jaargang 2 nr. 1 - van Ars et Mathesis

Commentaren

Transcriptie

jaargang 2 nr. 1 - van Ars et Mathesis
rthesis
Mededelingenblad van de
Stichting Ars et Mathesis
Redactieadres:
Waldeck Pyrmontlaan 20
3743 DE Baarn
Jaargang 2, nummer 1
november 1987
STICHTING ARS ET MATHESIS
ARTIKEL 2 UIT DE STATUTEN:
De stichting stelt zich ten doel de belangstelling te bevorderen
voor kunstuitingen die een raakvlak met de wiskunde hebben, door
het organiseren van tentoonstellingen, het publiceren van boeken
en artikelen, casu quo de medewerking verlenen aan tentoonstellingen en/of publicaties op dit gebied. Verder zal zij zich bezighouden met alle aktiviteiten die tot dit doel kunnen leiden.
EEN
EXTRA
DIMENSIE
De laatste jaren is er een groeiende belangstelling
voor de vierde dimensie.
In Pythagoras, het wiskundetijdschrift voor jongeren,
verscheen vorig jaar (1986) een reeks artikelen over
de meetkundige realiteit van regelmatige veelvlakken
in de vierdimensionale ruimte (figuur 1) .
Eind juli 1987 werd de film 'Time after time' uit 1979
gebaseerd op de beroemde vertellingen van H.G. Wells
opnieuw uitgezonden. Reizen door de tijd door middel
van een tijdmachine is de boeiende gedachte achter de
film.
Door Linda Dalrymple Henderson werd een omvangrijk
boekwerk geschreven over de vierde dimensie en de
niet-euclidische meetkunde in de moderne kunst.
Door Dali is de hyperkubus gebruikt voor zijn crucifix
uit 1954 (figuur 2) .
- 19 -
Een vierdimensionale kubus, ook wel
hyperkubus
genoemd.
fig. 1.
Uit; Pythagoras april 1986
25e jaargang nr. 4
fig.
2.
Een opengeklapte
hyperkubus.
Uit; Pythagoras april 1986
25e jaargang nr. 4
In 1984 schreef Rudy Rucker het boek 'The fourth
dimension' dat al in 1985 in een Nederlandse vertaling verscheen onder de titel 'De vierde dimensie;
naar een meetkunde van een hogere werkelijkheid'.
Een leuk en boeiend boek. Enerzijds gaat het terug
naar 'Platland', de tweedimensionale ruimte, die aan
het einde van de vorige eeuw werd beschreven door
Abbott, anderzijds beschrijft het ook tijdreizen. Zo
zouden mensen 'ruimtetijdvlechten' van atoomdraden
zijn (figuur 3) .
In de techniek worden steeds extra dimensies toegevoegd
aan de bestaande mogelijkheden.
Zo heeft een automobiel drie mogelijkheden: stilstaan,
vooruitrijden en achteruitrijden. Voegen we daar als
extra dimensie aan toe het opstijgen, dan is uit het
rijtuig een vliegtuig ontstaan (figuur
4).
Zijn er onder de lezers van Arthesis ook belangstellenden voor vier— en hogerdimensionale verschijnselen
laat het dan even weten.
Uw reaktie graag aan H.P. van Tongeren
Loezekamp 28
8014 EP Zwolle.
- 20 -
fig.
3
Mensen zijn
ruimtetijdvlechten
van
atoomdraden.
UIT; Rudy Rucker
De 4e dimensie.
In dit stukje werden relaties gelegd tussen
De vierde dimensie
en
Meetkunde
Kunst
Tijd
Literatuur
Techniek
En ... ? ? ?
H.P.
van Tongeren
figuur 4
Het vierdimensionale rijtuig
Of het voertuig met een extra dimensie»
of
het luchtvaartuig?
- 21 -
LEONARDO DA VINCI,
INGENIEUR EN
ARCHITEKT
- Een buitengewone
tentoonstelling in Montreal
-
De nationale ingenieursvereniging van Canada viert dit
jaar haar honderdjarig bestaan. Om dit jubileum bijzondere
luister bij te zetten, werd met de steun van de hoogste
nationale instanties en met ruime sponsoring, een uitzonderlijke tentoonstelling ingericht. Deze liep tot 8
november in het Museum voor Schone Kunsten aan de (70
kilometer lange) Sherbrooke street.
Algemeen coördinator was Pierre Théberge, direkteur van
het museum, die de hele opzet als ook de realisatie van
de indrukwekkende catalogus, toevertrouwde aan professor
Paolo Galuzzi uit Firenze en professor Jean Guillaume van
de Rabelais Universiteit in Tours.
