringsinstituut in Eindhoven, gebeurt op vrijwillige basis, m a a r als een asielzoeker niet
meewerkt, verliest hij het recht op j o n g e r e n o p v a n g . '
De asielbureaus kennen n o g meer soorten a m a ' s . Z o is er een barna
'een a m a die met Begeleiding komt, m a a r geen f a m i l i e heeft', een lama
'een a m a die over zijn o f haar Leeftijd liegt', een grama
a m a , overduidelijk meerderjarig' en een zwama
'een G R i j z e
o f zama, dat is een
'ZWervende a m a ' (een w o o r d dat in juni 1 9 9 9 debuteerde in
Trouw).
A m a ' s van boven de achttien w o r d e n in overheidsjargon w e l ama-plussers g e n o e m d .
übercool 'Wil je cool zijn, z o e k dan je eigen stijl. S t o n e w a s h e d spijkerbroeken zijn h o p e l o o s passé, m a a r als je dat g o e d draagt, ben je w e e r
übercool', aldus M o Veld, moderedactrice van stijltijdschrift Blud., op
2 1 augustus 1999 in de Volkskrant. Übercool
k o m t uit de jeugdtaal en bete-
kent 'cooler dan cool'.
Vergelijk boxfresh en yeccle.
v a n d a l i s m e m e t e r Het w o o r d vandalisme
is in 1 7 9 4 g e v o r m d door Henri
G r é g o i r e ( 1 7 5 0 - 1 8 3 1 ) , de b i s s c h o p van Blois, toen hij zich in de Parijse
a s s e m b l e e keerde tegen het voorstel o m alle Latijnse inscripties van
oude g e b o u w e n te verwijderen. Dit deed h e m denken aan plundering
van R o m e door de Vandalen in 4 5 5 na Christus.
De vandalismemeter
is bedacht door W i m P o s t h u m u s , directeur van
de Voorschotense b a s i s s c h o o l De Vink. Op 26 januari 1999 presenteerde P o s t h u m u s het plan o m op scholen, jeugd- en buurthuizen in Voorschoten vandalismemeters te h a n g e n .
Een vandalismemeter is een twee meter h o g e k u n s t s t o f t h e r m o m e ter m e t rode en groene k o l o m m e n . Als het een w e e k rustig is gebleven,
gaat het g r o e n e ' k w i k ' o m h o o g . Bij een vernieling stijgt de rode k o l o m
en w o r d t het schadebedrag genoteerd.
P o s t h u m u s bedacht de vandalismemeter o m d a t zijn s c h o o l regelm a t i g doelwit is van vandalen. Hij maakte eerst een papieren exemplaar voor in de klas. 'Die meter had een duidelijk positief effect. Als
[138]
de rode k o l o m stijgt, k o m e n de kinderen vragen w a t er is gebeurd. Het
is daarmee een bewustwordings- en opvoedproject. Ze gaan begrijpen
dat de schade ten koste gaat van de leuke dingen die w e voor dat geld
hadden kunnen doen', vertelde hij aan het A N P .
De gemeente Voorschoten w a s zo enthousiast dat ze vijftien echte
meters liet vervaardigen. Kosten: duizend gulden per stuk. De bedoeling w a s de eerste meters in maart te installeren, maar omdat ze niet
voldeden aan de eisen van Posthumus, werd het na de zomervakantie.
Vergelij k voetbalvandali smeli jn.
vegaschoenen Een veganist is iemand die afziet van alle dieronvriendelijke producten. Dus ook geen leer, wol, bont o f veren. Omdat leer en
w o l veel in kleding voorkomen, had de veganist tot voor kort weinig
keus. 'In deze situatie', aldus de Volkskrant op 24 november 1999, 'is nu
verandering g e k o m e n . Met dank aan de Amerikaanse skateboardbranche. Trendy schoenfabrikanten benadrukken sinds kort het diervriendelijke karakter van hun schoeisel door op de binnenzool een
worteltje a f te drukken. Anderen zoeken publicitair samenwerking
met bekende, veganistische skateboard-profs.'
Omdat 'de boodschap achter het worteltje' in Nederland niet algemeen bekend is, voorziet Edgar van Aalst, skate-detaillist in Utrecht,
kunststof schoenen voortaan van een sticker met de tekst 'vega'. 'Van
Aalsts vega-schoenen verkopen het best onder tieners en vroege twintigers die zich vereenzelvigen met de uit Amerika
overgewaaide
straight edge-beweging', aldus de Volkskrant. Eind december introduceerde dezelfde krant het w o o r d vegavlees
(kop 'Vegavlees wil een eigen
bite') voor 'namaakvlees van plantaardig eiwit', maar hier zijn twee
w o o r d e n samengebracht die de meeste vegetariërs juist zorgvuldig uit
elkaar willen houden.
verduisteringszone Nederlanders hebben een hekel aan te lange woorden. Dat wil zeggen: w e hebben wel lange w o o r d e n - rijksluchtuaartdienstiueerschepenpersoneel haalde met 4 1 letters ooit het Guinness Book of
Records - maar sinds enkele decennia hebben w e een duidelijke voorkeur voor korte. Dat w a s ook opvallend bij de zonsverduistering die op
1 1 augustus 1999 te zien w a s . In de kranten verschenen vele tientallen
(gelegenheids)samenstellingen met eclips- (zie bij eclipsbril), maar
nauwelijks met zonsverduistering.
Uitzonderingen waren zonsverduis[139]
teringsbroodjes,
zonsverduisteringsdepressie,
zonsverduisterings-
gebied, zonsverduisteringsgekte, zonsverduisteringsscène en zonsverduisteringsspirit - allemaal nieuwe w o o r d e n . Daarnaast werden
minstens elf nieuwe w o o r d e n gevormd met verduistering- als verkorting van zonsverduistering.
Het g i n g o m verduisteringsband,
ver-
duisteringbrilletje, verduisteringsganger, verduisteringsland, verduisteringsmoment, verduisteringspercentage, verduisteringsproces, verduisteringsstrook,
verduisteringstompoes,
verduisteringsweer
en
verduisteringszone. Dat laatste w o o r d werd het vaakst gebruikt, bijvoorbeeld op 9 augustus 1999 in Trouiu: 'Ik hoorde dat er in Europa 80
miljoen mensen naar de verduisteringszone gaan, dus de files w o r d e n
onafzienbaar.'
Vergelijk oogpsychose.
vermaakrobot Begin november 1999 in NRC Handelsblad
gebruikt in een
artikel over Sony. Sony richtte in 1999 twee nieuwe divisies op: het Digital Creatures Laboratory en het Entertainment R o b o t Incubation Department. Het bedrijf verwacht namelijk dat de markt voor
vermaakro-
bots uiteindelijk groter zal w o r d e n dan die voor computerspelletjes en
zelfs dan die voor pc's. De robothond Aibo (zie aldaar) w a s het eerste,
zeer succesvolle product. Het is de bedoeling dat er veel
entertainment-
robots volgen - ook een w o o r d dat in 1999 debuteerde, net als thuisrobot,
thuisbot en grasrobot (voor een 'zelfwerkende maaimachine'). Huisrobot
is wel ouder, dat bestaat sinds 1 9 9 2 .
vernietigingsgen 'Monsanto, het Amerikaanse bedrijf voor biotechnologie, heeft de ontwikkeling van een zogeheten vernietigingsgen voor
commercieel gebruik opgeschort', aldus NRC Handelsblad
op 1 5 okto-
ber 1999. Het gen zou in g e w a s s e n kunnen w o r d e n geïmplanteerd o m
te voorkomen dat ze vruchtbare zaden geven, die door boeren gebruikt
zouden kunnen worden. Daarmee zou Monsanto, dat miljarden heeft
geïnvesteerd in genetisch gemanipuleerde g e w a s s e n zoals soja en
maïs, boeren dwingen o m jaarlijks hun zaaigoed bij het bedrijf te kopen. Vooral ontwikkelingslanden reageerden opgelucht op M o n s a n to's besluit. Boeren daar zouden het meest hebben geleden van het steriele zaad, omdat ze niet g e n o e g geld hebben o m jaarlijks opnieuw
zaaigoed van M o n s a n t o te kopen.
Vergelijk biotech-activist, gengewas en zaadpiraat.
[140]
vetweegschaal Volgens s o m m i g e wetenschappers zegt het vetpercentage veel meer over iemands gezondheid dan zijn lichaamsgewicht.
Vandaar dat in juli 1999 een nieuwe uitvinding op de markt werd gebracht: de vetweegschaal.
Het apparaat stuurt via voetelektroden een
zwakstroompje door het lichaam, waarbij de gemeten weerstand
w o r d t omgerekend in procenten vet. Prijs: tweehonderd piek.
v i d e o m a i l Bij videomail
wordt een (gecomprimeerd) videobestand mee-
gestuurd met een e-mailtje. De Chicago
Tribune gebruikte het w o o r d al
in 1989, maar opmerkelijk g e n o e g is het pas sinds 1999 op Nederlandse w e b p a g i n a ' s en in de Nederlandse media te vinden. Zo meldde het
vakblad Computahle
op 1 8 januari 1999, onder het kopje 'Camera voor
"videomail'":
Voor slechts 199 gulden brengt Microtek een kleurencamera die
rechtstreeks op de printerpoort van de pc kan worden aangesloten.
De camera is te gebruiken voor videoconferencing of voor diverse
Internet-toepassingen. Zo is met de Eyestar op eenvoudige wijze videomail te versturen, compleet met geluid.
Van de dagbladen gebruikte het Algemeen Dagblad het w o o r d als eerste,
op 1 6 maart 1999, in een artikel over A d a m Curry, een voormalig Veronica-presentator die naar N e w York verhuisde en daar fortuin maakte
als irideojockey o f ueejay (woorden die w e sinds 1 9 9 3 kennen). 'Curry's
handen', aldus het Algemeen Dagblad, 'strijken opnieuw over het toetsenbord. In luttele seconden worden vijf bewegingen zichtbaar op het
beeldscherm. Linksonder op het scherm chat Curry met een vriend in
A m s t e r d a m , daarboven zien w e vakantiefoto's, rechts daarvan haalt
Curry een videomailtje binnen, waar hij vervolgens op klikt, waardoor
Francis in beeld verschijnt, die vraagt: zullen w e elkaar ontmoeten in
de Roxy o m 2 2 uur.'
