Utilisatierapport 2012

Commentaren

Transcriptie

Utilisatierapport 2012
Utilisatierapport
Technologiestichting
STW
Technologiestichting STW
Postadres
Postbus 3021
3502 GA Utrecht
The Netherlands
Bezoekadres
Van Vollenhovenlaan 661
3527 JP Utrecht
T +31 (0)30 600 12 11
F +31 (0)30 601 44 08
[email protected]
www.stw.nl
Foto omslag
Ivar Pel, Utrecht
STW-nummer
2012/10995/STW
ISBN-nummer
978-90-73461-79-6
NUR
950
Utilisatierapport 2012
Technologiestichting STW
september 2012
Technologiestichting STW
1
Inhoud
05
Voorwoord
01
04
07
Resultaten uit kennisoverdracht
70
02
Lijst gebruikers bij
STW-projecten 2001
05
24
Statistiek
27
Samenvatting cijfers
28
Twee momenten van evaluatie
30
De methode; hoe ‘meten’ we de utilisatie
30
Projecten gestart in 2001
31
Projecten gestart in 2006
76
STW-projecten 2006
78
Uitleg projecten
79
Projecten per instelling
06
03
110
34
STW-projecten 2001
36
Uitleg projecten
37
Projecten per instelling
Lijst van gebruikers
STW-projecten 2006
116
Lijst van afkortingen
Technologiestichting STW
3
4
Utilisatierapport STW 2012
Voorwoord
Geduld
“Als wij onze problemen goed willen kunnen oplossen hebben we antwoorden nodig
op dezelfde vragen die de wetenschappers zich stellen.” Die uitspraak doet dr. Jos de Jong van Océ
­Technologies in één van de interviews in dit Utilisatierapport. Dr.ir. Tim Bunnik van MARIN constateert
in een ander interview dat STW-onderzoek waar MARIN als gebruiker bij betrokken is de concurrentiepositie van zijn organisatie als expertisecentrum zal versterken. Tegelijk zullen de resultaten niet direct
in commerciële producten te vinden zijn. “Daar gaan gauw vijf tot tien jaar overheen.” Deze twee citaten
wijzen op twee belangrijke elementen in het proces van valoriseren: voor nieuwe technologie is fundamenteel onderzoek vereist en de route naar toepassing vergt tijd, ook als de kennis al bij de gebruiker is
gekomen.
In dit nieuwste utilisatierapport toont STW u de valorisatieresultaten op de STW-projecten
die vijf respectievelijk tien jaar geleden gestart zijn. Wij doen dit zoals u al sinds de jaren ’90 van de
vorige eeuw van ons gewend bent: door te rapporteren over de betrokkenheid (B) van mogelijke kennisgebruikers bij het onderzoek, over het ontstaan van een aanwijsbaar product (P) uit onderzoek en over
de inkomsten (I) die het onderzoek STW en/of de betrokken onderzoekgroep heeft opgeleverd. Deze
B, P en I worden niet alleen ‘gescoord’ maar ook altijd toegelicht met een korte tekst waarin het proces
en de context beschreven worden. Het utilisatierapport als rapportagetool voor valorisatie is daarmee
helemaal in lijn met de inzichten van het rapport ‘Waardevol, indicatoren voor valorisatie’. Die studie,
het resultaat van een samenwerking tussen het Rathenau Instituut, Technologiestichting STW en
Technopolis, in opdracht van de Landelijke Commissie Valorisatie, verscheen in 2011.
De interviews in dit Utilisatierapport met de gebruikers op een aantal STW-projecten
­illustreren opnieuw waar ‘Waardevol’ ook op wijst: bekende indicatoren als octrooien, licenties en
­dergelijke vertellen maar een deel van het valorisatieverhaal. De weg van grensverleggend onderzoek
(soms in een aantal vervolgprojecten) naar concurrerende nieuwe technologie vergt vele stappen.
­Valorisatie is in veel gevallen een kwestie van investeren over langere termijn en geduld.
Eppo Bruins
directeur
Technologiestichting STW
5
01
Resultaten uit kennisoverdracht
08
dr.ir. Tim Bunnik
05374
De kracht van golven in simulatie en experiment
10
dr.ir. Ariadi Nugroho
07015
Software presteert beter met achterliggend model
12
dr.ir. Leo Hoogendoorn
07050
Een betrouwbaar Brain-Computer-Interface (BCI) Systeem
14
ir. Jeroen Timmers
07071
Computersimulatie verbetert ontwerp aanvliegroutes
16
dr. Yvonne van Houten
07180
Biologische plaagbestrijding met roofzuchtige mijten
18
dr. Herman Steen
07371
Niet te missen opportunity voor farmaceutische bedrijven
20
dr. Robin Godfrey
07452
Rendabele zonnecellen maken met dunne-film techniek
22
dr.ir. Jos de Jong
07509
Beter printen door begrip van lastige belletjes
Resultaten uit kennisoverdracht
7
Wiskunde Toegepast
Project
05374
De kracht van golven
in simulatie en experiment
In de bassins van MARIN slaan heftige golven
tegen schaalmodellen van schepen en olie­
platforms. Het maritieme onderzoeksinstituut is
wereldvermaard vanwege de grote hydrodynamische kennis en de uitgebreide testfaciliteiten.
In veel gevallen vormen computersimulaties
de opmaat voor de echte experimenten. In een
­project voor STW verbetert de Twentse hoog­
leraar prof.dr. Brenny van Groessen de numerieke
simulatie van golven. Dr.ir. Tim Bunnik, senior
researcher bij MARIN, is onder de indruk.
Volgens Bunnik maakt MARIN in meer dan driekwart
van het onderzoek gebruik van computermodellen, ter
ondersteuning van de échte tests in de bassins. Er zijn
numerieke modellen om de golven zelf te simuleren
(zowel voor diepe zeeën als voor ondiepe wateren en
kustgebieden) en modellen voor de interactie van de
golven met scheepsrompen en olieplatformen. Dat
laatste, daar gaat het uiteindelijk om, aldus Bunnik:
“Wij zijn vooral geïnteresseerd in de interactie van de
golf met de omgeving.”
8
numerieke model voor de voorplanting van de golven.
Daardoor komt de gesimuleerde golfbeweging beter
overeen met de realiteit.” Tijdens een benchmark
bijeenkomst met internationale deelnemers kwam
Van Groessens model uitstekend uit de bus. Bunnik
is vooral onder de indruk van de snelheid. “Dat is echt
heel knap, je kunt bijna in realtime simuleren. Daarmee
onderscheidt het model zich van andere niet-lineaire
simulaties.”
Licentie
MARIN heeft inmiddels de ‘code’ - de programmeerregels van het numerieke model van Van Groessens
- in licentie genomen. De bestaande MARIN modellen worden er mee verbeterd en uitgebreid. Dat zal
volgens Bunnik onder andere van belang zijn voor
toepassingen waarbij sprake is van hoge en steile
golven. “Neem de simulaties van golven die opbreken
tegen een scheepswand. Hoe beter je de inkomende
golf kunt simuleren - en met Van Groessens model
lukt dat - hoe beter je kunt voorspellen welke vorm
van het schip de beste is.” Een andere uitdaging is om
inzicht te verwerven in ongewenste resonanties bij
LNG-tankers tijdens overslag voor de kust, als gevolg
van lange ‘tweeminuten’-golven.
Goede vooruitzichten
Bunnik vertelt dat veel van de numeriek modellen van
MARIN spin offs zijn van wetenschappelijk onderzoek
bij universiteiten. “We beschikken zelf wel over de
benodigde expertise. Maar het vergt heel veel inzet.
Het is lastig mensen vrij te stellen om vier jaar lang
onderzoek te gaan doen aan dit soort complexe hydrodynamische modellen.”
Als gebruiker waardeert Bunnik de mogelijkheid tot
invloed op het verloop van het project. “We willen als
MARIN uiteindelijk graag iets kunnen doen met de
resultaten van het onderzoek. Daarom is het goed dat
er met onze feedback iets gedaan wordt. Zo kunnen
we er de nodige sturing aan geven.” Al met al is hij met
deze setting bijzonder tevreden: “Het onderzoek heeft
ons tot nu toe veel opgeleverd.”
Het STW onderzoek van prof. dr. Brenny van Groessen,
hoogleraar Toegepaste Analyse en Mathematische
Fysica bij de Universiteit Twente, is daarom een
waardevolle aanvulling op het MARIN werk. Bunnik:
“Het voegt niet-lineaire componenten toe aan het
Dat het STW onderzoek de concurrentiepositie van
MARIN als expertisecentrum zal versterken leidt voor
Bunnik geen twijfel. Maar het duurt wel even voordat
de resultaten in commerciële projecten te vinden zullen zijn. “Daar gaan gauw vijf tot tien jaar overheen”.
Utilisatierapport STW 2012
Hij legt uit dat MARIN in zogenaamde Joint Industry
Projects de eerste stap zet om de opgedane kennis
richting de praktijk te brengen. “Daarvoor zoeken we
geïnteresseerde bedrijven die baat kunnen hebben
bij de verbeterde modellering. We maken ze bekend
met de nieuwe methode, zodat ze er de waarde van
inzien en we er uiteindelijk nieuwe dienstverlening
op kunnen baseren. Zover is het nu nog niet, maar de
vooruitzichten zijn goed.”
1
2
1 “Het STW onderzoek heeft ons
veel opgeleverd” zegt Tim Bunnik.
2 Het nieuwe numerieke model kan
een belangrijke bijdrage leveren aan
het begrijpen van ‘freak waves’ of
‘rogue waves’. Van deze mythische
monstergolven, vooral bekend uit zeemansverhalen, werd op 1 januari 1995
voor het eerst het bestaan ‘officieel’
vastgesteld. De uitzonderlijke, extreem
hoge golf die toen onder het Draupner
platform in de Noordzee doorrolde
werd geregistreerd met laserdetectoren. De hoogte bleek ruim achttien
meter, in een zee met golven van
gemiddeld vijf meter hoog. Ook in de
bassins van MARIN komen de extreme
golven wel eens voor, vertelt Tim
Bunnik (foto). Maar het lukt nog niet
altijd om ze in de computermodellen te
reproduceren. De verwachting is dat
het numerieke model van Van Groessen daar verandering in kan brengen,
omdat het ook de niet-lineaire componenten in de golfbeweging meeneemt.
Resultaten uit kennisoverdracht
9
Cognitie
Project
07015
Software presteert beter
met achterliggend model
Ariadi Nugroho promoveerde in 2010 op onderzoek in het STW Finesse project, gericht op het
verbeteren van de foutdiagnose bij software. Hij
werkte daarbij samen met Logica. Nu gebruikt
en vergroot hij zijn kennis bij de Software
Improvement Group (SIG). Nugroho pleit voor
modelgebaseerde softwareontwikkeling: “Het
is net als bij het bouwen van een huis: aan het
ontwerp kun je nog van alles veranderen. Als
het er eenmaal staat is het lastig aan te passen.”
Dat klinkt logisch. Maar is het ook praktisch? “Nou,
softwareontwikkelaars schrijven graag zo snel mogelijk programmacode”, geeft Nugroho toe. Hij begrijpt
hun wens om zo snel mogelijk tot software te komen
die werkt. “Maar het lastige is dat er aan hun code
vaak niet te zien is hoe het systeem in elkaar steekt.
En dat bemoeilijkt de foutdiagnose.”
Het probleem is vooral dat diagnosetechnieken
meestal te veel mogelijke oorzaken voor een storing
opleveren. De praktische waarde van zo’n diagnose
is dan beperkt. Het duurt soms lang voordat een
probleem daadwerkelijk is opgelost.