Kent iedereen Da Vinci als de maker van de twee meest ver—
kitschte schilderijen ter wereld (de Mona Lisa en het
Laatste A v o n d m a a l ) , toch is de schilderkunst niet zijn
hoofdbekommernis geweest. In de meest algemene, experimentele en gevarieerde zin van het woord past hem de titel
van Uitvinder. Volgens huidige begrippen zouden we hem
eerder een conceptueel kunstenaar noemen, maar een aantal
van z'n experimenten waren zozeer op de (vaak denkbeeldige)
praktijk gericht, dat in de eerste plaats om deze reden
de vorstelijke (afwisselend Italiaanse en Franse) werkgevers van destijds, op zijn diensten een beroep hebben
gedaan. In het beste geval kon hij hun immers van nut
zijn om kanalen te graven, beton of kanonnen te gieten,
bommen te maken of paleizen en feesten te bouwen.
De tentoonstelling in Montreal was vrijwel uitsluitend
aan dergelijke ontwerpen gewijd. Hierdoor omvatte ze maar
twee groepen expositiestukken: oorspronkelijke (geïllustreerde)
manuscripten en 25 hedendaagse houten modellen. Deze werden
naar de beschreven en geschetste concepten van Da Vinci
opnieuw getekend en gemaakt.
Het hing van de instelling van de bezoeker af wat als het
meest sensationeel overkwam: het onschatbare oude papier
of het nieuwe, gladdraaiende houtwerk. Ze werden thematisch
in telkens een afzonderlijke zaal op volmaakte wijze tentoongesteld. Bijzondere vermelding verdient de sobere, maar
indrukwekkende presentatie van de Hammer codex (genoemd
naar de huidige eigenaar) . Elk van de 18 bladen, tussen
twee ruiten gevat, kreeg een afzonderlijke vitrine met belichting, zodat voor- en rugzijde bekeken konden worden.
Overigens waren niet alle getoonde manuscripten van de
hand van Leonardo. De tentoonstelling gaf een beeld van
de 15de en 16de eeuwse ingenieurskunde, in feite een soort
verbetering (door technische rationalisering) van eeuwenoude metselmethodes: de bouwers van Chartres of Salisbury
hebben niet op Leonardo zitten wachten!
- 22 -
Ook de tentoonstelling bleef eerlijkheidshalve niet beperkt
tot het Universele Genie van Da Vinci. Voorgangers en tijdgenoten, zoals de familie Di Sangallo, werden er bij betrokken. De ontzaglijke kraan die Brunelleschi middenin
de kathedraal van Firenze oprichtte om de koepel te voltooien, werd door de jonge Leonardo overgeschetst. Ze stond
hier als eerste in de reeks schaalmodellen. Dit is trouwens
één van de weinige gereconstrueerde hijswerktuigen waarvan
het bestaan en de deugdelijkheid onomstotelijk vaststaan.
Van geen enkele andere machine van Da Vinci kan dit worden
gezegd. Het ziet er n a a r uit dat hij enkel inzake de s c h i l derkunst niet a l l e e n o n t w e r p e r , m a a r ook u i t v o e r d e r is g e w e e s t .
W a n n e e r we nu w e t e n dat z'n z o g e n a a m d e p r o f e t i s c h e v l i e g m a c h i n e , b e d o e l d om door m a n k r a c h t van de grond te k o m e n ,
750 kg (zonder p i l o o t ) zou h e b b e n g e w o g e n (men heeft de
m a c h i n e nu w e r k e l i j k g e m a a k t en ze hing aan de m u s e u m g e v e l ) ,
dan rijzen toch wel twijfels omtrent dát soort tekenen van
genialiteit.
De h e d e n d a a g s e kijker denkt dan ook o n w i l l e k e u r i g terug aan
de kostelijke f a n t a s i e , die de E n g e l s e tekenaar Ralph Steadman
op Da V i n c i heeft g e m a a k t . Dit album lag niet in de w e i v o o r z i e n e b o o k s h o p , h e t g e e n het enige hiaat was in dit
overigens voortreffelijk b e g e l e i d e g e b e u r e n .