Vergelijk supervideorecorder.
vingerbei Skaters en rolschaatsers hebben s o m s last van wandelaars en
andersom. Een oplossing die velen vervelend vinden is roepen. Je
w o r d t er schor van en maakt mensen aan het schrikken. Andere oplossing, geïntroduceerd in 1999: de vingerbel.
De vingerbei k o m t uit de
Verenigde Staten en is precies wat het w o o r d zegt: een bel die je o m je
[141]
vinger kunt doen. Het Algemeen
Dagblad
maakte er op n maart als eerste
melding van:
Goed nieuws voor wie van een ongestoorde fietstocht door de stille
natuur houdt: het schreeuwgehalte op de Nederlandse rijwielpaden
gaat deze zomer drastisch omlaag. Voorwaarde is wel dat 'tout'
skateminnend Nederland zich onderwerpt aan de laatste noviteit
van schaatswinkel RSI in Rotterdam: de fingerbell.
aangeeft is de fingerbell
Zoals het woord al
een soort van fietsbel die als een veredelde
ring is te bevestigen aan de wijsvinger.
De Volkskrant meldde in april dat de bel goed werd verkocht. 'De Finger
Bell is al een tijdje verkrijgbaar bij Perry Sport en loopt, zeker nu het
echt voorjaar is, "als een trein". Meteen soort horlogebandje wordt het
belletje om de linkerwijsvinger gebonden. Een drukbeweging van de
linkerduim doet de bel weerklinken. [...] De vingerbei is er niet alleen
voor skaters, legt de Perry Sport-verkoopster uit. "Je kunt de bel ook op
het water gebruiken, of op een sportfiets.'"
Vergelijk motors tok.
V i t a l e t t a In juni 1999 introduceerde snoepfabrikant Van Melle een
nieuw snoepje voor de Thaise, Indiase en Indonesische markt. Het
gaat om een fruittoffee met een uitgekiend pakketje eiwitten, vitaminen en mineralen, waar de meeste Aziaten niet voldoende van binnenkrijgen. Het snoepje is bedoeld om kinderen vitaler te maken. Vandaar
ook de naam: Vitaletta. 'We hebben onderzoek gedaan op een school in
Noordoos t-Thailand', vertelde de president van Van Melle aan de Volkskrant, 'en al na drie weken werden de kinderen vitaler.'
Van Melle probeerde tevergeefs de snoepjes in gesubsidieerde
voedselprogramma's opgenomen te krijgen. De Nederlandse overheid
wilde niet meewerken aan de export van westerse snoepgewoonten.
Vergelijk gumwatch.
vleesproces Met enige regelmaat vliegen landen elkaar in de haren over
de export van vlees. Het ene land beweert dan dat het vlees uit het andere land niet deugt. Wat dan bij nader inzien niet maar soms ook wel
blijkt te kloppen. Een en ander heeft het afgelopen decennium geleid
tot woorden als vleesoorlog
(sinds 1990), uleesconjlict (1991) en rundulees[142]
oorlog (1994). In 1999 stonden de kranten vol over de vleesoorlog
tussen
Frankrijk en Engeland. De Europese Unie bemoeide zich ermee en
stapte naar de rechter, w a t leidde tot het n e o l o g i s m e uleesproces. 'EU begint vleesproces tegen Parijs', kopte de Volkskrant op 1 7 november 1999.
Dit vleesproces leidde weer tot een uleesakkoord, een w o o r d uit 1996,
w a n t toen bereikten de Europese Unie en de Verenigde Staten na veel
gezemel een
vleesovereenkomst
Vergelijk hormoonrunderen.
vloekfilter Op 7 maart 1999 meldde de Britse krant Sunday Times dat er
voor de Britse markt een apparaat in aantocht w a s o m vloeken van televisie te weren. Het g i n g o m de z o g e n o e m d e TV Guardian, een uitvinding van de Amerikaan Rick Bray. Het apparaat maakt gebruik van
de ondertiteling voor doven en slechthorenden op teletekst. De ondertiteling loopt iets voor op het geluid op televisie. Bray zette er een
filter tussen met een ingebouwd woordenboek. K o m e n er in de ondertiteling ongewenste woorden voor, dan is op tv een piepje te horen
o f een minder aanstootgevende uitdrukking. Zo verandert de TV Guardian de w o o r d e n 'You bring h o m e the g o d d a m n e d zoo' uit de film Mrs.
Doubtfire door 'You bring h o m e the zoo'. En de ondertitel 'It w a s nothing like that penis breath' uit E.T. wordt veranderd in T t w a s nothing
like that jerk breath.'
Nederlandse en Vlaamse kranten namen het bericht meteen de volgende dag over. De Vlaamse krant De Morgen vertaalde TV Guardian
met
uloekentrommel - een weinig adequate vertaling, die daarna nooit meer
is aangetroffen. Het Algemeen Dagblad bedacht uloekdetector, Het Parool
k w a m met uloekdoos en het AN P probeerde het eerst met anti-krachttermapparaat en vervolgens met anti-uloekapparaaat. De B o n d tegen het
Vloeken koos voor anti-uloekkastje.
De naam vloelfilter
viel voor het eerst op 9 maart, in NRC
Handelsblad,
in de k o p 'SGP vraagt om vloekfilter voor tv'. De SGP vroeg dit aan
staatssecretaris Van der Ploeg, omdat de partij van m e n i n g is dat g r o f
taalgebruik een funeste invloed heeft op de publieke moraal in Nederland.
Van al die w o o r d e n is vloelfilter
als enige een paar keer gebruikt. De
kans dat dit w o o r d het van de andere zal winnen is vrij groot, al w a s het
maar omdat het zo duidelijk is. Bovendien sluit het aan bij
(een w o o r d dat in 1994 debuteerde) en bij pornofilter
[143]
(uit 1997).
reclamefilter
Het is echter zeer de vraag o f er in Nederland ooit een vloekfilter zal
k o m e n . Zoals gezegd maakt het apparaat gebruik van de ondertiteling
op teletekst. N u zijn de omroepen in de Verenigde Staten sinds 1 9 9 7
verplicht o m 95 procent van de nieuwe p r o g r a m m a ' s en 7 5 procent
van de oude te ondertitelen. In Nederland ligt dat percentage veel lager, mede omdat de commerciële omroepen de boot altijd hebben afgehouden.
Vergelijk antifilterorganisatie en internetlichtkrant.
voetbalvandalismelijn In juni 1999 bedacht minister Peper van Binnenlandse Zaken een nieuw middel in de strijd tegen het voetbalvandalisme: een anonieme kliklijn (een w o o r d dat w e sinds 1 9 9 4 kennen). De
officiële naam is Landelijk Meldpunt Voetbalvandalisme, maar de media hadden het over de uoetbaluandalismelijn. De kliklijn is onderdeel
van het Centraal Informatiepunt Voetbalvandalisme. Een medewerker
van deze organisatie verklaarde dat men vooral hoopt op 'informatie
die buiten de wedstrijddagen o m wordt geventileerd'.
Overigens is vandalisme door sportliefhebbers ouder dan menigeen denkt. De R o m e i n s e geschiedschrijver Suetonius beklaagde zich
al in de tweede eeuw na Christus over het w a n g e d r a g van de aanhangers van s o m m i g e w a g e n m e n n e r s .
Vergelijk hooliganleger en vandalismemeter.
walvisverzekering Geregeld spoelen uit de koers geraakte walvissen aan
op de Nederlandse stranden. De kosten o m zo'n kolossaal dier te bergen zijn hoog: tussen de dertig- en veertigduizend gulden per walvis.
Vandaar dat Texel daar in januari 1999 iets op bedacht. 'De gemeente
Texel wil een walvisverzekering afsluiten o m zich in te dekken tegen de
kosten van het bergen van aangespoelde zoogdieren', berichtte De Telegraaf op 2 1 januari. Omdat Nederland ooit zeer actief w a s in de walvisjacht, kent onze taal tientallen samenstellingen met walvis-,
visverzekering
maar wal-
is nieuw. Overigens stranden er zelden walvissen op Texel.
Volgens een woordvoerder is het in geen tien jaar voorgekomen.
wappen In december 1999 begon K P N samen met N o k i a en dertig informatie-aanbieders met M-injö, een interactieve dienst die het m o g e lijk maakt met een speciale mobiele telefoon (van Nokia) onder meer
kaartjes te bestellen, het nieuws te volgen, te beleggen en te e-mailen.
[144]
De technologie die voor deze dienst w o r d t gebruikt heet Wxreless
Appli-
cation Protocol, a f g e k o r t WAP. Vandaar dat het w e r k e n m e t z o ' n miniinterne tmachientje umppen w o r d t g e n o e m d . De Volkskrant schreef erover op 28 oktober 1999:
Hoe snel de nieuwe service is, hangt volgens KPN vooral af van de
leveranciers zelf. Die snelheid is van belang, omdat de gesprekskosten snel kunnen oplopen bij de van Internet bekende wachttijden.
Wel wijst KPN erop dat M-info vooral bedoeld is voor in principe
snelle diensten als het bestellen van een bioscoopkaartje; het uitzoeken van een vakantie kan de klant beter thuis achter de computer doen. Hoe groot de belangstelling zal zijn, weet KPN niet;
'wappen' is nog nergens grootschalig ingevoerd. Wel vreest het telecombedrijf nu al voor een tekort aan toestellen door de grote internationale vraag. WAP-toestellen van andere fabrikanten als
Ericsson, Motorola en Siemens komen pas binnenkort op de markt.
Volgens de krant zou de mobiele telefoon door al die informatie op het
a f l e e s s c h e r m p j e uitgroeien tot een oogtelejöon - o o k een nieuw w o o r d ,
zij het dat dit m a a r één keer is a a n g e t r o f f e n , terwijl tuappen bijvoorbeeld o o k w e r d gebruikt door het Algemeen
Dagblad.
Begin december
1999 s c h r e e f die krant: 'De N o k i a 7 1 1 0 ziet er - a f g e z i e n van een iets
groter schermpje - uit als een g e w o n e mobiele telefoon. Je kunt er prim a m e e bellen, m a a r daar gaat het natuurlijk niet o m . Behalve dan de
eerste keer, o m de M - i n f o d i e n s t bij K P N te activeren. Daarna kan het
w a p p e n b e g i n n e n . ' Het Parool n o e m d e het tuappen eind december 'een
bezigheid die na een weekje proberen vooral een tijdrovend speeltje
blijkt te zijn'.