Het verbeteren van de mogelijkheden tot efficiënte
foutdiagnose was de kern van het STW-project
FINESSE: Fault dIagNosis for Embedded SystemS
dEpendability. Het werd uitgevoerd bij twee universiteiten. Bij de Technische Universiteit Delft, onder
leiding van prof.dr.ir. Arjan van Gemund, lag de focus
op foutdiagnose in complexe, computerbestuurde
­mechanische systemen. Dit deel van het onderzoek
vond plaats in nauwe samenwerking met printer­
fabrikant Océ in Venlo.
10
Utilisatierapport STW 2012
Ariadi Nugroho werkte bij de Rijksuniversiteit Leiden
onder leiding van dr. Michel Chaudron aan de diagnose
van fouten in software zelf. Zijn onderzoek betrof het
vaststellen van de waarde van het vooraf modelleren
van softwaresystemen met het oog op een verbeterde
foutdiagnose.
Positieve invloed
Nugroho voerde een belangrijk deel van zijn promotieonderzoek uit bij het Business Information Analysis
team van Logica. Hij nam een informatiemanagement­
systeem voor een medische beroepsgroep onder
de loep. Het bijzondere aan dit gedeeltelijk in India
vervaardigde systeem was dat het gebaseerd was
op een functioneel model, vastgelegd met de Unified
Modeling Language UML.
Nugroho: “Zo’n model beschrijft nooit het complete
softwaresysteem, maar wel de cruciale onderdelen.
Dat bood een mooie mogelijkheid tot analyse. We
hebben de betrouwbaarheid van de gemodelleerde
delen vergeleken met de softwarecomponenten die
niet voorafgaand in UML vastgelegd waren. We zagen
bij die laatste een hogere defect density. Het vooraf
modelleren van software heeft dus duidelijk een
­positieve invloed op de kwaliteit van het systeem.”
Verder onderzoek maakte duidelijk dat met name de
mate van detaillering van het UML model - vooral in de
zogenaamde sequence diagrammen - bepalend was
voor de kwaliteit van de corresponderende softwarecomponenten. “Die detaillering blijkt een goede
voorspeller voor de foutgevoeligheid”, aldus Nugroho.
“Dat is heel relevant voor de praktijk. Het biedt de
mogelijkheid voor een strategische aanpak van de
foutdiagnose. Als je meerdere mogelijke probleemcomponenten hebt, dan kun je het beste prioriteit
geven aan de componenten die minder gedetailleerd
zijn gemodelleerd en dus naar alle waarschijnlijkheid
het meest foutgevoelig zijn.”
Met behulp van betrouwbaarheidsparameters en
onderhoudsgegevens van het onderzochte systeem
stelde Nugroho vast dat deze aanpak inderdaad tot
een verbeterde foutdiagnose leidt. Het onderzoek
heeft inmiddels tot guidelines geleid voor software
architects bij het opstellen van UML modellen.
1
Band met wetenschap
“De intensieve interactie tussen academisch onder­
zoekers en praktijkmensen is in de wereld van de softwareontwikkeling heel gebruikelijk”, vertelt Nugroho.
Ook bij zijn huidige werkgever, de Software Improvement Group (SIG), zijn een aantal promovendi in dienst.
Bij SIG adviseert Nugroho klanten bij strategische
IT vraagstukken op het gebied van IT efficiency,
risico’s en kostenreductie. De kennis uit het FINESSE
onderzoek kan hij daarbij goed toepassen. “Met onze
analysesoftware meten we de kwaliteit, leggen we de
architectuur bloot en beoordelen we het systeem. Op
kwaliteit en op aan kwaliteit gerelateerde risico’s.”
Het Nederlandse bedrijf SIG is een spin-off van het
Centrum voor Wiskunde en Informatica (CWI). Daar
werd eind jaren ’90 onderzoek gedaan naar de wijze
waarop kwaliteit van software met behulp van
broncode-analyse inzichtelijk gemaakt kan worden. SIG
ontwikkelde zich tot autoriteit op dit gebied en werkt
inmiddels in zeven landen als onafhankelijk adviesbureau. De band met de wetenschappelijke wereld
is daarbij gebleven, als bron van inspiratie, kennis en
talent.
2
1 Ariadi Nugroho: “Realiseer je eens
hoe het leven van de moderne mens
afhangt van software! De financiële
wereld, de luchtvaartindustrie, de
energievoorziening, alles hangt er van
af. Voor de ontwikkeling van betrouwbare software is een goede methodiek
enorm belangrijk.”
2 Softwareontwikkelaars schrijven
graag zo snel mogelijk programmacode. Foto Shutterstock
Resultaten uit kennisoverdracht
11
PROGRESS II
Project
07050
Een betrouwbaar Brain-ComputerInterface (BCI) Systeem
Professor Tom Heskes en dr. Marcel van Gerven
startten begin 2006 een STW-project dat
een goede manier zocht om signalen uit de
hersens te meten en te interpreteren met een
zogeheten Brain-Computer-Interface (BCI). Een
BCI is een ‘vertaler’ die hersensignalen omzet
in bruikbare stuursignalen die de intentie van
de gebruiker betrouwbaar weergeven. Omdat
dat soort signalen zo ruisig zijn, werden ze in
het project met een Bayesiaanse methode
geanalyseerd.
Het bedrijf ‘Twente Medical Systems Inter­
national B.V.’ (TMSi) nam zitting in de gebruikers­
commissie van het project. Het onderzoek
resulteerde in een toolbox voor Field Trip, een
open source software gecreëerd door Robert
Oostenveld van het Donders Instituut, die
inmiddels over de hele wereld gebruikt wordt.
Zo kon er veel bestaande kennis en programma­
tuur ­gebruikt worden en kunnen derden daar
­eventueel ook aan bijdragen.
“We meten signalen uit de hersenen die vaak niet, of
in zeer gereduceerde vorm, op een scherm terecht
komen, bijvoorbeeld in de vorm van een kilometerteller
voor de auto. Daarbij moeten dus alle stappen in het
proces uiterst betrouwbaar en goed gedefinieerd zijn.”
Zo omschrijft dr.ir. Leo Hoogendoorn het ontwikkelwerk van projectleider Heskes en mede-aanvrager van
Gerven. Hoogendoorn was als directeur van het bedrijf
Twente Medical Systems International B.V. (TMSi) een
van de begeleidende partijen van het onderzoek.
Hoogendoorn: “De Field Trip Tool Box gebruikt data in
een soort standaardformaat en verwerkt die in Matlab
12
Utilisatierapport STW 2012
(The Language of Technical Computing). Wij hebben
aan dat project met veel plezier meegewerkt. Voor
ons deel is dat zeker geslaagd.”
TMSi is gespecialiseerd in uiterst nauwkeurige multikanaals data recorders voor fysiologisch onderzoek.
Het bedrijf maakt hoogwaardige versterkers die (hersen- en andere) signalen meten en verder doorgeven.
Hoogendoorn: “Wij verkopen onze systemen over de
hele wereld. Dit soort verhalen hangt natuurlijk van
anekdotes aan elkaar: recentelijk was een Australische
klant niet tevreden omdat hij zijn signalen niet snel
kon inlezen. Wij stuurden toen een versterker die hij
via Fieldtrip aan Matlab kon interfacen. Dat was voldoende. Het is eigenlijk een ontbrekend puzzelstukje
tussen hardware en software.”
Klein als voordeel
TMSi is een kleinere speler op de markt. Dat kan ook
een voordeel zijn. Het bedrijf zit aan de ontwerp- en
produceerkant van de hardware, kan zaken daardoor
snel aanpassen en zo maatwerk leveren. Dit in tegenstelling tot grote bedrijven zoals Philips. Er blijven natuurlijk valkuilen. Hoogendoorn: “Wij maken eerst een
risicoanalyse. Als wij een product op de markt zetten,
moet dat altijd met CE-certificatie. Een wetenschapper zegt al gauw ‘het is af.’ Wij niet, we moeten alles
wat maar enigszins risico’s oplevert, afdekken.”
Gebruikerscommissie
Hoogendoorn is tevreden over deelname aan de gebruikerscommissie. Er was een hele goede match met
de onderzoeksgroep uit Nijmegen van Tom Heskes.
Er is onderling veel samenwerking met een STWproject van het team van Peter Desain, de groep die
Braingain initieerde (Braingain is een groot SmartMix
consortium over ‘Toepassingen om hersenactiviteit
te detecteren en bij te stellen’). Zo ontstaat in Nederland langzamerhand een productief eco-systeem
rond toepassingen van Neuro-cognitie waarin we
met verschillende partners in verschillende projecten
samenwerken.
Neutrale wetenschappers
1
Volgens Hoogendoorn moet je zo’n Field Trip Tool Box
juist zien te bereiken met subsidie, alleen dan kun je
het goed uitzoeken. Ook is de standaardisatie vanuit
de universiteit beter te doen. Als de standaard door
wetenschappers gezet wordt, is dat namelijk neutraler
dan wanneer grote bedrijven als Siemens of Philips
dat doen.
Wel ziet Hoogendoorn een verbeterpunt: “Wetenschappers hebben een andere drijfveer voor het
onderzoek, ze willen namelijk publiceren. Daardoor
zijn ze wat minder op een produkt gefocust dan de
commerciëlen.” Bang voor een conflict tussen de
publiceerdrang van de wetenschapper en de belangen
van de commerciëlen is hij echter niet: “Een patent is
zo aangevraagd.”
MKB stimuleren
Tenslotte heeft hij nog een aanbeveling. “Een MKBbedrijf dat actief aan het onderzoek deelneemt, zou
meer gestimuleerd worden als er gewoon uren voor
geschreven kunnen worden. Dat geeft meer drive naar
de markt toe.”
2
1 Dr.ir. Leo Hoogendoorn, directeur
TMSi.
2
Hersensignalen meten.
Resultaten uit kennisoverdracht
13
Open Technologieprogramma (OTP)
Project
07071
Computersimulatie verbetert
ontwerp aanvliegroutes
Luchtvaartconsultant To70 in Den Haag was
betrokken bij STW onderzoek naar de veiligheid
van aanvliegroutes. Voor het relatief kleine
bedrijf heeft research een hoge prioriteit. “We
vinden het belangrijk om op de hoogte te zijn en
mede vorm te geven aan onderzoeksprojecten”,
zegt senior consultant Jeroen Timmers. “Uiteindelijk komt dat ons advies altijd ten goede”. In
dit geval is er misschien zelfs een aardige ‘bonus’
in de vorm van een handige softwaretool.
To70 adviseert onder andere luchthavens, luchtvaartmaatschappijen en luchtverkeersleidingorganisaties.
Ruim vijftien medewerkers richten zich op de verbetering van het vliegproces, zowel in het luchtruim als
op de luchthaven. De focus ligt daarbij op aspecten als
milieu (zoals de geluidsbelasting en de luchtkwaliteit)
en de veiligheid en efficiency van de afhandeling van
het vliegverkeer. To70 heeft een sterke connectie
met de faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek
van de TU Delft. Het bedrijf begeleidt regelmatig
afstudeer­studenten en heeft enkele promovendi
­parttime in dienst.
Eén van de activiteiten van To70 is flight procedure
design, het ontwerp van vliegroutes van en naar
vliegvelden. Dat is traditioneel een taak voor nationale overheden of luchtverkeersleidingsorganisaties,
maar wordt meer en meer uitbesteed aan bedrijven
als To70. “Om de almaar groeiende stroom vliegtuigen veilig te kunnen verwerken is het nodig nieuwe
vliegroutes te maken, en bestaande te optimaliseren”,
zegt Jeroen Timmers. Hij legt uit dat een vliegroute in
principe moet voldoen aan allerlei internationaal afgesproken voorwaarden en richtlijnen zoals vastgelegd
in het honderden pagina’s dikke PANS-OPS handboek
14
Utilisatierapport STW 2012
van ICAO, de internationale organisatie voor de
verbetering van de burgerluchtvaart. Als dat het geval
is, dan mag zo’n route zonder meer als veilig worden
beschouwd.