Ligt de k a r i k a t u u r soms niet ver a f , dan k u n n e n we enkel
inzien dat de ideeën v a n L e o n a r d o veel v e r d e r reikten dan
de m a t e r i ë l e mogelijkheden van zijn tijd. Inzake z w a a r t e k r a c h t ,
e n e r g i e , w e e r s t a n d s v e r m o g e n of v e e r k r a c h t der m a t e r i a l e n
h e b b e n we h e d e n b e g r i p p e n die tot de stof v a n het m i d d e l baar onderwijs b e h o r e n , m a a r in zijn tijd h o o g s t e n s p r o e f ondervindelijk en dan n o g slechts in zeer b e p e r k t e mate k o n den w o r d e n e r v a r e n . Het is alsof zijn v l i e g - , hijs- of b o o r tuigen v i e r h o n d e r d jaar te v r o e g eisen s t e l d e n , die pas
met g e b r u i k van e d e l s t a a l , l i c h t m e t a a l of n y l o n mogelijk
zijn g e w o r d e n , zoals bij v o o r b e e l d de d e l t a v l e u g e l . In zekere
zin kan Da V i n c i dus e e r d e r als ziener dan o n t w e r p e r w o r d e n
b e s c h o u w d . D e n u g e r e c o n s t r u e e r d e m a c h i n e s b e w i j z e n echter
dat hij f u n d a m e n t e e l g e e n h e r s e n s c h i m m e n b e d a c h t .
Da V i n c i ' s summier u i t g e d r u k t e ideeën h e b b e n wel een a a n z i e n lijke stimulans b e t e k e n d v o o r m e e r p r a k t i s c h aangelegde n a t u r e n , zoals b i j v o o r b e e l d M i c h e l A n g e l o .
De laatste zalen v a n de t e n t o o n s t e l l i n g w a r e n dan ook gewijd
aan Da V i n c i als v o o r g a n g e r - op p a p i e r inzake a r c h i tectuur en s t e d e b o u w . In de S t . P i e t e r s k e r k en in de G e z u
te R o m e , alsook in het k a s t e e l van Chambord (Leonardo stierf
in dienst van F r a n c o i s I) zouden zijn ideeën zijn verwerkt.
Enkel het laatste h o u t e n m o d e l in de t e n t o o n s t e l l i n g , de
doorsnede van een nooit g e b o u w d e k o e p e l k e r k , geeft een indruk van wat een D a - V i n c i - g e b o u w had k u n n e n z i j n .
De inrichters logen a l l i c h t niet w a n n e e r ze b e w e e r d e n 2000
w e r k e n van Da V i n c i t e n t o o n te s t e l l e n . Ze zullen wel elke
k r a b b e l h e b b e n m e e g e t e l d . Opmerkelijk was dat de v o l b l a d u i t -
- 23 -
gevoerde tekeningen allemaal uit de familieschat van de
koningin van Engeland kwamen. Het zijn stuk voor stuk beroemde, vaak gepubliceerde bladen, o.a. de Kannonengieterij .
Ook de anatomische studies behoorden tot de topstukken.
Voor Leonardo bestaat geen essentieel verschil tussen het
mechanische, organische en zelfs geologische beginsel. De
planeet Aarde is een lichaam waarvan de bergen het geraamte
vormen, de aarde het vlees en het water de levenssappen. Het
lichaam is op zijn beurt een machine: schitterende skeleten spiertekeningen brengen die opvatting in beeld met een
accuraatheid die in dit geval volkomen vernieuwend tegenover het middeleeuwse obscurantisme mag heten.
Die tekeningen vertonen de zeer persoonlijke kenmerken van
Da Vinci: een paradoxaal evenwicht tussen precisie en improvisatorische losheid. Soms vormen ze een geheel met de begeleidende tekst, soms
staan ze er marginaal bij of zijn er
schijnbaar zonder verband tussenin geworpen. Leonardo's linkshandige spiegelschrift verhoogt het bevreemdende uitzicht
van die schetsbladen en notaboekjes. Steeds opnieuw ontstaat een levendige bladspiegel, een ongewild meesterstukje
van lay out.
De catalogus heb ik hierboven 'indrukwekkend' genoemd. Hij
omvat niet enkel de afbeelding en beschrijving van de tentoongestelde werken, maar ook negen rijk geïllustreerde essays over
Da Vinci en z'n tijdgenoten op het terrein van de bouwen ingenieurskunde.
De 384 bladzijden halfglanzend couché papier met meer dan
400 afbeeldingen vormen een zware, in linnen gebonden band.
De prijs bedraagt ƒ75.-/l350 BEF.
Het is opmerkelijk dat nauwelijks een week na de opening van
de Da-Vinci-tentoonstelling eveneens in Montreal een niet
minder belangrijke en zo mogelijk nog kostbaarder expositie
werd geopend. Onder de titel '1'Or des Thraces' werden 3000
stukken (niet alle in goud weliswaar!) uit Bulgarije tentoongesteld. Dit tot 4 oktober.
F.
- 24 -
De Vogelaere
(aica)'

Vergelijkbare documenten