De integratie van internetdiensten en mobiele telefonie w o r d t wel
m-commerce g e n o e m d , van 'mobiele c o m m e r c i e ' . Het is de draadloze
tegenhanger van e-commerce. Ook m-commerce debuteerde in 1999 en wel
in oktober.
Vergelijk belboom, Talkie kids phone en zendkraan.
w e b a u t o 'De toepassing van internet in de auto staat n o g in de kinders c h o e n e n , ' schreef N i e k Schenk in november 1999 in het Algemeen Dagblad, ' m a a r zal de k o m e n d e jaren tot revolutionaire veranderingen leiden. De automobilist krijgt een permanente verbinding met alle
[145]
andere computers wereldwijd en dat maakt de mogelijkheden vrijwel
onbeperkt. Over p a k w e g vijf jaar zal een autorit heel anders verlopen
dan nu. De bestuurder vertelt de computer dan eerst mondeling, waar
hij heen wil. Deze meldt met gesproken w o o r d hoe lang de rit zal duren en w a a r er files staan. Intussen heeft de computer al de slimste
route berekend o m die files te omzeilen. Even controleert het elektronisch brein o f er n o g nieuwe e-mails zijn binnengekomen. Zo ja, dan
worden ze door hem voorgelezen.'
Als het aan de auto-industrie ligt, zullen al die toepassingen op den
duur te vinden zijn in een tuebcar o f webauto. In augustus 1999 maakte
de Amerikaanse autogigant General Motors bekend aan het eind van
het jaar 2000 met de eerste webcar
te k o m e n . Waarschijnlijk w o r d t het
een Cadillac.
Vergelijk autobetaalbox.
w e g g e e f e c o n o m i e 'De tijd is rijp voor de w e g g e e f e c o n o m i e ' , kopte de
Volkskrant op 25 augustus 1999. 'Kostte een Internet-abonnement bij
World Online twee maanden geleden nog 1 8 0 gulden per jaar, gisteren
w a s het de helft, vanaf vandaag is het helemaal gratis. Is de grootste Internet-provider van Nederland g e k geworden? Nee, ze weten dat de tijd
rijp is voor de weggeefeconomie. Gratis is het nieuwe gat in de markt.'
De krant g a f n o g allerlei andere voorbeelden: de gratis treinkranten
Metro en Spits, gratis een jaartje proefrijden in een nieuwe Daewoo, gratis de nationale telefoongids raadplegen via internet, een gratis internet-browser van M i c r o s o f t o f Netscape en gratis telefoneren met het
Zweedse GratisTel.
Maar gratis blijkt niet hetzelfde als 'voor niks', w a n t de ontvanger
van een FreePC krijgt zijn gratis computer alleen in ruil voor privé-informatie die het bedrijf vervolgens doorverkoopt. Dat leidt tot een
stroom aan reclamemailtjes. De gratis telefoonverbinding van GratisTel - al g e m e e n g o e d bij driehonderdduizend bellers in Zweden, Noorw e g e n en Denemarken - wordt voortdurend onderbroken door reclame. Klanten moeten naast hun naam en adres hun interesses opgeven,
waar de spotjes op w o r d e n a f g e s t e m d .
Overigens bleef de term weggeefeconomie
van de Volkskrant, net als gratiseconomie,
beperkt tot de k o l o m m e n
dat in september 1999 debuteer-
de.
Vergelijk piranha-economie en weggeefwinkel.
[144]
weggeefwinkel De eerste N e d e r l a n d s e weggeefwinkei
w e r d o p 6 januari
1 9 9 9 g e o p e n d aan de H o o g l a n d s e Kerlcgracht in Leiden. De w i n k e l is
een initiatief van E u r o d u s n i e , een anarchistisch collectief dat zich verzet tegen 'de d o m i n a n t e rol van de g e l d e c o n o m i e ' . Aanvankelijk w a s
de w i n k e l slechts één d a g per w e e k open, m a a r in oktober w a r e n dat er
al vier. In een reportage s c h r e e f NRC Handelsblad:
Het assortiment van de Weggeefwinkel is breed: kleding, boeken,
voedingsmiddelen, keukengerei, speelgoed, elektrische apparaten
en meubilair. [...] Alle artikelen zijn tweedehands en worden aangeboden door mensen die ze niet meer nodig hebben. De meeste
'klanten' die spullen komen halen, brengen zelf zakken vol goederen mee voor de winkel.
De Weggeefwinkel 'draait' heel behoorlijk. Waren het aanvankelijk
vooral studenten en buitenlanders die binnenliepen, inmiddels
heeft de Weggeefwinkel ruim duizend bezoekers per week, uit alle
geledingen. In principe mogen de 'klanten' alles wat ze mooi vinden
mee naar huis nemen. Alleen van de kledingstukken en boeken mag
men maximaal vijf stuks per keer meenemen. Want zoals in de winkel aan de muur hangt: 'Er is genoeg voor ieders behoefte, maar
niet voor ieders hebzucht'.
Als het aan E u r o d u s n i e ligt, zullen in andere steden vergelijkbare w i n kels w o r d e n g e o p e n d , w a a r m e e de k a n s toeneemt dat weggeefwinkel
een
s o o r t n a a m w o r d t . O m een en ander te bevorderen h e e f t het collectief
een WeggeeflixanX
g e m a a k t , w a a r i n w o r d t uitgelegd hoe een w e g g e e f -
w i n k e l het best kan w o r d e n opgezet.
Vergelijk minimawinkel, taarting en weggeefeconomie.
wegkwijnziekte 'De G e z o n d h e i d s d i e n s t voor Dieren', m e l d d e NRC
Handelsblad
op 28 mei 1 9 9 9 , ' h e e f t "sterke a a n w i j z i n g e n " dat een nieu-
w e varkensziekte bij twee veehouderijbedrijven de k o p h e e f t o p g e s t o ken. Het z o u g a a n o m de z o g e n o e m d e w e g k w i j n z i e k t e PMWS, die zeer
j o n g e b i g g e n noodlottig kan w o r d e n . De dieren teren l a n g z a a m w e g .
Een keihard bewijs voor de a a n w e z i g h e i d van het PMWS-virus is er n o g
niet, m a a r het landbouwinstituut I D - D L O doet m o m e n t e e l onderzoek.'
H o e het o n d e r z o e k is verlopen, is niet bekend, m a a r van de neolo[147]
g i s m e n weg kwijnziekte en PMWS ( P o s t w e a n i n g Multisystemic W a s t i n g
S y n d r o m e ) w e r d tot eind 1 9 9 9 in de kranten verder niets m e e r vernomen.
w e g w e r p u r i n a a l Curieus h o e sanitaire v o o r z i e n i n g e n de m e n s h e i d blijven b e z i g h o u d e n . Het jaar 1 9 9 9 bracht w a t dit betreft verschillende
nieuwe uitvindingen (zie o o k gezondheidstoilet en plastuit). Eén daarvan w a s het wegwerpurinaal, o o k w e l plaszak, potzak, wegwerptoilet, wegwerp-wc en zakpo g e n o e m d - allemaal w o o r d e n die niet eerder zijn aang e t r o f f e n . Het urinaal w e r d in juni 1 9 9 9 op de m a r k t g e b r a c h t o n d e r de
m e r k n a a m Mini Potti, en Trouw
m a a k t e er op 1 9 juni als eerste m e l d i n g
van:
De melkfles, de pispot, de wastafel, jawel, we hebben het hier over
oplossingen voor de hoge nood als er geen (schone) wc in de buurt
is en geen open lucht. Er is een attribuut bij gekomen dat de ouderwetse voorzieningen combineert tot één die beter bij de volgende
eeuw past: de Mini Potti. De plaszak is geschikt voor beide seksen,
en is al volop in gebruik bij piloten. Het is een kokervormige zak,
met aan de bovenkant een tuut. De binnenstromende urine wordt
meteen opgenomen door absorberende korrels en daarna omgezet
in een gel. De potzak/zakpo gaat drie piasbeurten mee en is vervaardigd van afbreekbaar materiaal. Een vol exemplaar kan in de
vuilnisbak. De wegwerp-wc is verkrijgbaar bij de drogist. Adviesprijs
ƒ 1 5 , 9 5 , voor een verpakking van drie.
De i m p o r t e u r van de Mini Potti verwacht dat het w e g w e r p u r i n a a l ontdekt zal w o r d e n d o o r a u t o m o b i l i s t e n , v r a c h t w a g e n c h a u f f e u r s , watersporters en v a k a n t i e g a n g e r s . Het zakje p a s t m e t g e m a k in het dashboardkastje, en de z a k is lekvrij, z e l f s als je er per o n g e l u k op g a a t
zitten.