Veiligheid aantonen
Maar, zo stelt Timmers, de veiligheidsmarges van
PANS-OPS zijn zeer ruim. “Als het gaat om hedendaagse vliegtuigen die moderne luchthavens aanvliegen,
dan zijn er best veilige routes denkbaar die van de
PANS-OPS eisen afwijken. Maar de vliegveiligheid
van die routes moet dan wel worden aangetoond.”
Dat vergt duur en tijdrovend onderzoek met vlieg­
simulatoren en testvluchten. “Zoiets doe je bij voorkeur slechts één keer, aan het eind van het ontwerptraject. Toch willen we graag al vroeg in het proces
van het ontwerp van zo’n vliegroute de veiligheid en
vliegbaarheid kunnen beoordelen.”
Het ziet er naar uit dat het STW-project ‘Assessing and
quantifying the safety of airport arrival trajectories
and procedures’ een tool gaat opleveren die daaraan
een bijdrage levert. In het project ontwikkelde TU
Delft promovendus Monique Heiligers een manier om
met behulp van computersimulaties grip te krijgen op
de vliegbaarheidsaspecten van een aanvliegroute.
Met behulp van de Monte Carlo simulatietechniek
beoordeelde ze een groot aantal ontwerpparameters
die bij aanvliegroutes een rol spelen. Twintig daarvan
werden tot in detail geanalyseerd via proeven met
professionele vliegers in vluchtsimulatoren en een
testvliegtuig.
“Dankzij het STW onderzoek hebben we nu veel beter
inzicht in de relevante aspecten die de vliegbaarheid
van een route bepalen”, zegt Timmers. Het onderzoek
leidde al tot richtlijnen voor het ontwerpen van aanvliegroutes die de werkbelasting van verkeersvliegers
verminderen.
Gebruiksvriendelijk programma
1
Heiligers gaf ook een aanzet tot de ontwikkeling van
een simulatiemethode die minder rekenkracht en
computertijd vergt dan de Monte Carlo techniek. “Nu
duidelijk is welke aspecten het meest relevant zijn
voor de vliegbaarheid van een route, kunnen we een
eenvoudiger simulatieprogramma ontwikkelen met
relevantie voor de ontwerppraktijk”, zegt Timmers. Een
student van de faculteit Luchtvaart- en Ruimtevaarttechniek van de TU-Delft heeft daar inmiddels onder
begeleiding van To70 en met hulp van de Luchtverkeersleiding Nederland een begin mee gemaakt. In
drie maanden tijd leverde dat een eerste versie van
een gebruiksvriendelijk en razendsnel programma dat
zeer geschikt lijkt voor gebruik door ontwerpers van
vliegroutes. Wel zijn volgens Timmers nog een aantal
verbeteringen nodig voordat de tool echt relevant kan
zijn. “We denken er nu over na hoe we die stap kunnen
zetten”.
Timmers zou het ‘fantastisch’ vinden als het STWproject behalve de kennis in een proefschrift ook een
dergelijk praktisch te benutten instrument oplevert.
“We zouden er het ontwerp van aanvliegroutes mee
kunnen optimaliseren vanuit het oogpunt van veiligheid. Uiteindelijk draagt het onderzoek dan bij aan
het versterken van onze concurrentiepositie. Dat is
natuurlijk waar we als gebruiker van zo’n STW-project
op hopen.”
2
1
Ir. Jeroen Timmers.
2
Vliegroutes rond Schiphol.
Resultaten uit kennisoverdracht
15
Open Technologieprogramma (OTP)
Project
07180
Biologische plaagbestrijding
met roofzuchtige mijten
Koppert Biological Systems werkte zich in ruim
veertig jaar op van pionier tot marktleider in
natuurlijke bestuiving en plaagbestrijding. Voor
veel vernieuwingen deed het bedrijf een beroep
op academische ondersteuning en in veel
gevallen liep dat via STW-projecten. Research­
medewerker dr. Yvonne van Houten was als
gebruiker betrokken bij het recente project
“Biologische bestrijding van meerdere plagen
met één vijand”. Ze is er zeer tevreden over.
Met ruim 250 medewerkers in Nederland, vestigingen
in ruim twintig landen en een breed productenpakket
is Koppert één van de grote spelers in de biologische
gewasbescherming. Dr. Yvonne van Houten werkt
bij het onderzoekscentrum in Berkel en Rodenrijs,
waar circa dertig medewerkers nieuwe producten
ontwikkelen en bestaande toepassingen verbeteren.
In het STW-project ging het om de vraag of het bij
de komkommerteelt mogelijk zou zijn om de roofmijt
­Amblyseius. swirskii tegelijkertijd de plaagsoorten
witte vlieg én Californische trips te laten bestrijden.
“Je hebt het dan vooral over populatiedynamica en
voedselweb interacties”, zegt Van Houten. “Drie
soorten: twee prooien en één roofmijt, hoe ontwikkelt
zich dat? Stel dat de roofmijt een duidelijk voorkeur
voor één van beide prooien heeft, kan de andere prooi
zich dan tot een plaag ontwikkelen? Op zulke vragen
zochten wij een antwoord.”
De STW-research werd uitgevoerd onder leiding van
dr. Arne Janssen bij de groep populatiebiologie van de
Universiteit van Amsterdam (Institute for Biodiversity
and Ecosystem Dynamics). Het accent lag op laboratoriumtests onder gecontroleerde omstandigheden.
Toevallig viel het samen met een promotie-onderzoek
16
Utilisatierapport STW 2012
van Gerben Messelink bij Praktijkonderzoek Plant en
Omgeving (PPO) in Bleiswijk. Daar ging het vooral om
praktijkexperimenten in de kas. Uit beide studies bleek
zonneklaar dat de gelijktijdige bestrijding succesvol
is: de gecombineerde aanwezigheid van de twee
prooisoorten heeft een sterk stimulerend effect op de
groei van de populatie roofmijten. De bestrijding van
de witte vlieg gaat zelfs beter in de aanwezigheid van
de Californische trips, terwijl de laatste in alle gevallen
succesvol bestreden wordt.
“Dat was natuurlijk goed nieuws voor ons”, zegt Van
Houten. “We gaan die gecombineerde aanpak in de
komkommerteelt zeker toepassen.” Ook belangrijk
was dat het onderzoek duidelijk maakte dat rover
en prooidieren een aantal generatiecycli moesten
doorlopen vóórdat het positieve effect duidelijk werd.
Op kortere termijn lijkt één van de prooien de dans
te ontspringen, maar gelukkig wordt dat effect later
teniet gedaan.
Van Houten vindt het belangrijk om als gebruiker in
de STW-projecten een sturende rol te kunnen hebben.
“Wat een wetenschapper met een onderzoek wil
bereiken ligt vaak op een ander niveau dan waar wij
als gebruiker behoefte aan hebben. Een publicatie in
een wetenschappelijk tijdschrift is voor ons minder
belangrijk, wij willen oplossingen voor problemen of
leads voor nieuwe ontwikkelingen.” Dat potentiële
spanningsveld leidt echter zelden tot conflicten. “We
hebben oog voor elkaars insteek. En ik moet zeggen
dat de onderzoekers in Amsterdam erg geïnteresseerd
zijn in wat er in de praktijk leeft.”
Duidelijk is wel dat een STW-onderzoek eigenlijk
zelden tot kant-en-klare toepassingen leidt. Koppert
moet zelf ook de nodige investeringen en inspanningen verrichten. Van Houten: “Met een onderzoeks­
resultaat, hoe goed ook, heb je nog lang geen product
in handen. Daar is meestal wel een jaar of wat ontwikkelingswerk voor nodig. Hoe goed een nieuwe mijtensoort het in laboratoriumproeven ook doet, wij hebben
pas een product als het ons lukt hier de mijten stabiel
in grote hoeveelheden te kweken. En dan moeten ze
zich ook eerst in de praktijk nog bewijzen.”
1
Toch kan Van Houten, puttend uit haar ervaringen met
STW-projecten door de jaren heen, niet anders dan
tevreden zijn. “Het hele idee om de witte vlieg met
roofmijten te bestrijden bijvoorbeeld, dat komt uit de
koker van de universiteit. Zo zijn er nog wel meer voorbeelden te noemen van projecten die voor Koppert
tot nieuwe producten of verbeterde dienstverlening
hebben geleid. Zonder STW zouden we minder groot
zijn dan we nu zijn.” Wat overigens niet wil zeggen
dat Koppert uitsluitend participeert in projecten die
het bedrijf een voorsprong opleveren. Van Houten:
“Uiteindelijk geldt dat de hele tuinbouwsector baat
heeft bij een beter begrip van biologische bestrijdingsmethoden.”
2
1 Het onderzoek leverde aanwijzingen op dat de roofmijt Amblyseius
swirskii ‘stealth’ eigenschappen krijgt
dankzij het gemengde dieet van witte
vlieg gecombineerd met Californische
trips. Normaliter kan een witte vlieg
waarnemen dat een roofmijt zich
voedt met soortgenoten. Dit chemische signaal lijkt te verdwijnen als de
rover tussendoor een trips nuttigt zoals op deze foto.
2 Koppert Biological Systems levert
de A. swirskii roofmijten in slow
release systemen die gedurende acht
weken nieuwe roofmijten produceren.
De zakjes bevatten alle stadia van de
roofmijt met voldoende voedsel (voermijten en voer voor de voermijten).
3
Paprikakas.
3
Resultaten uit kennisoverdracht
17
Open Technologieprogramma (OTP)
Project
07371
Niet te missen opportunity
voor farmaceutische bedrijven
Fibrose van de lever (cirrose) is een veel voor­
komende, nauwelijks te behandelen en vaak
fatale ziekte. STW-onderzoek bij de Rijkuniversiteit Groningen kan dat mogelijk veranderen.
Het leverde een aangepast cytokine op dat
zeer specifiek de activiteit van ontspoorde
levercellen kan remmen. Het Groningse Spin-off
bedrijf BiOrion hoopt het nieuwe middel zover te
ontwikkelen dat een farmaceutisch bedrijf het
wil overnemen.
“Targeting, dat is waar het hier om draait”, zegt dr.
Herman Steen. “Het is de kern van het onderzoek en
de core business van ons bedrijf”. Steen is CEO van
BiOrion, in 2003 opgericht om de kennis van de RUGvakgroep Farmacokinetiek, Toxicologie en Targeting
naar de markt te brengen. De onderzoekers onder
leiding van hoogleraar drug targeting Klaas Poelstra
zagen destijds de therapeutische mogelijkheden van
cyclische peptides met affiniteit voor een bepaalde
receptor op stellaat cellen in de lever. Een aantal
opeenvolgende STW-projecten leidde in 2010 tot
een patent dat een kansrijke route beschrijft voor
de ontwikkeling van een geneesmiddel tegen cirrose.
BiOrion nam het in 2011 van de RUG en STW over
en Steen heeft er hoge verwachtingen van.
Ontsporende cellen
Het voorgestelde geneesmiddel werkt zeer specifiek
op stellaatcellen die bij het ontstaan van leverfibrose
een hoofdrol spelen. De cellen zijn normaal gesproken
onder andere betrokken bij de productie van bindweefsel dat het orgaan zijn stevigheid geeft. Maar ze
ontsporen bij voortdurende ‘overbelasting’ die bij het
merendeel van de patiënten het gevolg is van obesitas
of chronische virale infecties zoals hepatitis B en C.