wensmens In de uitvaartwereld is veel snel aan het veranderen. Je kunt
t e g e n w o o r d i g de as van de overledene m e t een vuurpijl o f per satelliet
lanceren en o o k buiten de R a n d s t a d vinden steeds m e e r o p m e r k e l i j k e
uitvaarten plaats. Z o g i n g in M a r k e l o (Overijssel) o n l a n g s een o l i f a n t
de stoet r o u w e n d e n voor, en in Deventer m a a k t e de l i j k w a g e n op verz o e k van de overledene n o g een laatste rit d o o r de auto w a s straat. W i e
[148]
niet h o u d t van de gebruikelijke A m e r i k a a n s e r o u w a u t o ' s kan kiezen
voor een fietskar o f oldtimer, de uitvaartplechtigheid zelf kan w o r d e n
verlevendigd m e t m u s i c i , z a n g e r s o f een ' c l o w n voor het laatste a f s c h e i d ' , en er is keuze uit vele soorten kisten, d r a a g b a r e n en lijkwaden. 'Al deze innovaties z o r g e n behalve voor een t o e n a m e van het assortiment funeraria o o k voor een verrijking van de taal', s c h r e e f J a s p e r
E n k l a a r op 1 6 d e c e m b e r in NRC Handelsblad. 'De laatste a a n w i n s t e n
zijn de w e n s m e n s en het praatmaatje. De A m s t e r d a m s e kunstenaars
Judith K o o p s en I n g e Stuif m a k e n deze poppetjes die de n a b e s t a a n d e n
k u n n e n a a n k l e d e n m e t persoonlijke herinneringen en m e m o r a b i l i a . '
D e wensmens
is v o l g e n s het artikel bedoeld als een r e i s g e n o o t voor
de overledene, w a a r a a n ieder zijn w e n s kan toevoegen. 'Bij de uitvaart
g a a t de w e n s m e n s m e e in de kist. Het praatmaatje is een andere variant, bedoeld voor de moeilijke periode na het overlijden. D e z e p o p
w o r d t alleen o p bestelling g e m a a k t , a a n g e k l e e d m e t diverse attributen
van de dierbare overledene, zoals bijvoorbeeld een pijp o f een bril, en
krijgt een plekje in huis ter nagedachtenis. De w e n s m e n s en het praatmaatje zijn o n d e r andere verkrijgbaar in de A m s t e r d a m s e uitvaartwinkel De P a s s a g e . '
wenweek
'In N e d e r l a n d ' , aldus NRC
Handelsblad
op 2 1 oktober 1 9 9 9 ,
' m a g je je kind p a s op een kinderdagverblijf achterlaten na een " w e n w e e k " w a a r i n het de tijd krijgt o m vertrouwd te raken m e t de v r e e m d e
o m g e v i n g , iedere d a g een uurtje meer.' Scholen m a k e n al langer gebruik van dat soort g e w e n n i n g s p e r i o d e n , m a a r het w o o r d wenweek
is
nieuw.
werkmoeder
Z o l a n g de m e n s h e i d bestaat h e b b e n m o e d e r s hard ge-
werkt, m a a r het begrip werkmoeder
bestond n o g niet - althans niet in de
betekenis ' m o e d e r m e t e e n baan b u i t e n s h u i s ' . Volgens het Woordenboek
der Nederlandsche Taal w e r d werkmoeder in de zeventiende eeuw g e b r u i k t
v o o r ' w e r k e n d e o o r z a a k ' . M a a r dat is dus iets heel anders en l a n g geleden. De term tuerkmoeder voor ' w e r k e n d e m o e d e r ' w e r d in n o v e m b e r
1 9 9 9 geïntroduceerd d o o r het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS). De Volkskrant maakte er op 2 n o v e m b e r m e l d i n g van:
Het CBS, dat de nieuwe term 'werkmoeders' introduceert, heeft aan
werk- en huismoeders gevraagd hoe gelukkig en tevreden ze zijn.
[149]
Werkmoeders blijken zowel gelukkiger als meer tevreden dan huismoeders.
J o n g e kinderen m a k e n v r o u w e n g e l u k k i g , zo bleek uit het o n d e r z o e k .
Het idee dat w e r k m o e d e r s m e t een j o n g kind het extra z w a a r h e b b e n ,
dus m i n d e r g e l u k k i g zijn, w o r d t g e l o g e n s t r a f t d o o r de cijfers. Werkende v r o u w e n m e t kinderen o n d e r de vier jaar blijken g e l u k k i g e r en tevredener dan w e r k m o e d e r s m e t kinderen tot twaalf jaar.
Overigens h e e f t al dit g e l u k niet geleid tot een grote verbreiding van
het begrip w e r k m o e d e r : het w e r d in 1 9 9 9 slechts e e n m a a l gebruikt.
werkromance
Het aantal w e r k e n d e v r o u w e n is de a f g e l o p e n decennia
f o r s g e s t e g e n : in 1 9 6 0 werkten 9 8 0 . 0 0 0 v r o u w e n buitenshuis, in 1 9 9 8
w a r e n dat er r u i m 3 , 5 miljoen. N e v e n e f f e c t : de k a n s o p een
werkroman-
ce is veel groter g e w o r d e n . Een op de drie w e r k n e m e r s is w e i e e n s verliefd g e w e e s t o p een collega, een op de tien h e e f t ervaringen m e t s e k s
op de w e r k v l o e r o f h e e f t zijn partner op het w e r k leren k e n n e n . Een en
a n d e r blijft niet z o n d e r g e v o l g e n , aldus de Volkskrant op 2 7 n o v e m b e r
1 9 9 9 : ' N a a r A m e r i k a a n s voorbeeld voelen steeds m e e r N e d e r l a n d s e
bedrijven v o o r een h u i s r e g l e m e n t dat het " g e v a a r " van de w e r k r o m a n ce inperkt.'
Er zijn verschillende gevaren: g e d o n d e r m e t de baas, g e z e u r m e t
c o l l e g a ' s , s p a n n i n g op de a f d e l i n g , ontslag. Vandaar dat een k w a r t van
alle bedrijven in de Verenigde Staten - ze zijn daar i m m e r s altijd verder - een z o g e h e t e n dating
policy
heeft, beleid dat m o e t v o o r k o m e n dat
verbroken relaties op de w e r k v l o e r leiden tot m i l j o e n e n c l a i m s w e g e n s
klachten over m a c h t s m i s b r u i k o f o n g e w e n s t e intimiteiten. G e l i e f d e n
o p het w e r k m o e t e n een love contract tekenen, w a a r i n ze bevestigen dat
ze de relatie vrijwillig zijn a a n g e g a a n .
V o l g e n s de a d v i e s g r o e p O m g a n g s v o r m e n en Integriteit van adviesbureau K P M G h e b b e n o o k steeds m e e r N e d e r l a n d s e bedrijven inter e s s e voor een h u i s r e g l e m e n t voor w e r k r o m a n c e s . De a d v i e s g r o e p
m a a k t onderscheid tussen horizontale
lijk niveau) en verticale
relaties
relaties
(tussen c o l l e g a ' s van ge-
(hiërarchisch), die z o w e l intern (binnen
hetzelfde b e d r i j f ) als extern (met i e m a n d van de concurrent) k u n n e n
ontstaan. Al die v o r m e n k u n n e n v o l g e n s K P M G leiden tot een
teitsrisico, een w o o r d dat sinds 1 9 9 6 de ronde doet.
[150]
integri-
wisselgevecht Een urisselcjeuecht is een onderdeel van het vrij worstelen
waarbij twee worstelaars samen een team vormen en o m beurten strijden met een van de worstelaars van een ander team. Of er k o m e n niet
veel wisselgevechten voor, o f er wordt veel te weinig over geschreven,
want het w o o r d werd in 1999 slechts eenmaal gebruikt, namelijk op 2 4
maart in NRC
Handelsblad:
Met name het wisselgevecht, waarbij vechters paarsgewijs optreden
en elkaar na een kleine handklap kunnen aflossen, geeft aanleiding
tot ernstige staaltjes van regelovertreding, als de scheidsrechter net
even de andere kant uit kijkt en twee vechters samen één tegenstander te grazen nemen. Wanneer nummer vier zich ermee gaat
bemoeien, wordt juist hij veelal door de scheidsrechter gesanctioneerd! Geen wonder dat bij vrij worstelen met enige regelmaat ook
de arbiter over de touwen wordt geslingerd.
yeccle Slechts één keer aangetroffen, in het Algemeen Dagblad van 19
maart 1999, in de samenstelling yeccle-vrouw.
Algemeen
Dagblad
'En gelukkig,' schreef het
in een stuk over het modetijdschrift Blud., 'de yeccle-
vrouw (young, eager en clever) ziet de toekomst rooskleurig tegemoet
(78%). Ze vindt de maatschappij wel steeds asocialer worden (81%).
Hoewel ongeveer de helft van de ondervraagden zegt zich niet tot
een geestelijke stroming aangetrokken te voelen, kondigt Blud. alvast
de " c o m e b a c k van G o d " aan. De relishopper stelt tegenwoordig zijn
eigen g e l o o f op basis van f u n samen.' Relishopper en relishoppincj (ook
wel met een koppelteken na reli-) dateren overigens uit 1998.
Vergelijk boxfresh en übercool.
zaadpiraat Het G r o e n e Boekje, de officiële spellinggids van het Nederlands, kent al de etherpiraat, de luchtpiraat, de radiopiraat, de tuecjpiraat en
de zendpiraat. Nieuw aan het Nederlands toegevoegd, in oktober 1999:
de zaadpiraat. Het w o o r d werd gebruikt in NRC Handelsblad, in een artikel over privé-detectives die in opdracht van een grote producent van
genetisch gemanipuleerde zaden het Amerikaanse platteland afstruinen. Ze zijn op zoek naar boeren die doen wat boeren al eeuwen doen,
namelijk een klein deel van hun oogst bewaren als zaaigoed voor volgend jaar. Wie dat doet is een zaadpiraat, want de genetisch gemanipuleerde zaden worden slechts voor één o o g s t verstrekt. Een citaat uit
[151]
het artikel: 'Op lokale radiozenders koopt het bedrijf zendtijd, o m de
namen van de zogeheten zaadpiraten openbaar te m a k e n . '
Vergelijk biotech-activist, gengewas en vernietiging^gen.
zedenpleger Als er een prijs zou worden ingesteld voor het onzinnigste
w o o r d van het jaar, dan zou zedenpleger
voor 1999 een goede kans ma-
ken. Je kunt een zedendelict plegen, maar zeden plegen is moeilijk. Zedenpleger
geweldpleger
is waarschijnlijk een verkorting van zedendelictpleger, maar ook
kan van invloed zijn geweest. Het w o o r d figureerde in 1999
enkele malen in koppen, te beginnen met een AN P-bericht op 1 3 augustus 1999: 'Tweede K a m e r wil ex-zedenpleger beter laten volgen'.
NRC Handelsblad volgde met 'Informatie over k o m s t zedenplegers', een
kop die de aandacht trok van de Leuvense taalkundige Joop van der
Horst. In een column schreef Van der Horst:
Het artikel maakte duidelijk, wat iedereen meteen al denkt: de zedenpleger is een zedendelinquent, een pleger van zedenmisdrijven.
Moderner: een pleger van zedenfeiten. Wel wel, de zedenpleger.