18
Utilisatierapport STW 2012
Dan differentiëren de stellaatcellene tot zeer actieve
myofibroblasten die voortdurend littekenweefsel
produceren, hetgeen tot functieverlies leidt.
Eerder onderzoek had al aangetoond dat deze fibrogenese geremd kan worden door bepaalde cytokines dat zijn signaalstoffen van het immuunsysteem. Alleen
leidt dit in de praktijk vaak tot ernstige bijwerkingen.
Behalve in de zieke lever werken deze cytokines
namelijk ook in gezonde organen zoals hersenen, long,
darm, nier en huid. De uitdaging was dus het cytokine
alléén effect te laten sorteren bij de zieke levercellen.
Het moest alle andere celtypen met rust laten.
De Groningse onderzoekers wisten dit te bereiken
door het cytokine de mogelijkheid te ontnemen zich
aan gewone cellen te hechten. Vervolgens zetten ze
er een cyclisch peptide aan vast, waarvan ze wisten
dat het zeer specifiek de zogenaamde PDGF-beta
receptor op de stellaatcellen herkent. Hun targetingaanpak blijkt te werken: in verkennende proefdier­
studies zorgt het cytokine in de lever voor een ­delicate
balans tussen fibrogenese (opbouw) en fibrolyse
(afbraak). Zonder de bekende bijwerkingen.
Niet te missen opportunity
Steen vertelt dat het niet de bedoeling is om met
BiOrion het cytokine op de markt te gaan brengen.
“Daarvoor zijn we gewoon te klein”. Het doel is om de
vinding ‘op te werken’ tot een niet te missen opportunity voor (grote) farmaceutische bedrijven. Volgens
het projectplan zijn nu drie jaar nodig om de veiligheid,
toxiciteit en eerste effectiviteit van het middel bij de
mens aan te tonen. Steen: “Dat is het moment om de
vinding over te doen aan kapitaalkrachtige partijen om
het grootschaliger klinisch onderzoek uit te voeren en
die kunnen investeren in marktintroductie.”
Zowel voor BiOrion als voor de onderzoekers biedt
deze aanpak volgens Steen de grootste kans op
­succes: “Uiteindelijk gaat het er om dat we zaken doen
met een partij die de grootste kans biedt op toepassing van de vinding.” Hij is nu volop bezig de beno-
digde miljoenen binnen te halen. Ook hoopt hij een
innovatiekrediet te krijgen. De eerste aanvraagronde is
BiOrion inmiddels goed doorgekomen.
1
Subsidie echt nodig
Steen is bijzonder te spreken over de STW-aanpak. “De
publiek private samenwerking is een must. Het is heel
belangrijk dat je als private partij toegang krijgt tot
kennis en gegevens. Dat is essentieel om in te kunnen
schatten of het om een kansrijke ontwikkeling gaat.”
“Eerlijk gezegd was ik altijd wat huiverig voor gesubsidieerd onderzoek. Ik heb liever de handen vrij om mijn
eigen weg te kunnen gaan. Maar in de farma-biotech
heb je subsidies echt nodig omdat er een fase is
waarin marktpartijen alleen maar de kat uit de boom
kijken. Anders kom je nooit tot een concept waarvan
de markt zegt: dat willen we.”
2
1
Dr. Herman Steen.
2 Schematische weergave van de
koppeling van de cytokine/cyclisch
peptide combinatie aan de PDGF-beta
receptor.
Resultaten uit kennisoverdracht
19
Open Technologieprogramma (OTP)
Project
07452
Rendabele zonnecellen maken met
dunne-film techniek
III-V-zonnecel wereldrecordhouder efficiëntie
De groep van John Schermer aan de Radboud
Universiteit Nijmegen was tot voor kort houder
van het wereldrecord van de efficiëntste
dunne-film zonnecel. Deze III-V cellen zetten
26 procent van het zonlicht om in elektriciteit.
Schermer ontwikkelde met STW-geld in 2001
een rendabel proces om zonnecellen te maken.
Toen Schermer met dat basisidee een tweede
project startte, werd hij gebeld door Robin
Godfrey, de CEO van het Engelse bedrijf Circadian Solar. Godfrey had Schermer geselecteerd
omdat Schermers kleine groep in Europa als de
beste werd beschouwd. Bovendien beschikten
ze als enige over een werkbaar proces om
rendabele zonnecellen te maken. Circadian Solar
was vanaf dat moment partner in de gebruikerscommissie.
Niet veel later volgde Stephen Taylor van ESA
(European Space Research and Technology
­Centre), op uitnodiging van Schermer, dat
­voorbeeld. ESA zag ook voor de ruimtevaart
­interessante mogelijkheden in de nieuwe
zonne­cel technologie. Een samenwerking
volgde die leidde tot algemene tevredenheid.
Hoe werkt het?
Er wordt een dunne film gemaakt van III-V half­
geleiders: verbindingen tussen elementen uit de
derde en de vijfde groep van het Periodiek Systeem.
Voor het verwerken van deze materialen zijn kostbare
halfgeleider wafers van galliumarsenide (GaAs) of
germanium (Ge) nodig, waardoor de cellen tot dusver
vooral worden toegepast in de ruimtevaart. Schermer
ontwikkelde in het Institute for Molecules and Materials (IMM) een techniek waarmee de III-V zonnecel
nadat deze laag voor laag is opgebouwd, in zijn geheel
20
Utilisatierapport STW 2012
van de wafer wordt ‘gelift’ (Epitaxiaal Lift Off, of ELO)
en op een metaalfolie wordt overgezet. De kostbare
wafer wordt daarna hergebruikt.
Het basisidee was er al in 1978. Een onderzoeksgroep
in Japan pelde een dunne laag GaAs van een substraat,
maar dat ging te langzaam omdat ze de verkeerde
scheidingslaag gebruikten. In 1995 pakte Schermer
dit idee opnieuw op en ‘liftte’ door een druppel
etsvloeistof aan te brengen op de kopse kant van de
lagenstructuur. Daarin lost alleen de scheidingslaag
tussen de wafer en de zonnecel op. De etsvloeistof
vreet zich met een snelheid van 35 mm per uur door
de scheidingslaag totdat de hele lagenstructuur los is
van de wafer.
Met een STW-subsidie ontwikkelde Schermer in
2001 dit ELO-proces, maakte een tandemzonnecel
en voerde de snelheid van het etsproces op naar 35
mm per uur. De techniek is in de loop der jaren verder
verbeterd en wordt nu gebruikt door de partners.
Gebruikerscommissie is erg open groep
Robin Godfrey van Circadian Solar is positief over de
STW-aanpak. Hij noemt de gebruikerscommissie een
‘erg open groep’, waar geen competitieve aspecten in
voorkomen dankzij de vooraf afgesproken wederzijdse
vertrouwelijkheid. Ook kreeg hij dankzij deelname aan
de commissie toegang tot een breder project dan
waaraan het bedrijf ooit had deelgenomen. Wat de
aanpak betreft is er niets vergelijkbaars in de UK.
Circadian Solar gebruikt de techniek nog steeds, maar
laat de toepassing van de zonnecellen afhangen van
wat de markt wil. Godfrey zou internationale samenwerking op de manier van een STW-project zeker
aan willen gaan, omdat dat efficiënt kan, zonder veel
bureaucratie en teveel Europees papierwerk.
Godfrey wordt enthousiast als hij spreekt over de
toekomst. ‘We willen zeker helpen weer een project
met John Schermer op te zetten.’
ESA participeert graag
1
2
3
4
Dat compliment aan Schermer lijkt verdacht veel op
wat Stephen Taylor van ESA (European Space Research
and Technology Centre), de andere deelnemer aan
het project, zegt: ‘Op dit moment financiert ESA niet
daadwerkelijk een project, maar in nieuw onderzoek
van hem participeren we graag! We kunnen iets
­complementairs aan een project bijdragen.’
ESA blijft geïnteresseerd in toepassingen in de ruimtevaart, ook al is de nu ontwikkelde lift-off techniek
vooral geschikt voor een commerciële toepassing
zoals velden vol kleinere zonnecellen die in warme
landen als Spanje en Portugal worden aangelegd.
Taylor noemt John Schermer als iemand die een helder
beeld heeft van waar hij heen wil, en oog heeft voor
de ontwikkelingen in het veld. Taylor: ‘Hij volgt niet
blindelings zijn onderzoek.’
5
1
Dr. Robin Godfrey, Circadian Solar.
2 Schematische weergave van het
Epitaxiaal Lift-Off (ELO) proces. Op
een wafer van GaAs of Ge worden een
celstructuur en een scheidingslaagje
aangebracht. Daarna wordt er aan
de bovenzijde een metaalfolie op
neer­gelegd en het geheel wordt met
behulp van een etsproces van de wafer
losgetrokken. De wafer wordt vervolgens hergebruikt voor de productie
van de volgende dunne-film cel.
3 Een zonvolg-opstelling met een
module bestaande uit 12 lens-cel units
van een lictconcentratiesysteem dat in
de Outdoor Calibration Facility van de
Radboud Universiteit wordt getest. In
dezelfde opstelling wordt met verschillende instrumenten tevens continue
het ingestraalde zonlicht gemeten.
4 Individueel gemonteerde 4x5 mm
dunne-film zonnecel voor integratie in
een lichtconcentratie systeem.
5 Door tf2 devices gerealiseerde 4
inch folie met dunne-film zonnecellen
voor lichtconcentratie systemen.
Resultaten uit kennisoverdracht
21
Gedispergeerde meerfasestroming
Project
07509
Beter printen door begrip van
lastige belletjes
Bij de ontwikkeling van de innovatieve Crystal
Point technologie stond printerfabrikant Océ
voor een forse uitdaging. Het bedrijf wist
een mouw te passen aan het ontstaan van
minuscule luchtbelletjes in de printkop. Maar pas
na een STW-project samen met de Universiteit
Twente werd het fenomeen helemaal begrepen.
Zodat toekomstige printers nog beter en sneller
kunnen zijn.
Na meer dan tien jaar ontwikkeling en een investering
van zo’n 150 miljoen introduceerde Océ in 2008 zijn
nieuwste kleurentechnologie. Opmerkelijk innovatief
detail: de printers bevatten geen vloeibare inkt, maar
vaste korrels. Deze TonerPearls bestaan uit een soort
was. De was smelt in de printer, waarna de printkop
het vloeibare materiaal op papier en andere materialen
kan spuiten. Met prachtig resultaat, zoals onderzoeker
dr. Jos de Jong van Océ Technologies met gepaste trots
laat zien. “Dit is echt een hele innovatieve technologie”.
De Jong was als gebruiker betrokken bij een STW
onderzoek naar een fenomeen dat voor de Océ
ontwikkelaars een grote uitdaging bleek. Het deed
zich voor in de printkoppen, hightech micromechanische systemen van de eerste orde. “In iedere printkop zitten microscopisch kleine kanaaltjes om de
vloeibare printmassa aan te voeren”, legt De Jong uit.
“Met piëzo-elektrische elementjes wekken we in die
kanaaltjes met hoge frequentie drukgolven op. Die
persen vervolgens de vloeibare inktmassa in minuscule druppeltjes uit de printmond, de nozzle. “Stel je
voor: twintigduizend druppeltjes per seconde, elk met
een inhoud van slechts enkele tientallen picoliters.
Eén picoliter is een miljoenste van een miljoenste liter.
De snelheid van zo’n druppeltje bedraagt rond de tien
meter per seconde.”
22
Utilisatierapport STW 2012
Verstoring van het printproces
In al dat pulserende vloeistofgeweld blijkt er zo nu en
dan een klein luchtbelletje via de nozzle het vloeistof­
kanaaltje in te sluipen, tegen de inktstroom in. Dat
verstoort het printproces, “zeker als het belletje groter
wordt en verder naar binnen gaat”, aldus De Jong.
Om dat te ondervangen heeft Océ de printkop zo
ontworpen dat het piëzo-element niet alleen pulsen
produceert om de druppels te maken, maar ook trillingen kan opnemen. Op die (gepatenteerde) manier is
het mogelijk om insluipende luchtbellen te detecteren.
“Het piëzo-element gaat dan even uit en het belletje
verdwijnt vanzelf. De printer zorgt er ondertussen voor
dat een andere nozzle de productie van inktdruppels
overneemt, zodat de printkwaliteit er niet onder lijdt.”
Toch waren de Océ ingenieurs niet helemaal tevreden. Ze wilden graag weten welke processen precies
ten grondslag lagen aan die insluipende belletjes.
“Die ­kennis is nodig om het ontwerp van de printkop te kunnen verbeteren”, zegt De Jong. “We willen
nóg ­kleinere druppels kunnen maken bij nóg hogere
­frequenties. Zodat we steeds sneller kunnen printen
bij steeds hogere resolutie. Dat is wat de markt wil.”
Kennis gebruiken
Het begrijpen van het belletjesprobleem was het
belangrijkste doel van het STW-project ‘Entrained
bubbles in inkjet printing’. Het werd uitgevoerd in de
groep van Dethlef Lohse, hoogleraar Vloeistoffysica
aan de Universiteit Twente. De Jong studeerde zelf
af bij die groep en promoveerde er in 2007 op een
onderzoek voor de Stichting FOM. Het STW-project
was een logisch - en succesvol - vervolg. “De invloed
van luchtbellen op druppelvorming is nu gedetailleerd
in kaart gebracht”, zegt De Jong. “We begrijpen veel
beter dan voorheen wat er gebeurt en zo kunnen we
de grenzen opzoeken van wat de natuurwetten ons
toestaan. Het helpt ons nóg kleinere, snellere en meer
betrouwbare printkoppen en printkop-inkt combinaties te ontwerpen. Die kennis zullen we in volgende
generaties printers zeker gebruiken.”
De samenwerking met de onderzoeksgroep van
Detlef Lohse was voor De Jong even vanzelfsprekend
als vruchtbaar. “Als wij onze problemen goed willen
kunnen oplossen hebben we antwoorden nodig op
­dezelfde vragen die de wetenschappers zich stellen.”
Hij realiseert zich dat het om fundamentele kennisvragen gaat, die ook voor allerlei andere toepassingsgebieden van betekenis zijn. Dat Océ de opgedane
kennis niet voor zichzelf kan houden, dat neemt het
bedrijf op de koop toe. “Dat kun je niet verwachten als
het om zulke fundamentele aspecten gaat.”
1
1
Dr.ir. Jos de Jong.
2 Sterk staaltje hoogresolutieprinten
met Océ’s CrystalPoint technologie:
de hele bijbel op één A4tje.
3
Océ’s toner pearls.
2
3
Resultaten uit kennisoverdracht
23
02
Statistiek
27
Samenvatting cijfers
28
Twee momenten van evaluatie
30
De methode; hoe ‘meten’ we de utilisatie
30
Projecten gestart in 2001
31
Projecten gestart in 2006
Statistiek
25
26
Utilisatierapport STW 2012
Samenvatting cijfers
tabel
1
De cijfers geven inzicht in de situatie direct na
beëindiging van een project. Het ontwikkelingstraject
moet dan vaak nog beginnen. Het is dan ook heel
goed denkbaar dat de inkomsten de komende jaren
nog fors zullen toenemen (zie tabel 1).
Projecten gestart in 2002 tot en met 2006 hebben (5 jaar na de start)
tot en met 2011 het volgende opgeleverd:
aantal
overeenkomst
octrooi
inkomsten (in M€)
2001
Van de projecten die in 2001 zijn gestart, heeft tot nu
toe 62,5 procent (=score B en C) geleid tot een
actieve relatie met één of meer gebruikers (figuur 5
op pagina 30), 79,7 procent (=score B en C) heeft een
concreet product opgeleverd en 37,5 procent (=score
B en C) heeft cash of in kind inkomsten opgeleverd.
20028966277,9
20039792338,4
2004
10088349,3
20058959417,9
20067422215,5
figuur
Van de projecten die gestart zijn in 2001 hebben er
28 één of meerdere vervolgonderzoeken gesubsidieerd gekregen of zijn een vervolg op een eerder
gehonoreerd project.
1
aantal gestarte projecten
Aantal gestarte projecten
2006
78,4 Procent (=score B en C) van de projecten die in
2006 zijn gestart, heeft tot nu toe geleid tot een
actieve relatie met één of meerdere gebruikers (figuur
6 op pagina 31). 79,8 Procent (=score B en C) heeft
een concreet product opgeleverd en 29,7 procent
(=score B en C) heeft cash of in kind inkomsten
opgeleverd. Voor deze projecten die onlangs beëindigd
zijn, is het in veel gevallen nog te vroeg om van
uitgekristalliseerde kennisexploitatie te spreken.
100
80
60
40
figuur
06
20
05
20
04
20
20
20
02
0
03
20
Van de projecten die gestart zijn in 2006 hebben er
11 één of meerdere vervolgonderzoeken gesubsidieerd of zijn een vervolg op een eerder gehonoreerd
project.
De figuren 7 en 10 geven de BPI-code die de
projecten uit 2001 en 2006 hebben gekregen weer.
Een uitleg van deze figuren treft u aan op pagina 32.
2
100
80
60
40
06
20
05
20
04
20
03
20
0
02
20
20
aantal overeenkomsten
Aantal overeenkomsten
Statistiek
27
Twee momenten van evaluatie
figuur
3
De projecten van start gegaan in 2001 en 2006
In het algemeen zit er een grote tijdsspanne tussen
de start van een project en het moment waarop de
resultaten daadwerkelijk tot een ‘bruikbaar’ resultaat
leiden. STW is alleen betrokken bij het eerste deel van
dit lange traject, namelijk bij de onderzoeksfase die
doorgaans vier tot zes jaar beslaat. In deze utilisatierapportage zien wij, enige tijd na afloop van het
onderzoek, terug op destijds gestarte STW-projecten.
Voor deze evaluatie worden twee momenten gekozen;
direct na afloop van een project, de interim­rapportage
(in dit rapport de projecten die in 2006 van start
gingen), en vijf jaar later een eind­rapportage, het
utilisatierapport (hier de projecten die in 2001 van
start gingen).
aantal ooctrooien
Aantal octrooien
50
40
30
20
figuur
06
20
05
20
04
20
20
20
02
0
03
10
In de Interimrapportage (over de projecten uit 2006)
worden dus de projecten bekeken die zes jaar geleden
van start zijn gegaan en recent zijn afgesloten. Het
kan voorkomen dat een gebruiker verder wil gaan met
de resultaten van het onderzoek. Hij zal dan vaak in
aansluiting op de onderzoeksfase nog een ontwikkelingstraject moeten uitvoeren. Dit kan bestaan uit de
markt onderzoeken, een productielijn opzetten en
dergelijke, kortom alles wat nodig is om te komen tot
een commercieel ‘product’.
4
aantal ooctrooien
Inkomsten
10
8
6
4
06
20
05
20
04
20
03
20
20
0
02
2
In de Utilisatierapportage (over de projecten die in
2001 van start gingen) is tien tot elf jaar na de start
van universitair onderzoek al een veel beter – alhoewel
nog altijd niet volledig – inzicht te verkrijgen in de
daadwerkelijke toepassing en commercialisering. In dit
rapport worden daarom ook die projecten bekeken
die in 2001 van start zijn gegaan en waar­over nu een
min of meer afgerond oordeel gegeven kan worden
met betrekking tot de utilisatie.
De methode; hoe ‘meten’ we de utlisatie
Het zal duidelijk zijn, dat het meten van de mate van
gebruik niet eenvoudig is. Zo kan een verbeterde
procesbeschrijving voor een gebruiker financieel zeer
aantrekkelijk zijn, zonder dat er sprake is van een
concreet product. Anderzijds kan de realisatie van een
daadwerkelijk product (gebaseerd op een werkend
prototype) worden afgebroken omdat markteconomische aspecten een rol spelen. Hoe de stand van zaken
op dit vlak is bij de verschillende projecten, wordt
nagegaan door (telefonische) enquêtering van
onderzoekers, projectleiders of gebruikers, die bij het
des­betreffende project waren betrokken. Mocht
dit niet mogelijk zijn, dan wordt gezocht naar ander
beschikbaar bronnenmateriaal.
28
Utilisatierapport STW 2012
Om een beeld te geven van de resultaten van een
onderzoeks­project, heeft STW in de afgelopen jaren
een meetmethode geïntroduceerd, die gebaseerd is op
drie – meer of minder onafhankelijke – variabelen om
de utilisatie te kunnen kwantificeren, te weten
‘Betrokkenheid’, ‘Product’ en ‘Inkomsten’ (BPI). Elk van
deze variabelen is onderverdeeld in een oplopende
vierpuntswaardering (0, A, B, en C). De definities van
deze classificering zijn:
O
A
B
Betrokkenheid
De mate waarin één (of meerdere) gebruikers bij
het onderzoek zijn betrokken:
C
O
A
B
C
het project is mislukt; omdat de uitkomsten
irrelevant zijn voor een gebruiker;
er is enige belangstelling van de gebruikers
geweest, door deelname in een gebruikers­
commissie;
de gebruikers participeren actief. Een eventueel
geleverde bijdrage is klein –­ in de vorm van geld,
materialen en dergelijke;
op niet mis te verstane wijze participeert
de gebruiker in het project. Er is omvangrijke
steun gegeven en vaak is er een contract met
betrekking tot de samenwerking gesloten.
Product
In hoeverre zijn de doelstellingen van het onderzoek
gehaald, en is er een aanwijsbaar ‘product’:
O
A
B
C
het project is in het onderzoeksstadium mislukt,
of het onderzoek is voortijdig afgesloten;
Er is geen concreet product. Er is meer onderzoek nodig om een bruikbaar product
te verkrijgen. Voorlopige conclusies zijn al
wel getrokken, maar een en ander moet nog
worden geverifieerd. We zijn nog in de fase van
‘basic technology’. De voornaamste vorm van
output is tot op dit moment de weten­schap­
pelijke publicatie;
een voorlopig model, een principe of een
conceptmethode is ontwikkeld en bruikbaar.
Verificatie en verfijning is nog wel nodig
voordat van een eindproduct kan worden
gesproken. De gebruiker kan het onderzoeks­
product (nog) niet geheel zelfstandig gebruiken;
er ligt een aanwijsbaar product, bijvoorbeeld in
de vorm van software, een werkend prototype,
een proces-omschrijving, een octrooi, kortom
een min of meer afgerond concept, waarmee de
gebruiker zelfstandig aan de slag kan gaan.
Inkomsten
Heeft het onderzoek geleid tot inkomsten voor STW
en/of de onderzoeksgroep:
omdat het project wetenschappelijk mislukte, of
omdat er geen gebruiker gevonden kon worden,
zijn er geen inkomsten op dit project geweest
en zijn die in de toekomst niet te verwachten;
er zijn nog geen inkomsten op het project. Dat
wil hier zeggen dat er wel bijdragen aan het
onderzoek kunnen zijn, maar nog geen revenuen
uit de exploitatie van de kennis. Toekomstige
baten zijn echter niet uitgesloten;
incidenteel is of wordt (een deel van) de kennis
verkocht. De ‘inkomsten’ kunnen hier ook
bestaan uit het feit dat het resultaat ‘waardevol’ is voor de samenleving;
er is een beduidende, gestage of grote stroom
inkomsten (geweest), of er is zicht op dat een
dergelijke stroom de eerstvolgende vijf jaar
wordt gerealiseerd. Bijvoorbeeld als er al
principe-afspraken gemaakt zijn.