Dat is een nieuw woord om eens goed over na te denken. Zowel wat
betreft het plegen als wat betreft de zeden. Ik voorspel dat als het
woord 'zedenpleger' echt ingang vindt, en dat lijkt me heel goed
mogelijk, dat dan enkele bestaande woorden een andere inhoud
zullen krijgen. Dan komt er een tijd dat we een zedenmeester een
heel verkeerde persoon gaan vinden, een gevaar voor de schoolkinderen, iemand die we het liefst meteen zouden arresteren.
zeebodemsnuffelaar In september 1999 toonde TNO aan dat het m o gelijk is o m objecten te vinden die maximaal twee meter onder de zeebodem liggen. Te denken valt aan gifvaten, zeemijnen, verloren
scheepsladingen en pijpleidingen. In s a m e n w e r k i n g met enkele buitenlandse instellingen ontwikkelde TNO hiervoor een nieuw apparaat,
dat door De Telegraaf
een zeebodemsnuffelaar
werd g e n o e m d . Het gaat o m
een sonar die in een holle metalen buis in de zeebodem w o r d t aangebracht. De methode maakt gebruik van een zeer smalle bundel van
laagfrequent geluid. Het apparaat werd getest in Loch Duich, een zeeinham aan de Schotse westkust, TNO verwacht de nieuwe techniek
binnen een paar jaar commercieel te kunnen aanbieden.
[152]
zemelteef Zemelteef is een vondst van Micha de Jager uit Amsterdam. De
Jager ergerde zich rot aan de column 'Waar is Ellen ten Damme?' in het
verse Volkskrant Magazine. 'Nu heb ik sinds drie weken Ellen ten Damme gedurende het weekend ongevraagd in huis', aldus De Jager in september 1999. 'Weer zo'n zemelteef die denkt dat de wereld op haar
knullige verhaaltjes zit te wachten. Om er nou het abonnement voor op
te zeggen, nee, dat gaat me te ver en ik weet dat ik de pagina om kan
slaan, maar toch even dit: het interesseert mij geen f u c k waar Ellen ten
D a m m e is!' Tee/wordt al sinds de zestiende eeuw als scheldnaam voor
vrouw o f meisje gebruikt, maar voorzover bekend is zemelteef
nieuw.
Het sluit aan bij ziueejteejvoor 'stewardess', dat sinds 1994 v o o r k o m t
zendkraan Aanbieders van mobiele telefonie kregen in 1999 minder
vaak toestemming om openbare gebouwen te voorzien van GSM-zendmasten (een woord dat dateert uit 1995). Belangrijke reden: angst bij
het publiek voor GSM-straling - een woord dat in 1998 voor het eerst
werd opgetekend maar dat in 1999 doorbrak. Aanbieder Dutchtone
vond in Zuid-Limburg de volgende oplossing: de zenders werden op
enorme bouwkranen geplaatst die ergens in het land stonden. Een en
ander leidde tot het w o o r d zendkraan. De eerste zendkranen werden geplaatst in Heerlen, Roermond, Urmond, Horst en Venlo. Treinkrant
Spits meldde op 23 juli 1999: 'Of de zendkraan legaal is, onderzoeken
gemeenten en provincie Zuid-Limburg n o g . '
Vergelijk belboom, Talkie kids phone en wappen.
zoekersstop Tot in het najaar van 1999 bleven de prijzen van de huizen
stijgen en ook het aantal huizenzoekers nam toe. In juli w a s de markt
zo overspannen dat de Nederlandse Vereniging van Makelaars een zoekersstop afkondigde. De Volkskrant schreef hierover op 9 juli 1999:
Makelaars worden overspoeld met huizenzoekers en verkopen
steeds vaker nee. Ze kondigen een 'zoekersstop' af. Marcel de
Groot, makelaar in Amsterdam, heeft tegen wil en dank een zoekersstop ingevoerd. Hij ziet geen andere oplossing: 'Meer dan 150
woningzoekers staan bij mij ingeschreven en ze zoeken allemaal
hetzelfde. Wij werken met vier makelaars en kunnen gewoon niet
meer zoekers aan.'
[153]
zweefpremie Een ziueejpremie is een speciale belasting o m een magneetzweefbaan tussen G r o n i n g e n en Amsterdam mogelijk te maken. Die
maijneetziueejbaan (een w o o r d dat sinds 1 9 9 3 voorkomt) is er n o g niet,
en die premie ook niet, m a a r er wordt in Friesland, G r o n i n g e n en
Drente wel over gesproken. Hoe die speciale 'baatbelasting' moet
gaan heten is n o g onzeker. Als andere mogelijkheden zijn g e n o e m d :
railtax en magneethejfïncj.
zwembadgeweld Op 2 1 augustus 1999 meldde NRC Handelsblad, onder
het kopje ' Z w e m b a d g e w e l d ' : 'Wegens fysiek geweld van een groep van
circa tachtig jongeren in het z w e m b a d De Fluit in Leidschendam, worden daar vanaf vandaag alleen n o g jongeren onder b e g e l e i d i n g v a n een
ouder toegelaten.' Het w a s de zoveelste uitbarsting van geweld in
zwembaden in 1999. Verschillende keren waren meisjes lastig gevallen, aangerand en zelfs verkracht. Zo schreef het Haarlems Dagblad
over
hetTiki-bad in Wassenaar:
Zwemmen is hier kennelijk nog altijd niet de voornaamste bezigheid. Op één dag zijn er in deze waterhei dertien meisjes aangerand
en is een ander meisje verkracht. De leiding draaide naar aanleiding
van deze walgelijke gebeurtenissen de klok bijna een halve eeuw terug en laat - voorlopig - mannen en vrouwen gescheiden zwemmen.
Vergelijk geweldloze zone.
[154]
Nieuwe woorden in 1999:
een maandoverzicht
januari
twama
antirookpil
videomail
barebacking
vingerbei
bedrijfsmasseuse
vloekfilter
Bijlmersyndroom
wisselgevecht
bodywire
yeccle
e-mailwisseling
evo-devo
April
gezondheidstoilet
belboom
hacktivist
citytarief
taarting
deeltijdvrees
vandalismemeter
droeftemagnetisme
walvisverzekering
gogo
weggeefwinkel
kibi
tandendoosje
Februari
televisiefiets
grachtengordelbus
Tsjernobylvirus
hondenpieper
hormooncake
Mei
justitieantenne
Aibo
kauwgomoplosser
bompauze
KFOR
cultuurverkenner
koelpak
dioxinekip
luchtrazernij
eclipsbril
onder de pet houden
gaydar
polsnavigator
grafietbom
sleepmoord
markeringsbijeenkomst
tientjesautomaat
nacht van Wiegel
Oom Dagobert-regeling
Maart
palletscan
bergdetective
piranha-economie
boxfresh
sireneversneller
fietsbuggy
wegkwijnziekte
papathie
tabletsplitser
[155]
Juni
voetbalvandalismelijn
autobetaalbox
zendkraan
beeldscherm tachograaf
zoekersstop
chickengate
colavergiftiging
Augustus
collegeliner
Baligate
computer assisted reporting
dotcom
dartmachine
fingerboard
dassenwasser
hormoonrunderen, h o r m o o n -
e-butler
vee
fietsparkeur
naambellen
frietje feest
nepflitser
gifkip
oogpsychose
gumwatch
rommelkaart
herriebarometer
Tae Bo
lipstickfeminisme
trilsemafoon
magneetwoord
übercool
midlife-miljonair
verduisteringszone
noodremscenario
webauto
rugzakbepantsering
weggeefeconomie
S-check spray
zedenpleger
Talkie kids p h o n e
t-rom
September
vetweegschaal
antibioticatest
Vitaletta
BB
wegwerpurinaal
biechtshow
zwembadgeweld
biotech-activist
boxenstelsel
Juli
breekboom
agro-paal
clubcondoom
Atlantismodel
dagboekkamer
beachcam
domaingrabbing
calamiteitenvaartuig
geweldloze zone
cursusmoe
leerherberg
jongerenleenbank
leisurepark
karobics
motorstok
sporthoofddoekje
nomineren
tostigeneratie
p a g e jacking
[156]
retourpinnen
Blair-baby
slaaprol
burgerjournalistiek
supermarktgas
carveschaats
supervideorecorder
consumentenhausse
surveillancemaatschappij
eco-doodskist
zeebodemsnuffelaar
emotiecratie
zemelteef
groepsrechtszaak
grote-lulinterview
Oktober
grottoerist
afkillen
knuffel-tv
aidsbelasting
minimawinkel
alarm-bh
muccer
antifilterorganisatie
Nedermix
betonbom
paardenbegraafplaats
bullshit bingo
plastuit
deurbelpyromaan
shockvertising
gelijkheidshof
snackseks
gengewas
testosteron-management
gezinscoach
vegaschoenen
haaienpak
vermaakrobot
hangmobiel
vleesproces
hooliganleger
werkmoeder
interneüichtkrant
werkromance
kinderspruit
recital-cabaret
December
seniorenpand
beeldschermterreur
spijbelchip
driemilj oenklapper
string-inlegkruisje
ed-commerce
vernietigingsgen
eindejaarshypochondrie
wappen
flits-aio
wenweek
gezondheidshemd
zaadpiraat
Greenwich Electronic Time
zweefpremie
happy drug
November
plagiaatcontrolemachine
nagelring
antirookbrigade
technohausse
antisnurkspray
wensmens
[157]
De nieuwe woorden thematisch
Bedrijfsleven,
economie, financiën,
handel
zwembadgeweld
bedrijfsmasseur
Dood
boxenstelsel
eco-doodskist
zedenpleger
bullshit bingo
markeringsbijeenkomst
consumentenhausse
paardenbegraafplaats
cursusmoe
praatmaatje
deeltijdvrees
wensmens
dotcom
jongerenleenbank
Gebruiksvoorwerp
midlife-miljonair
eclipsbril
minimawinkel
hondenpieper
muccer
plastuit
O o m Dagobert-regeling
slaaprol
piranha-economie
tandendoosje
retourpinnen
wegwerpurinaal
rommelkaart
supermarlctgas
Journalistiek, kunst, taal
technohausse
burgerjournalistiek
testosteron-management
computer assisted reporting
tientjesautomaat
cultuurverkenner
walvisverzekering
Nedermix
weggeefeconomie
recital-cabaret
weggeefwinkel
Kleding, kledingattribuut,
sieraad
werkmoeder
zoekersstop
alarm-bh
Criminaliteit
bodywire
deurbelpyromaan
dassenwasser
geurenbank
gezondheidshemd
geweldloze zone
haaienpak
hooliganleger
nagelring
sleepmoord
sporthoofddoekje
vandalismemeter
string-inlegkruisje
voetbalvandalismelijn
vegaschoenen
[158]
Media, televisie
beeldschermtachograaf
BB
beeldschermterreur
biechtshow
ceeceetje
dagboekkamer
cyber-
emotiecratie
domaingrabbing
knuffel-tv
dotcom
nomineren
e-butler
shockvertising
e-mailwisseling
supervideorecorder
Greenwich Electronic Time
vloekfilter
internetinternetlichtkrant
Medisch
kibi
antibioticatest
magneetwoord
antirookbrigade
Tsjernobylvirus
antirookpil
videomail
antisnurkspray
webauto
Bijlmersyndroom
eindjaarshypochondrie
Onderwijs
gezondheidshemd
ed-commerce
gezondheidstoilet
flits-aio
hormooncake
leerherberg
koelpak
plagiaatcontrolemachine
oogpsychose
spijbelchip
tabletsplitser
wenweek
televisiefiets
vetweegschaal
Oorlog en politiek
vitaletta
Baligate
wegkwijnziekte
betonbom
Mode
Blair-baby
biotech-activist
boxfresh
bompauze
übercool
chickengate
yeccle
cultuurverkenner
dioxinekip
Nieuwe media
grafietbom
antifilterorganisatie
hacktivist
Atlantismodel
KFOR
beachcam
lipstickfeminisme
[159]
nacht van Wiegel
sporthoofddoekje
noodremscenario
TaeBo
onder de pet houden
vingerbei
surveillancemaatschappij
wisselgevecht
taarting
Techniek
twama
palletscan
Recht
polsnavigator
gelijkheidshof
supervideorecorder
groepsrechtszaak
t-rom
justitieantenne
zeebodemsnuffelaar
vleesproces
Telefonie
Seksualiteit
belboom
barehacking
citytarief
clubcondoom
naambellen
droeftemagnetisme
Talkie kids p h o n e
gaydar
trilsemafoon
grote-lulinterview
wappen
S-check spray
zendkraan
snackseks
werkromance
Verkeer en vervoer
zedenpleger
autobetaalbox
Speelgoed
collegeliner
Aibo
fietsbuggy
fingerboard
fietsparkeur
gogo
grachtengordelbus
gumwatch
nepflitser
Sport
webauto
bergdetective
zweefpremie
calamiteitenvaartuig
herriebarometer
sireneversneller
breekboom
carveschaats
Voedsel
grottoerist
chickengate
haaienpak
colavergiftiging
karobics
dioxinekip
motorstok
[160]
frietje feest
Vrije tijd
gengewas
agro-paal
gifkip
bullshit bingo
gumwatch
dartmachine
kinderspruit
driemiljoenklapper
Vitaletta
hangmobiel
zaadpiraat
leisurepark
rugzakbepantsering
vermaakrobot
[161]
Literatuur
'Nieuwe woorden in onze taal', in: Win kier Prins Boek van het jaar
(Amsterdam/Brussel 1 9 5 8 , 1 9 5 9 , 1 9 6 0 , 1 9 6 1 , 1 9 6 2 , 1 9 6 6 , 1 9 6 9 ,
1976,1980).
John Ayto Twentieth century
words
(Oxford 1999)
W. Th. De Boer (red.) Koenen woordenboek Nederlands
(Utrecht/Antwerpen 1999 3 0 )
Rouke G. Broersma Recht voor z'n raap. Jargonboek
voor hippe en andere
vogels (Leiden 1970)
Jef Cocck Nieuwsspraak: een zakwoordenboekje
(Antwerpen 1994)
Mare De Coster Woordenboek uan jargon en slang (Amsterdam 1992)
Mare De Coster Woordenboek van populaire
uitdrukkingen,
clichés,
kreten en
slogans (Den Haag/Antwerpen 1998)
Mare De Coster Woordenboek van neologismen.
25 jaar
taaiaanwinsten
(Amsterdam/Antwerpen 1999)
Rob Doeve Onder de pet. En ander modern taalgebruik
(Den
Haag/Antwerpen 1999)
Hans Ferrée In en uít: statusvijzel uoor de halfwas-intellectueel
tegendraadse
en zijn
amateur (Amsterdam 1964 2 )
Hans Ferrée Het trend letter ABC (z.pl. 1 9 8 3 )
Guido Geerts & Ton den Boon (red.) Van Dale groot woordenboek
Nederlandse
der
taal (Utrecht/Antwerpen 1999 13 )
Cor Hoppenbrouwers Jongerentaal. De tipparade uan de omgangstaal
(Hoogezand 1 9 9 1 )
Joop & Kees van der Horst Geschiedenis van het Nederlands
in de
twintigste
eeuw (Den Haag/Antwerpen 1999)
Frank Jansen & Hubert Roza Het laatste woord
(Amsterdam 1993)
Frank Jansen & Hubert Roza Nieuiulands. De jongste
taaiaanwinsten
(Amsterdam/Antwerpen 1995)
Wim de J o n g & Henrico Prins Kantoortaal. Zakwoordenboek
voor op het
werk (Amsterdam 1997)
Elizabeth Knowles & Julia Elliott (red.) The Ox/ord dictionary ojnew
words (Oxford 1997)
Jan Kuitenbrouwer Turbo-taal. Van socio-babble
tot yuppie-speak
(Amsterdam 1987)
Jan Kuitenbrouwer Neo-turbo: van yuppie-speak
(Amsterdam 1993)
[162]
tot crypto-mumble
Jan Kuitenbrouwer Hedenlands. Kleín lexicon van het gaande
en komende
taaijaar (Amsterdam 1996)
Frans van Lier Jaartaai:
de debuutwoorden van ïggz
Frans van Lier Jaartaai: de debuutwoorden
Frans van Lier Jaartaai:
de debuutwoorden
Maarten van Nierop Nieuwe woorden.
(Amsterdam 1 9 9 3 )
van 1993 (Amsterdam 1994)
van 1994 (Amsterdam 1995)
Verklarend en verhalend woordenboek
van modern taalgebruik (Hasselt 1 9 7 5 )
Maarten van Nierop Nieuwe-woordenboek
Maarten van Nierop Verklarend lexicon
(Hasselt 1 9 7 6 )
van níeuwe woorden (Hasselt 1979)
J. Posthumus A description of a corpus of anglicisms (Groningen 1986)
Riemer R e i n s m a Signalement van níeuwe woorden.
2000 neologismen
W.P. Woordenboek uan
(Amsterdam/Brussel 1 9 7 5 )
Riemer R e i n s m a Neologismen (Utrecht/Antwerpen 1984)
Riemer R e i n s m a Neologismen (Den Haag/Antwerpen 1999)
Nicoline van der Sijs Leenwoordenboek. De inuloed van andere talen op het
Nederlands (Den Haag/Antwerpen 1996)
Nicoline van der Sijs Geleend en uitgeleend. Nederlandse woorden in andere
talen & andersom (Amsterdam 1998)
Nicoline van der Sijs & P.A.F. van Veen (T) Van Dale etymologisch
woordenboek. De herkomst van onze woorden (Utrecht/Antwerpen
I997 2 )
R i k Smits & Liesbeth Koenen Peptalk
& Pumps
(Amsterdam 1989)
Rik Smits & Liesbeth Koenen Peptalk. De Engelse woordenschat
van het
2
Nederlands (Amsterdam 1 9 9 2 )
P.G.J. van Sterkenburg Taal van het journaal.
hedendaags Nederlands
Een momentopname
van
(Den Haag/Antwerpen 1989)
P.G.J. van Sterkenburg & M.C. van den Toorn Veertig jaar journaal,
veertig jaar taal (Den Haag/Antwerpen 1997)
Sarah Tulloch The Oxjord dictionary o/new words
P. Wijnands & J.M. Ost Woorden
(Oxford 1992)
van deze tijd (Amsterdam/Antwerpen
1980 2 )
[163]
Alfabetisch register
De nieuwe
wijd,
woorden
en uitdrukkingen
waaraan
afzonderlijke
artikelen
zijn ge-
zíjn ín het alfabetisch register vet gezet.