Gebruik makend van de hierboven beschreven
classificatie kunnen alle projecten in een 4 x 4 x 4
matrix worden ingedeeld. In het totaal dus 64
mogelijkheden. Er ontstaat zo een beter gedifferentieerd beeld van de uiteindelijke resultaten die de
projecten na vijf respectievelijk tien jaar opleveren.
De meest geslaagde projecten vallen uiteraard in de
categorie CCC. Maar een succesvol project met een
grote betrokkenheid van een gebruiker in de nonprofit sector én met een concreet en aanwijsbaar
product (bijvoorbeeld milieu-onderzoek), wordt ook in
een hoge klasse ingedeeld (CCA). Een project dat
heeft geresulteerd in een product, maar geen
afnemers vindt komt in een lage categorie terecht,
bijvoorbeeld ACA.
Ook wordt zo duidelijk wat de waarde is van fundamenteel-strategisch onderzoek, (de zogenaamde
‘basic technology’) voor de gebruikers. Er is dan
weliswaar geen aanwijsbaar product, maar bedrijven
hebben er soms (veel) geld voor over om deze
basiskennis te ontwikkelen (klasse CAA) of te kopen
(klasse CAC).
Achtergrondonderzoek vindt zijn plaats in de klasse
AAA. Projecten die op bepaalde aspecten mislukten of
zijn mislukt, krijgen een 0-waardering (bijvoorbeeld
klasse 000).
Inkomsten (toelichting)
Hieronder verstaat STW alle gelden en bijdragen in
natura (door gebruikers en derden) die op basis van
een STW-project gegenereerd worden gedurende het
hele traject, dus zowel van voor het project is gestart
als tot na afloop van het project.
Statistiek
29
De methode; hoe ‘meten’
we de utilisatie
figuur
5
Projecten gestart in 2001
Utilisatiegroepen 2001
Betrokkenheid
O1,6%
A35,9%
B42,2%
In 2006 gingen 64 projecten van start. In deze
projecten werd door STW voor 24,8 miljoen euro
geïnvesteerd. Bij deze projecten werden 73 overeenkomsten met de gebruikers gesloten en 37 octrooien
aangevraagd. Aan inkomsten werd een bedrag van
3,2 miljoen euro genoteerd.
C20,3%
Figuur 5 geeft de verdeling aan per utilisatiecode. De
figuren geven aan hoeveel procent van de projecten
een bepaalde score op de drie categorieën heeft
gehaald.
Figuur 7 (pagina 32) geeft de BPI-code weer,
die de projecten hebben gekregen.
Product
O1,6%
A18,8%
B35,9%
C43,8%
Inkomsten
30
O1,6%
A60,9%
B26,6%
C10,9%
Utilisatierapport STW 2012
figuur
6
Projecten gestart in 2006
Utilisatiegroepen 2006
Betrokkenheid
O
2,7%
A18,9%
B62,2%
C
In 2006 gingen 74 projecten van start. In deze
projecten werd door STW voor 37 miljoen euro
geïnvesteerd. Bij deze projecten werden 22 overeenkomsten met de gebruikers gesloten en 21 octrooien
aangevraagd. Aan inkomsten werd (tot nu toe) een
bedrag van 5.5 miljoen euro genoteerd.
16, 2%
Figuur 6 geeft de verdeling aan per utilisatiecode. De
figuren geven aan hoeveel procent van de projecten
een bepaalde score op de drie categorieën heeft
gehaald.
Figuur 10 (pagina 33) geeft de BPI-code,
die de projecten hebben gekregen weer.
Product
O1,4%
A18,9%
B51,4%
C28,4%
Inkomsten
O2,7%
A67,6%
B24,3%
C5,4%
Statistiek
31
figuur
7
De verschillende categorieën worden in kleuren
weergegeven. Een hoge score op de categorie
Inkomsten is te herkennen aan een blauwe kleur. Voor
een hoge score op Betrokkenheid is die kleur rood en
voor een hoge score op Product is die kleur groen.
Omdat de complete codes alle drie de BPI-componenten bevatten, hebben alle bollen mengkleuren. Een
project met BPI-code 000 zal een zwarte bol
opleveren. Een project met een code CCC zal een
witte bol opleveren.
product >
Utilisatieprojecten gestart in 2001
C
<
in
B
ko
C
m
st
en
A
A
0
figuur
B
betro
kke
>
n h e id
8
Verder geeft de inhoud van de bol weer hoeveel
projecten die betreffende code toegekend hebben
gekregen. Voor beide peiljaren is er één project met
code 000. In beide gevallen is er een reden voor, het
ene project is vroegtijdig gestopt door vertrek van de
projectleider en het andere project heeft geen voor
gebruikers relevante resultaten opgeleverd. In figuur
7 scoren elf projecten ABA en acht BCB. In figuur 10
zijn er 22 projecten met score BBA.
aantal
BPI-som
De BPI-score kan ook numeriek worden weergegeven,
door A=1, B=2, C=3 te substitueren en de scores voor
B, P en I bij elkaar op te tellen. Grafieken 8 (voor 2001)
en 11 (voor 2006) tonen het resultaten B+P+I na
deze substitutie.
20
15
10
7
8
9
8
9
6
5
4
3
2
7
figuur
1
0
0
5
9
aantal
BPI-som gecorrigeerd voor het aantal permutaties per som
5
4
3
2
32
Utilisatierapport STW 2012
6
5
4
3
2
1
0
0
1
Meerdere BPI-scores kunnen leiden tot dezelfde
BPI-som. Zo is ABB hetzelfde waard als BAB of AAC.
In figuur 9 (12) is gecorrigeerd voor het aantal
permutaties dat kan leiden tot een bepaalde score
door dit aantal permutaties te delen. Dit leidt in beide
gevallen tot een diagram dat zijn zwaartepunt sterk
aan de rechterkant heeft (hoge BPI-som). Dit toont
aan dat de uitkomst van de BPI-som meer is dan
‘toeval’, maar dat de aanpak van STW leidt tot een
disproportioneel groot aantal succesvolle projecten.
figuur
10
product >
Utilisatieprojecten gestart in 2006
C
<
in
B
ko
C
m
st
figuur
en
0
A
A
B
0
A
betro
kke
>
n h e id
11
aantal
BPI-som
25
20
15
10
7
8
9
8
9
6
5
4
3
2
7
figuur
1
0
0
5
12
3,0
2,5
2,0
1,5
6
5
4
3
2
0
1
0,5
0
aantal
BPI-som gecorrigeerd voor het aantal permutaties per som
Statistiek
33
03
STW-projecten 2001
37
A
/
Universiteit van Amsterdam
38
A
/
Vrije Universiteit Amsterdam
39
D
/
Technische Universiteit Delft
42
E
/
Technische Universiteit Eindhoven
48
G
/
Rijksuniversiteit Groningen
50
L
/
Universiteit Leiden
51
N
/
Radboud Universiteit Nijmegen
53
R
/
Erasmus Universiteit Rotterdam
56
T
/
Universiteit Twente
62
U
/
Universiteit Utrecht
65
W
/
Wageningen Universiteit & Researchcentrum
STW-projecten 2001
35
Uitleg projecten 2001
Hieronder staan de gegevens
die u op de projectpagina’s kunt
tegenkomen:
Titel
de titel van het project.
Project
het projectnummer, het volgnummer waarop de
projecten zijn gesorteerd.
BPI (bijvoorbeeld BCB, zie hiervoor pagina 29):
de utilisatiecategorieën waarin het project is
ingedeeld.
Projectleider
naam van de project­leider.
Toewijzing
de door STW aan dit project toegekende subsidie
(in euro).
Contracten en octrooien
soort overeenkomst die met een gebruiker is
­afgesloten (optie, licentie, bijdrage, samenwerking,
raamover­een­komst, material transfer agreement
(mta), etc.) en eventuele octrooien/octrooiaanvragen.
Inkomsten
op dit project de totaal geregistreerde inkomsten
(in euro). Dit zijn alle gelden en bijdragen in natura
(door gebruikers en derden) die op basis van een
STW-project gegenereerd werden gedurende het
hele traject. Dus van voor de start tot na afloop van
het project.
Doelstelling
een korte omschrijving van de doelstelling van
het onderzoek.
Resultaat
een overzicht van de behaalde resultaten.
Gebruiker(s)
een lijst met de namen van de gebruikers bij
het project.
36
Utilisatierapport STW 2012
A
Universiteit van
Amsterdam
Probabilistische modellen voor het
volgen van meerdere objecten met
meerdere sensoren
05312
Phase behaviour of fats in dynamic
systems, in relation to the atomic
structure of triacylglycerols
05405
BCB
Projectleider
Dr.ir. B.J.A. Kröse
Totale toewijzing in euro
231.429
Doelstelling
BBA
Projectleider
Prof.dr. H. Schenk
Totale toewijzing in euro
507.129
Doelstelling
Voor het monitoren van mensen in grote ruimtes
De kennis op het gebied van de kristaltypen in vetten
zoals luchthavens of winkelcentra wordt steeds meer
te vergroten. Specifiek in cacaoboter in chocoladepro-
gebruik gemaakt van multicamera systemen. In een
ducten. Ook wordt onderzoek gedaan naar de invloed
door STW gefinancierd project aan de UvA zijn nieuwe
van andere vaste deeltjes in nieuwe producten,
methoden voor visuele surveillance ontwikkeld. Hierbij
zodat je uitspraak kunt doen over de consistentie
is gebruik gemaakt van recente ontwikkelingen op het
van nieuwe producten. De optimale bewaarcondities
gebied van kunstmatige intelligentie en machine leren.
van bijvoorbeeld cacaopoeder, bonbons en ijs kunnen
vastgesteld worden. Daarnaast kunnen toepasbare
Resultaat na 5 jaar
Er is een methode ontwikkeld voor de detectie van
resultaten verwacht worden in de cosmetica en
medicijnen.
bewegende mensen in een statische omgeving met
een enkele camera. Essentieel is dat de vorm van veel
Resultaat na 5 jaar
optredende objecten ‘geleerd’ wordt aan de hand van
De kristalstructuren van (de hoofdcomponenten van)
voorbeelden. Resultaten op realistische data hebben
cacaoboter zijn opgehelderd. Een analyse van deze
laten zien dat dit leidt tot een segmentatie die meer
structuren heeft geleid tot een moleculaire verklaring
realistische mensachtige vormen extraheert. Er is ook
van het optreden van vetbloem. Er zijn technische
een methode ontwikkeld waarbij mensen gevolgd
verbeteringen gerealiseerd in de poederdiffractie-
kunnen worden over een uitgestrekt gebied met
systemen. Oxford Cryo-Systems heeft hiervoor een
camera’s die spaarzaam zijn opgesteld. Door gebruik te
speciale aanpassing van hun apparatuur gemaakt. Met
maken van probabilistische modellen kan het UVS-­­sys-
deze opstelling zijn twee typen triglycerides succesvol
teem tot betere resultaten komen. Een octrooi op dit
geanalyseerd. Nadat de Machinefabriek Duyvis het
onderwerp is behaald. Het bedrijf ‘Eagle Vision’ heeft
patent (uit project 03794) van STW had overgekocht,
een licentie op het octrooi. Er is een Valorisation Grant
wilde zij een aangepast prototype van de nieuwe
eerste fase aangevraagd en gehonoreerd. Op basis
chocolademachine in de productielijn van Barry
van het onderzoek in een nieuwe business unit binnen
Callebaut (Wieze, België) testen. Barry Callebaut heeft
het bedrijf ‘Eagle Vision’ opgestart. De ontwikkelde
zich echter teruggetrokken. Voor zover ons bekend,
methoden worden geïmplementeerd in een systeem
heeft Duyvis nog geen stappen ondernomen om te
voor beveiliging.
investeren in dit prototype en het in een chocolade­
fabriekslijn operationeel te maken.