achterbankgeneratie 1 3 6
antirooklobby 2 2
achterroulette 27
antirookmagiër 2 2
actief koelpak 92
antirookpil 2 3 - 3 4
aerobics 88
antirookpropagandist 22
afkillen 19
antirookreclame 22
afmaken 19
antirookstichting 22
agressieconducteur 1 5
antirookteam 22
agressiescenario 108
antirookvereniging 2 2
agressietrein 1 5
antirookwetgeving 2 2
agri-biotech 36
anti-RSI-tachograaf 30
agro-paal 19
antisnurkkeelspray 24
agro-paalkamperen 19
antisnurkspray 24
Aibo 19
antivirusbedrijf 1 3 7
aidsbelasting 20
antivirusindustrie 1 3 7
aidsroulette 27
anti-vloekapparaaat 143
aio 66
anti-vloekkastje 143
air rage 94
aquarobics 88
alarm-bh 20
armenwinkel 100
alfaritme 1 3
armoedescenario 108
ama 1 3 7
assistent-bondscoach 7 2
ama-plusser 1 3 8
Atlantismodel 24-25
anarchafeminisme 93
autobetaalbox 25
anti-agressieconducteur 1 5
babyboomer 99
antibioticatest 20-21
backpacker 1 1 9
antibioticavrij 2 1
bagagescanner 1 1 4
antifilterorganisatie 2 1 - 2 2
Baligate 25-26
anti-krachttermapparaat 143
bama 1 3 8
anti-plagiaatmachine 1 1 6
barebacking 26-27
antirookactie 2 2
BB 27-28
antirookactivist 2 2
BB'er 28
antirookbrigade 22-23
BB-adept 28
antirookcampagne 22
BB-avond 28
antirookkruistocht 22
BB-believer 28
[164]
BB-bewoner 28
BB-bouwkeet 28
BB-deelnemer 28
BB-fan 28
BB-gekte 28
BB-gesticht 28
BB-huis 28,108
BB-kantoor 28
BB-kijker 28
BB-nieuwtje 28
BB-onthulling 28
BB-psycholoog 28
BB-variant 28
BB-vriendinnetje 28
BB-website 28
beachcam 28-29
bedrijfsmasseur,
biotech-activist 36
biotech-bedrijf 36
biotech-concern 36
biotech-eten 36, 70
biotech-experiment 36
biotech-fonds 36
biotech-geneesmiddel 36
biotech-hater 36
biotech-hausse 36
biotech-hype 36
biotech-industrie 36
biotech-insuline 36
biotech-lobby 36
biotech-maïs 36
biotech-markt 36
biotechniek 36
biotechnologisch voedsel 70
biotech-onderneming 36
biotech-plant 36
biotech-product 36
biotech-sector 36
biotech-soja 36
biotech-stam 36
biotech-voeding 36
biotech-voedingsmiddel 36
biotech-vrij 36
biotech-wereld 36
biotech-zaad 36
bit 31
bedrijfsmasseuse 10, 29-30
beeldschermtachograaf 30-31
beeldschermterreur 31
belangenbehartigingsfeminisme 93
belboom 31-32
bergdetective 32-33
betaalbox 25
betaalboxsysteem 25
betonbom 33
biechtshow 33-34
Bijlmercomplot 34
Bijlmerdoofpot 34
Bijlmerspeurder 34
Bijlmersyndroom 34-35
Bijlmerziekte 34
bimbofeminisme 93
bio-eten 70
biotech 36
biotech-aandeel 36
biotech-aardappel 36
Blair-baby 36-37
blindkezen 27
bodywire 37
boksen 129
bompauze 37-38
boommast 32
box 38
boxenstelsel 11, 38-39
boxfresh 39
[165]
breedband-internet 86
breekboom 39-40
breukgleuf 129
bullshit bingo 40-41
burgerjournalist 41
contactapparaat 68
containerscanner 114
con tra terreur 31
burgerjournalistiek 41
cultuurfeminisme 93
calamiteitentrein 41
cultuurverkenner 47-48
calamiteitenvaartuig 41-42
cursusmoe 48
Callanetics 88
cursusmoeheid 48
Coopertest 88
core business 41
callirobics 88
cyber- 48-49
cam 28
cyberbucks 49
cam-bekendheden 29
camcorder 29
camera 29
C A R 46
cybercafé 49
cyberdoc 86
cyberfeminisme 93
cyberfraude 49
carveschaats 42
cyberhelm 49
catastrofescenario 108
ceeceetje 42-43
cellular phone 132
cyberkraak 49
cybernaut 49
cyberseks 49
cybershop 49
chickengate 26,43
chipkaart 125
city tarief 43-44
class action proces 76
class action rechtszaak 76
cybersonate 49
cybersquatting 53
cyberstalking 86
cyberstore 49
clubcondoom 44
cybersupermarkt 49
cocaïnegate 26
cybertherapie 49
Cola-affaire 45
colavergiftiging 44-45
cybertijdperk 49
cyberveiling 49
collegeliner 45-46
cyberwar 14
community curator 48
cyberwereld 49
computer 31
computer assisted reporting
cyborgfeminisme 93
dagboekkamer 10, 49-50
computervirus 137
46
dartmachine 50-51
dart-o-maat 51
computerziekte 137
dartrobot 51
condoom 44
dartsgekte 50
condoommoe 27
dassenwasser 51
consumentenhausse 46-47
datalogger 124
[166]
e-buder 57-58
eclipsbewonderaar 59
eclipsblindheid 59
eclipsbril 59-61
eclipsbroodje 59
eclipscamping 59
deeltijdvrees 51-52
Denty 133
deurbelpyromaan 16, 52
dioxinekip 52-53
dioxinekipschandaal 53
doemflensen 27
domaingrabbing 53-54,113
eclipsconcert 59
domeindief 54
eclipsdag 59
domeinkapen 54,113
eclipsdesillusie 61
domeinkaper 53
eclipsdeskundige 60
domeinkaping 54
eclipseuforie 59
domeinnaam 53
eclipsexpeditie 59
dotcom 54-55
dotcom-bedrijf 55
eclipsexpert 59
eclipsfanaat 59
dotcom-genera tie 55
dotcom-land 55
eclipsfeest 59
eclipsganger 59
dotcom-mania 55
eclipsgebied 59
dotcommen 55
eclipsgedrag 59
dotcom-miljonair 55
dotcommiseren 55
dotcom-reclame 55
eclipsgekte 59
eclipsgroep 59
eclipshype 59
dotcom-revolutie 55
dotcom-sector 55
dotcom-slachtoffer 55
downloaden 116
draagbare telefoon 132
eclipsjager 59
eclipsjunk 59
eclipskijker 59
eclipsliefhebber 59
eclipsminuut 59
drempelvrees 51
eclipsnieuws 59
driemiljoenklapper 56
eclipsobservatie 59
droeftemagnetisme 13, 56-57
eclipsobservatiepost 59
drugsondernemer 82
eclipsofiel 60
DSM-teSt 21
eclipsoholic 60
duimring 104
eclipsomanie 60
durfneuken 27
eclipsonderzoek 59
dweilpauze 37
e-bankieren 58
eclipspakket 59
eclipsreiziger 59
e-bedrijf 58
eclipssieraad 59
e-boek 58
eclipssite 59
e-business 58
eclipsslachtoffer 59
[167]
eclipsspanning 59
e-mailvirus 137
eclipstocht 59
e-mailwisseling 58
eclipstoerist 59
emotiecratie 63-64
eclipsuittocht 59
e-news 58
eclipsvlucht 59
entertainment-robot 140
eclipswolk 61
e-post 58
eclipszegel 59
escalatiescenario 108
eclipszone 59
e-sneupen 58
eco-afvalwater 62
e-software 58
ecobanaan 61
e-speak 58
eco-doodskist 61-62
e-tailer 58
ecodrugs 62
e-tailing 58
eco-efficiency 62
etherpiraat 151
ecofeminisme 93
e-time 58
ecogas 62
e-vangelie 58
eco-kist 62
evo-devo 64-65
ecokogel 62
examenvrees 51
eco-lijkkist 62
ex-zedenpleger 152
ecologie 61
e-zine 58
e-commerce 57, 62
familieterreur 31
ecopaddestoel 62
fïetsbuggy 65
ecosigaret 61
fïetsparkeur 65-66
ecosysteem 61
filterprogramma 21
ecovoedsel 61
filtersoftware 21
e-cruitment 58
filterwetgeving 22
ed-commerce 62-63
fingerbell 142
eerwraak 15
fingerboard 66
eetpauze 37
fingerboarden 66
e-Europe 58
flits-aio 66-67
effe lekker knuffelen 13,49
Frankensteinvoedsel 70
e-geld 58
frietje feest 67-68
e-handel 58
frotteur 13
eindejaarshypochondrie 63
gas 126
e-kerstkaart 58
gaydar 68
e-klant 58
gelijkheidsfeminisme 93
e-(mail)krant 58
gelijkheidshof 68-69
e-life 58
genaardappel 70
e-mailoorlog 58
generatie Nix 136
[168]
gratiseconomie 146
Greenwich Electronic Time
10,76
Greenwich e-time 76
Griekse liefde 27
Griekse roulette 27
groene marketing 62
groepsgeding 76-77
groepsrechtszaak 76-77
grote-lulinterview 77
grottoerist 78
GSM'tje 132
GSM-kankerschildje 133
GSM-oorlog 82
GSM-Straling 1 3 3 , 1 5 3
GSM-telefoon 132
GSM-zendmasten 153
G-string 125
gumwatch 78
haaienpak 78-79
hacker 79
hacktivisme 80
hacktivist 79-80
halfpipe 66
handheld 132
hangjeugd 80
hangjongere 80
hangmobiel 80-81
hangplek 80
happening 128
happy drug 81-82
heilbotvete 14
henna-tattoo 37
herriebarometer 82
heterofeminisme 93
H iv-roulette 27
hiwen 27
holroulette 27
generatie x 136
generatie y 136
genfood 70
gengewas 69-70
genmaïs 70
genrijst 70
gensoja 70
gentech-vrij voedsel 70
gen-voedsel 70
GeT 76
geurenbank 70-71
gevechtspauze 37
geweldloze zone 71-72
geweldpleger 152
geweldscenario 108
gezinscoach 72
gezondheidshemd 72-73
gezondheidstoilet 73
GG 70
GGO 70
gibi 90
gifkikker 74
gifkip 73-74
gifkipaffaire 74
gifkipkwestie 74
gifkippenplaag 74
gifkipschandaal 74
GM 70
GM-product 70
gogo 74
gogoën 74
golffeminisme 93
grachtengordelbus 75
grafietbom 75-76
grafietbombardement 76
grama 138
grapdichtheid 118
grasrobot 140
[169]
homocontactapparaat 68
jop 80
homoroulette 27
jop-container 80
hondenpieper 82
justitieantenne 88
hoofddoekenfeminisme 93
kabinetseuthanasie 104
hooliganleger 82-83
kamikazekezen 27
horizontale relatie 150
lcamikezen 27
hormoonboer 84
karate 88
hormooncake 83-84
karobics 88-89
hormoonmaffia 84
kauwgomoplosser 89
hormoonrunderen,
KFOR 89-90
hormoonvee 84
KFOR-bevelhebber 90
huisrobot 140
KFOR-militairen 90
hyperfeminisme 93
KFOR-soldaten 89-90
inlegkruisje 125
KFOR-troepen 90
instaprente 14
kibi 90
integriteitsrisico 150
kickboksfeminisme 93
internet- 84-86
kidsaerobics 88
internetaanbieder 85
killen 19
internetaansluiting 85
kinderaerobics 88
internetadres 85
kinder-GSM 133
internetdatingbureau 86