Resultaat na 10 jaar
In vervolg op dit project is door de projectleider in
Resultaat na 10 jaar
samenwerking met Eagle Vision BV een Valorisation
De hoofdaanvrager is met pensioen. Er zijn geen
Grant fase 1 en fase 2 uitgevoerd. Dit heeft tot een
nieuwe ontwikkelingen te melden.
multicamera monitoring product geleid dat commercieel door Eagle Vison wordt aangeboden. De kennis
heeft aldus in de praktijk haar toepassing gevonden.
Gebruikers
ADM Cacao de Zaan BV (Koog a/d Zaan) /
Barry Callebout Belgium nv (Lebbeke-Wieze, België) /
Gebruikers
Duyvis Machine Fabriek BV (Koog a/d Zaan) /
Boon Edam Nederland BV (Edam) / Centurion
Gerkens Cacao BV (Wormer) / H.J. Heinz B.V. (Zeist) /
Security BV (Amsterdam) / Eagle Vision BV
Nestlé Nederland BV (Nunspeet)
(Naarden) / Thales Communications BV (Huizen) /
TNO (‘s-Gravenhage)
STW-projecten 2001
37
Characterization of stress responses
by genomic transcript analysis for
the development of mild preservation
Towards Quantitative Near-Field
Optics
05504
05386
BCB
BAA
Projectleider
Projectleider
Dr. F.M. Klis
Prof.dr. T.D. Visser
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
289.752
181.030
Totale inkomsten in euro
6.750
Doelstelling
Gebruikers
Vrije Universiteit
Amsterdam
Doel van dit project is de ontwikkeling van milde
Danisco Genencor International BV (Leiden) / GBI
conserveringtechnieken gericht tegen voedsel -
Holding BV (Delft) / NIZO food research BV (Ede) /
bederfschimmels. Daartoe wordt gebruik gemaakt
Plant Research International (Wageningen) /
van genomische expressie-analyse in Saccharomy-
Technische Universiteit Delft (Delft) / Unilever R & D
ces cerevisae als modelschimmel, combinaties van
(Vlaardingen) / Universiteit Leiden (Leiden) /
In het vakgebied ‘near-field optics’ worden structuren
antischimmelmiddelen en behandelingen identificeren
Universiteit Utrecht (Utrecht) / Wageningen
en velden bestudeerd met een typische grootte van
met een sterk synergistisch effect. Verwacht wordt
Universiteit & Research-centrum (Wageningen)
enkele tientallen nanometers. Dat is aanzienlijk kleiner
Doelstelling
karakteristieke expressieprofielen te vinden, die laten
dan de golflengte van het licht dat daarbij gebruikt
zien hoe een schimmel zich verdedigt tegen verschil-
wordt. Klassieke modellen schieten tekort bij de ana-
lende vormen van stress.
lyse van recent ontdekte fenomenen, zoals ‘enhanced
optical transmission’, de onverwacht grote hoeveel-
Resultaat na 5 jaar
heid licht die door nano-openingen in metalen films
Er zijn twee complementaire methoden uitgeprobeerd
wordt doorgelaten. Doel van dit theoretischfysische
voor de ontwikkeling van geschikte combinatiestra-
project is om mogelijke toepassingen van dit soort
tegieën: genomische genexpressie-experimenten en
effecten voor optical recording in kaart te brengen.
genomische groeistudies gebaseerd op het gebruik
van een complete verzameling van deletiestammen.
Resultaat na 5 jaar
Nieuwe algoritmen zijn ontwikkeld om de response
Dit project heeft twee belangrijke nieuwe inzichten
van gistcellen te beschrijven. De genomische
opgeleverd. Allereerst de ontdekking dat wervelingen
groeistudies zijn het meest efficiënt om geschikte
van het elektromagnetische veld (optische vortices)
combinatiestrategieën op te sporen. De resultaten
essentieel zijn voor het optreden van enhanced opti-
van bakkersgist gelden ook voor bederfschimmels
cal transmission. Ten tweede hebben wij door middel
en klinische schimmels. De analysemethode wordt bij
van theorie en experimenten laten zien dat de (tot
TNO geschikt gemaakt voor zoogdiercellen. Bij het
dan toe controversiële) rol van oppervlakte­plasmonen
SILS worden de genomische groeistudies van deletie-
‘getuned’ kan worden waardoor de transmissie zowel
mutanten gebruikt om te komen tot mathematische
kan worden vergroot als verkleind. Deze nieuwe inzich-
modellering van de response van schimmels op stress.
ten hebben geleid tot de beschrijving van een nieuwe
De verworven expertise is ook van belang voor een
optical read-out configuratie met sub-golflengte
STW-project als 06524.
resolutie.
Resultaat na 10 jaar
Resultaat na 10 jaar
Het onderzoek heeft sterk bijgedragen aan het
Dit project heeft geleid tot fundamenteel nieuwe
lopende onderzoek van prof. Brul aan zwakzuurstress
kennis over de rol die oppervlakteplasmonen spelen
(sorbinezuur) bij bacteriën en schimmels: (i) Unilever
in de nano-optica. De projectleider neemt nu deel in
heeft dr. Zakrzewska 1 jaar betaald voor vervolg-
het FOM programma ‘Plasmonics’ waarin de verkregen
onderzoek aan kruistolerantie tegen stress in gist
inzichten verder worden uitgewerkt. Zo is onlangs de
(Zakrzewska 2011, Mol Biol Cell 22:4435-46). (ii) Ons
allereerste plasmonschakelaar gedemonstreerd. Deze
algorithme T-Profiler is tijdens het mede door Unilever
primeur maakt het mogelijk om de richting waarin
betaalde promotie-onderzoek van dr. Ter Beek verder
plasmonen reizen dynamisch te beïnvloeden.
ontwikkeld om de transcriptionele response van Bacillus subtilis op zwakzuurstress te analyseren (Ter Beek
Gebruikers
2008, J Bacteriol 190:1751-61.(iii) De projectgege-
FOM-instituut AMOLF (Amsterdam) / Philips Research
vens zijn met financiële steun van Unilever onder­
(Eindhoven) / Radboud Universiteit Nijmegen
worpen aan een meta-analyse (Boorsma 2008, Plos
(Nijmegen) / Rijksuniversiteit Groningen (Groningen)
One 3:e3112; Zakrzewska 2010, OMICS 14: 603-14.
/ Technische Universiteit Delft (Delft)
38
Utilisatierapport STW 2012
D
Technische Universiteit
Delft
Controlling the fermentative capacity in bakers’ yeast: an integrated
approach
05232
Integrated Hartmann-Shack wavefront sensor
05375
CBA
Projectleider
Prof.dr. J.T. Pronk
Totale toewijzing in euro
452.129
Doelstelling
ACA
Projectleider
Dr.ir. G. Vdovin
Totale toewijzing in euro
445.065
Doelstelling
Bakkersgist is het meest gebruikte micro-organisme
Adaptieve optica wordt gebruikt voor de verbetering
in de moderne biotechnologie. Omzetting van
van de kwaliteit van optische signalen. Een adaptief
hernieuwbare grondstoffen (suikers) in producten
optisch systeem bestaat uit 3 hoofdcomponenten:
(waaronder biobrandstoffen) verloopt in bakkersgist
een golffrontcorrector (bijvoorbeeld een vervormbare
via de glycolyse, een stofwisselingsroute die ook in
spiegel), een microprocessor en een golffrontsensor.
menselijke cellen voorkomt. Het doel van dit project
Aan de TU Delft ontwikkelde vervormbare spiegels
was om inzicht te verkrijgen in de regulatie van de
worden inmiddels wereldwijd toegepast. Verdere
capaciteit en activiteit van de glycolyse.
ontwikkeling en toepassing van adaptieve systemen
wordt echter belemmerd door de hoge kosten van de
Resultaat na 5 jaar
golffrontsensor. In dit project zal daarom een goed-
Nieuwe experimentele en modelmatige concepten
kope op CMOS-technologie gebaseerde golffront­
(waaronder Regulation Analysis algoritmen) om
sensor worden ontwikkeld voor toepassing in low-cost
regulatie op verschillende niveaus van biologische
adaptieve systemen.
informatie te analyseren zijn in het project ontwikkeld
en gevalideerd. Deze benaderingen worden nu ingezet
Resultaat na 5 jaar
voor analyse van verschillende processen in de
Het project heeft geresulteerd in de ontwikkeling, de
industriële biotechnologie, waaronder bierfermentatie
realisatie en het beproeven van een geïntegreerde
bij lage temperatuur en de productie van bio-ethanol
Hartmann-Shack golffrontsensor. De sensor is
als duurzame brandstof. Hiernaast heeft het project
gemaakt met behulp van goedkope CMOS-technologie
aangetoond dat DNA-microarray (“DNA-chip”)-analyse
en blijkt snel genoeg te zijn voor real-time optische
slechts een beperkte voorspellende waarde heeft
toepassingen in het zichtbare spectrum. Voor
voor de activiteit van de glycolyse. Deze conclusie
specifieke toepassingen moet de sensor wel worden
heeft geleid tot een realistische inschatting van de
geoptimaliseerd, maar dat is eenvoudig te realiseren
inzetbaarheid van deze kostbare technologie in de
met het huidige ontwerp. De sensor als zodanig wordt
industriële praktijk.
nog niet op de markt gebracht, maar de technologie
om de sensor te maken wordt wel gebruikt door
Resultaat na 10 jaar
Er zijn geen nieuwe gegevens over dit project bekend.
het bedrijf Flexible Optical dat is opgericht door de
projectleider. Dit bedrijf brengt o.a. de in Delft ontwikkelde vervormbare spiegel op de markt.
Gebruikers
Heineken Technical Services BV (Zoeterwoude) /
Resultaat na 10 jaar
Koninklijke Nedalco BV (Bergen op Zoom) / Tech-
Flexible Optical maakt en levert golffrontsensoren,
nische Universiteit Delft (Delft) / Unilever R & D
maar het is onbekend of de in het project ontwikkelde
(Vlaardingen)
technologie hierin wordt toegepast.