kinderspruit 90-91
internetdokter 86
kindertelefoon 133
internetgebruiker 85
kippencrisis 43
internetkluizenaar 86
kippengate 43
internetlichtkrant 86-87
klaagfeminisme 93
internetprofessor 86
klapschaats 79
internetromance 86
kliklijn 144
internetserver 85
knuffel-tv 91
internets talking 86
koelpak 91-92
internetten 85
koelpaktherapie 92
internettijd 76
kontrisken 27
internetwinkel 85
Kosovo-scenario 108
internetwork 85
koudwatervrees 51
inversietherapie 13
krachtfeminisme 93
IT-branche 98
Kremlinga te 26
IT-rijke 98
laat je niet gekmaken 13,
jongerenleenbank 87-88
ladynetics 88
jongerenontmoetingsplek 80
lama 138
[170]
leerherberg 92
leisure box 93
leisure center 93
leisure manager 93
leisuremarkt 93
leisurepark 92-93
leisurevoorziening 93
lemmingseks 27
lesbofeminisme 94
lijstjesmoe 48
lipstickfeminisme 93-94
loonpauze 37
love triggers 123
luchtpiraat 151
luchtrazernij 94-95
luxe-plastuit 117
maanbol 59
machomanagement 135
macho-overnames 135
magic tattoo 37
magneetheffing 154
magneetnaam 96
magneetwoord 95-96
magneetzweefbaan 154
mailwisseling 58
management 135
management by pampering 29
mannenwerker 77
markeringsbijeenkomst 9798
massafeminisme 93
m-commerce 145
mebi 90
meeltje 58
Millennium Survival Kit 63
millenniumbaby 99
millenniumgekte 99
millenniummoeheid 99
millenniumplastuit 117
millenniumprobleem 99
millenniumproof 99
M-info 144
MiniPotti 148
minimaal-urencontract 101
minimapas 101
minimawinkel 100-101
mini-skateboard 66
mobi 133
mobiele hangplek 80
mobiele telefoon 132
mobieltje 133
mobi-hausse 133
mobile 133
mobilo 133
mobi-markt 133
Moerks 106
mosselvergiftiging 44
motors tok 101
muccer 101
muisalarm 30
muisarm 30
muisarmalarm 30
muisarmbestrijder 30
muisarmplaag 30
muisarm tachograaf 30
multifunctioneel koordloos
telefoonsysteem 131
Murks 106
muziekterreur 31
naambellen 101-103
naamnummer 102
naamnummerhamsteraar 102
meertalige straattaal 105
melissavirus 136
midlife-miljonair 98-99
millennium- 99-100
[171]
nacht van Wiegel 103-104
opvoedingsondersteuning 72
nagelring 104
orgasmejacht 123
nannycam 29
orgastronomie 123
natuurverkenner 47
paalkamperen 19
Nederfrans 88
paardenbegraafplaats 112-113
Nedermix 104-106
paardencrematorium 113
neofeminisme 93
pagejacking 113-114
nepflitser 106-107
paginakapen 113
nepsnelheidscamera 106
palletscan 114
neptattoo 37
palmbelboom 32
nepvirusmelding 137
pamperen 29
net 85
papathie 115
netcam 29
papavirus 136
netdokter 86
parketantenne 88
nicotinekauwgom 23
passief koelpak 92
nicotinepleister 23
patatgeneratie 136
nomineren 49,107-108
patatje oorlog 67
noodremscenario 108
pc-tachograaf 30
noodtoestandscenario 108
personal phone 132
nulzesje 133
pikpoker 27
nummerdief 103
piranha-economie 115-116
nummerkapen 103
pistoolfeminisme 93
nummerkaper 103
plaagprogramma 137
oliebestrijdingsvaartuig 41
plagiaatcontrolemachine 116
olly 66
plagiaatdetector 116
onder de hoed houden 110
plakbandgeheugen 128
onder de muts houden 110
planproces 41
onder de pet houden 108-111
plasma-televisie 73
onder de pet proppen 110
plastuit 116-117
onder de pet schuiven 110
pleinvrees 51
online stalking 86
PMWS 148
oogpsychose i n
PMWS-virus 147
oogtelefoon 145
poclcet-phone 132
Oom Dagobert-lening 112
polderfeminisme 94
Oom Dagobert-regeling 111-
Poldernederlands 14
politie-antenne 88
112
Oom Dagobert-vordering 112
politieterreur 31
oorlogsbegraafplaats 113
polscomputer 118
[172]
polsnavigator 117-118
risicozen 27
polstelefoon 118
robothond 19
pornofilter 143
rommelkaart 119
portable 132
rouwrandscenario 108
potzak 148
powerfeminisme 94
praatmaatje 149
roze roulette 27
RSi-tachograaf 30
rugzakbepantsering 119-120
PremiTest 21
principieel proces 76
rundvleesoorlog 142-143
Ruslandgate 26
salonfeminisme 94
pro-actief 41
pseudonimiteit 13
punt.nl-bedrijf 55
puntcombedrijf 55
scenario 108
S-check spray 120
schoolmeisjesfeminisme 94
quarterpipe 66
radar 68
schuttingwoordenfilter 87
radiopiraat 151
senatorscoup 104
rail tax 154
seniorenpand 120
rampensemafoon 136
sensorhemd 73
shockvertising 120-121
sireneversneller 121
skate-aid 101
skin-to-skin 27
scriptvirus 137
rampspoedscenario 108
raw-sex 27
real-life soap 28
recital-cabaret 118
reclamefilter 143
reclameterreur 31
recorder 29
recordkoe 12
slaaprol 122
slachtofferfeminisme 94
sleepmoord 122
sleutelwoord 96
reetroulette 27
smeltkroestaal 106
reetveter 125
Smurfen-Nederlands 106
regenpauze 37
smurfentaai 105
rekeningrijden 25
relishopper 151
snackseks 122-123
relishopping 151
sneuvelbereidheid 14
snail mail 58
resultaatgericht 41
Snorenz 23
retourpinnen 118-119
spijbelchip 123-124
rijdende hangplek 80
risicopuleren 27
spijbelchipkaart 124
spirifeminisme 94
risicoraggen 27
spookschrijver 118
risicotrein 15
spoorwegterreur 31
[173]
sporthoofddoekje 124-125
staatsfeminisme 94
stoelmassage 30
stoelmasseur 30
stoelmasseuse 30
straatbeeldterreur 31
straattaal 106
straatwaarde 114
strandcam 29
string 125
technovoedsel 70
techno-eten 70
teef 153
tegenspoedscenario 108
tegenwindscenario 108
telecomeuforie 134
telemarketingterreur 31
televisiefiets 134-135
testosteron 135
testosteron-management 135
string-inlegkruisje 125
theetafelfeminisme 94
string-tattoo 37
supermarkt 126
supermarktgas 125-126
supersweets 91
supervideorecorder 126
Surilands 106
surveillancemaatschappij 126-
thuisbot 140
thuisrobot 140
tien-o-maat 135
tientjesautomaat 135-136
Tijdelijk Extra Beveiligde
Inrichting 90
timestamp 76
Tivobox 126
127
surveillance society 127
tostigeneratie 136
synergie 41
totaliteitszone 59
taaltrots 14
trabantfeminisme 94
taartactie 129
treitermedium 31
taarting 128-129
trilsemafoon 136
taartingactie 129
t-rom 127-128
tabletsplitser 129
Tsjernobylvirus 136-137
TaeBo 129-130
tv-fiets 135
taekwondo 129
twama 137-138
Talkie kids phone 130-133
twijfelmuts 77
tandendoosje 133-134
übercool 138
Tante Agaath-regeling 112
uitgangspuntenbrief 48
target 41
uribag 117
task-force 14
urifem 117
tattoobandje 37
vacaturesite 96
tebi 90
vakantiemoe 48
technofonds 134
vandalisme 138
technohausse 134
vandalismemeter 138-139
technohouse 134
veejay 141
[174]
veganist 139
vloekdetector 143
vegaschoenen 139
vloekdoos 143
vegavlees 139
vloekentrommel 143
verduisteringsband 140
vloekfïlter 143-144
verduisteringsbrilletje 60,140
voer voor psychologen 115
verduisteringsganger 140
voetbalvandalismelijn 144
verduisteringsland 140
vrijbuitersfeminisme 94
verduisteringsmoment 140
vrijetijdsindustrie 92
verduisteringspercentage 140
vrouwenglossy 39
verduisteringsproces 140
vrouwenurinaal 117
verduisteringsstrook 140
vuurwerkmonster 56
verduisteringstompoes 59,
waagwippen 27
waardenfeminisme 94
140
verduisteringsweer 140
waarheidsvinding 14
verduisteringszone 139-140
walvisverzekering 144
verkenner 47
WAP 145
vermaakrobot 140
wappen 144-145
vermogensversneller 14
WAP-toestel 145
vernietigingsgen 140
waterhei 154
versoaping 14
webauto 145-146
verticale relatie 150
webcamberoemdheden 29
verzorg-tv 91
webcampersoonlijkheden 29
vetweegschaal 141
webcar 146
videocamera 29
weercam 29
video-conferencing 73
weggeefeconomie 146
videojockey 141
weggeefkrant 147
videomail 141
weggeefwinkel 147
videorecorder 126
wegkwijnziekte 147-148
viezewoordenfilter 87
wegnomineren 13,49,108
vingerbei 141-142
wegpiraat 151
vingerring 104
wegwerp-plastuit 117
virus-encyclopedie 137
wegwerptoilet 148
Vitaletta 142
wegwerpurinaal 148
vleesakkoord 143
wegwerp-wc 148
vleesconflict 142
welvaartsexplosie 47
vleesoorlog 142
wensmens 148-149
vleesovereenkomst 143
wenweek 149
vleesproces 142-143
werkmoeder 149-150
[175]
werkromance 150
werpgroep 128
Wiegelaar 104
win-win-situatie 41
zendpiraat 151
zeurfeminisme 94
zevenklapper 56
ziekenboegfeminisme 94
wisselgevecht 151
wondercoach 72
zoekersstop 153
zoekmachine 96
yeccle 151
zonsverduisteringsbroodje
yeccle-vrouw 151
yogarobics 88
zaadpiraat 151-152
zachte bom 76
140
zonsverduisteringsdepressie
140
zakpo 148
zaktelefoon 131
zonsverduisteringsgebied 140
zonsverduisteringsgekte 140
zonsverduisteringsscène 140
zama 138
zedendelictpleger 152
zonsverduisteringsspirit 140
zorgkantoor 14
zedenpleger 152
zeebodemsnuffelaar 152
zeeverkenner 47
zwama 138
zelfmoord terreur 31
zemelteef 1 3 , 1 5 3
zendboom 32
zendkraan 153
zwartekousenfeminisme 94
zweefpremie 154
zweefteef 14,153
zwembadgeweld 154
Zyban 23