Gebruikers
20/10 PERFECT VISION (Heidelberg, Duitsland) /
ASML Netherlands B.V. (Veldhoven) / CSEM (Zürich,
Zwitserland) / ESTEC - European Space Research and
Technology Centre (Noordwijk ZH) / Fachhochschule
Münster (Steinfurt, Duitsland) / Imperial College
London (London, Groot-Brittanië) / National University of Ireland - Galway (Galway, Ierland) / Technische
Universiteit Delft (Delft) / TNO (Delft) /
Universidad de Murcia (Murcia, Spanje)
STW-projecten 2001
39
Digitale beeldwatermerken bestand
tegen geometrische aanvallen
05447
Technology of silicon-based liquid
crystal wavefront correctors
05490
AAA
Projectleider
Prof.dr.ir. R.L. Lagendijk
Totale toewijzing in euro
252.428
05521
ABA
Projectleider
Dr.ir. G. Vdovin
Totale toewijzing in euro
412.485
Doelstelling
Shape Vision: Een geïntegreerd
systeem voor het identificeren en
selecteren van kleine deeltjes in
een vloeistof
Doelstelling
BBA
Projectleider
Dr.ir. A. Bossche
Totale toewijzing in euro
375.672
Doelstelling
Een watermerk is een digitale boodschap die verbor-
Het project heeft tot doel het ontwikkelen van
Het aantonen (proof-of-principle) en ontwikkelen van
gen is in een multimediasignaal. Watermerken kunnen
nieuwe, laaggeprijsde golffrontcorrectoren ten
een device waarin deeltjes gemeten, gescheiden en
gebruikt worden om niet-geautoriseerde distributie
behoeve van wetenschap, industrie, geneeskunde en
geïdentificeerd (op grootte en vorm) kunnen worden.
van muziek en films te achterhalen, of om in het
astronomie. In een adaptief optisch systeem zit een
Hiervoor worden verschillende methoden bestudeerd
geheim te kunnen communiceren via multimediale
golffrontfasecorrector om verstorende effecten van
en getest.
signalen. Watermerken behoren enerzijds geheim, en
atmosferische turbulentie en andere fasefouten te
dus niet zichtbaar of hoorbaar te zijn, maar anderzijds
corrigeren. Adaptieve optica wordt vooral door astro-
moeten ze ook robuust zijn tegen bewerkingen op
nomische observatoria gebruikt, maar de technologie
In dit project is de ‘proof-of-principle’ aangetoond om
de signalen waarin het watermerk verborgen is. Het
kent een snelle ontwikkeling voor niet-astronomische
een “shape sensor” succesvol te kunnen produceren.
DIWAMETRIC-project had als doel het ontwikkelen
toepassingen zoals lasertechnologie, metrologie en
Eigenschappen zoals detectie, deeltjesscheiding,
van een audio watermerksysteem dat robuust is
confocale microscopie. Goedkopere golffrontcorrecto-
oriëntatie (grootte en vorm) zijn aangetoond in
tegen het schalen van de amplitude en het filteren
ren zullen de ontwikkeling van nieuwe toepassingen
verschillende devices. Het nadeel is dat het binnen dit
van het signaal. Hierbij lag de nadruk op de z.g. QIM
versnellen.
project niet gelukt is om één device te maken waarin
watermerksystemen, die het watermerk in een signaal
verbergen via subtiele additionele kwantisatie van de
signaalamplitudes.
alle eigenschappen aanwezig zijn. Hierdoor is de
Resultaat na 5 jaar
interesse van industrie nog niet erg groot.
Verschillende manieren om met goedkope microsysteemtechnologie een liquid-crystal golffront­
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 10 jaar
corrector te maken zijn onderzocht in het project. Er
Door gebrek aan interesse vanuit de industrie is er
Het project heeft twee hoofdresultaten opgeleverd
is uiteindelijk besloten tot een hybride aanpak die kan
geen vervolg aan dit project gegeven.
die genoemde QIM watermerkmethoden aanzienlijk
worden gerealiseerd in siliciumtechnologie. Met behulp
robuuster maken tegen signaalbewerkingsopera-
van numerieke simulaties is de bruikbaarheid van de
ties. In de eerste plaats is een methode ontwikkeld
voorgestelde aanpak aangetoond, waarna een eerste
Applikon Biotechnology BV (Schiedam) / DSM
waarmee uit het gewatermerkte signaal direct de
prototype is gemaakt en getest. De prestaties blijven
Research BV (Geleen) / Philips Research
amplitude-schalingsfactor kan worden geschat.
echter nog achter bij die van nieuwe mechanisch aan-
(Eindhoven) / Technische Universitat Wien (Wien,
Hiermee wordt robuustheid van het watermerk tegen
gedreven vervormbare spiegels die de afgelopen jaren
Oostenrijk) / Technische Universiteit Delft (Delft) /
­amplitudeschaling van het watermerk-dragende
op de markt zijn verschenen. Voordeel van de nieuwe
Unilever R & D (Vlaardingen) / Universiteit Twente
signaal bereikt. Ten tweede is een nieuwe procedure
golffrontcorrector is wel dat deze erg compact is en
(Enschede) / VU Medisch Centrum Amsterdam
ontwikkeld die een QIM-achtige watermerktechniek
dat kan voor sommige toepassingen een voordeel zijn.
(Amsterdam) / Xensor Integration bv (Delfgauw)
toepast op Fourier getransformeerde signalen.
Hiermee wordt robuustheid van het watermerk tegen
Resultaat na 10 jaar
lineair filteren van het watermerk-dragende signaal
Flexible Optical is een door de projectleider opgericht
bereikt.
bedrijf en spin-off van de TU Delft. Het bedrijf levert
o.a. goffrontcorrectoren op basis van vervormbare
Resultaat na 10 jaar
Het onderwerp is nog steeds actueel (beveiliging van
spiegels op een chip. Het is onbekend of hierbij technologie wordt gebruikt die is ontwikkeld in het project.
digitale dragers is ook maatschappelijk gezien relevanter dan ooit) en er loopt nog steeds vervolgonderzoek
op het onderwerp van het project.
Gebruikers
20/10 PERFECT VISION (Heidelberg, Duitsland) /
ASML Netherlands B.V. (Veldhoven) / CSEM (Zürich,
Gebruikers
Zwitserland) / ESTEC - European Space Research and
All Music Publishing BV (Landsmeer) /
Technology Centre (Noordwijk ZH) / Fachhochschule
Philips Research (Eindhoven) / TNO (Delft)
Münster (Steinfurt, Duitsland) / Imperial College
London (London, Groot-Brittanië) / National University of Ireland - Galway (Galway, Ierland) / Technische
Universiteit Delft (Delft) / TNO (Delft) / Universidad
de Murcia (Murcia, Spanje)
40
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
The Development of Advanced
Photo Catalytic Processes
05551
Unified computing methods for
compressible and incompressible
flows on staggered unstructured
grids
05552
AAA
Projectleider
Prof.dr. J.A. Moulijn
Totale toewijzing in euro
326.106
SAR: a novel application for FM-CW
Radars
05642
ABA
Projectleider
Prof.dr.ir. P. Wesseling
Totale toewijzing in euro
171.722
BCA
Projectleider
Prof.ir. P. Hoogeboom
Totale toewijzing in euro
425.207
Totale inkomsten in euro
137.510
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
Fotokatalyse (vooral op basis van titaniumdioxide)
De doelstelling was uitgaande van een eerder ontwik-
Het project heeft als doel het aantonen van de haal-
wordt voor afvalwaterzuivering al commercieel
kelde eerste-orde nauwkeurige numerieke methode
baarheid van een SAR (Synthetische Apertuur Radar)
toegepast (Spanje). Voor de katalytische synthese
een tweede-orde nauwkeurige methode te ontwik-
afbeelding met een FMCW (Frequency Modulated
van chemicaliën bevindt fotokatalyse (activering
kelen. Dit is van praktisch belang, daar eerste-orde
­Continuous Wave) radar. De eenvoud, compactheid
met licht) zich nog in het onderzoeksstadium. Recent
nauwkeurige methoden voor praktijktoepassingen te
en lage prijs van een FMCW maken deze radar een
bleek dat vooral oxidatiereacties fotokatalytisch met
veel numerieke viscositeit introduceren, dan wel een
geschikte kandidaat voor toepassing op kleine en
zeer hoge selectiviteit kunnen worden uitgevoerd. De
onpraktisch fijn rekenrooster vereisen.
onbemande vliegtuigen, bijv. bij rampenbestrijding
en verkenning in slecht weer, rook, e.d.
toegepaste reactor is echter vaak primitief, zodat een
hoge lichtefficiëntie niet bereikt wordt. Het doel was
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
om optimale reactoren en materialen te ontwerpen
Dit doel is bereikt. Hiertoe is onder andere een vol-
zodanig dat de lichtefficiëntie sterk vergroot wordt.
doend nauwkeurige methode ontwikkeld om vector­-
De haalbaarheid van het FMCW-principe in SAR is
velden te interpoleren uitgaande van ‘staggered’
door dit project overtuigend aangetoond. Het werk
­componenten op een ongestructureerd rooster.
heeft internationaal de aandacht getrokken met 4
Nieuwe katalysatoren op basis van TUD-1 (in Delft
Teneinde numerieke oscillaties te vermijden is de
best p
­ aper awards en een octrooi. In Duitsland is het
ontworpen meso-poreus materiaal) en gemodificeerde
interpolatie-methode ‘upwind-biased’, en wordt
principe opgepakt voor de ontwikkeling van
titaniumdioxide katalysatoren werden toegepast.
‘flux-limiting’ toegepast. De benodigde hoeveelheid
een operationeel systeem door de industrie.
Twee reactorconcepten werden getest. De kataly-
rekentijd viel tegen, en de methode is ingewikkeld,
satoren en de monolitische reactoren zijn grondig
zodat deze aanpak niet direct tot utilisatie zal leiden.
geëvalueerd. De bereikte omzettingssnelheden die
De resultaten uit een verwant project dat zich beperkt
Het project heeft geleid tot 3 activiteiten in Neder-
met de huidige systemen worden bereikt, liggen nog
tot gestructureerde roosters worden wel elders
land. In de eerste plaats heeft een van de promovendi
een factor 100 te laag om nu al economisch interes-
toegepast.
uit het project zijn eigen bedrijf Metasensing gestart
Resultaat na 5 jaar
dat nu vanuit Noordwijk commercieel s­ uccesvol
sant te kunnen zijn. De komende 5 jaar zal in Delft het
onderzoek op het gebied van fotokatalyse zeker wor-
Resultaat na 10 jaar
Resultaat na 10 jaar
opereert met zelf ontwikkelde airborne FMCW SAR­
den voortgezet. De verwachting is dat de benodigde
De resultaten zijn niet verder toegepast in de
systemen, zowel het uitvoeren van metingen voor
reactiesnelheden binnen deze tijd gehaald worden.
­afgelopen periode.
derden als het leveren van instrumenten. Het bedrijf
groeit en heeft diverse medewerkers in dienst. Bij
Resultaat na 10 jaar
Er zijn geen nieuwe gegevens bekend.
Gebruikers
Gebruikers
TNO is, met inzet van de tweede promovendus uit
Shell International Exploration and Production BV
het project het FMCW SSAR-principe toegepast in
(Rijswijk) / Technische Universiteit Delft (Delft)
combinatie met andere technieken bij de ontwikkeling
TNO (Delft) / Universiteit Twente (Enschede)
van nieuwe generaties van airborne sensoren voor
Dow Benelux BV (Terneuzen) / DSM Research BV
militaire en commerciële toepassingen. Tenslotte
(Geleen) / Institute for Sustainable Process Techno-
wordt in samenwerking met Nederlands MKB nu
logy (Amersfoort) / Shell International Oil Products
gewerkt aan de ontwikkeling van een low cost FMCW
BV (Amsterdam) / Technische Universiteit Delft
SAR minisatelliet. De patentaanvraag die gedurende
(Delft) / Unilever R & D (Vlaardingen)
het onderzoeksproject is ingediend, is uiteindelijk niet
doorgezet.
Gebruikers
Eonic BV (Delft) / Koninklijke Landmacht (‘s-Gravenhage) / Ministerie van Defensie (‘s-Gravenhage) /
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
(Amsterdam) / TNO (‘s-Gravenhage) / VB Ecoflight
(Marknesse)
STW-projecten 2001
41
E
Technische Universiteit
Eindhoven
Sales forecasting through aggregation: integrating neural-Bayesian
and knowledge-based methods
05323
Integrated Hartmann-Shack wavefront sensor
05413
BBA
Projectleider
Prof.dr. A.G. de Kok
Totale toewijzing in euro
303.822
ACA
Projectleider
Prof.dr. J.J. Lukkien
Totale toewijzing in euro
355.309
Totale inkomsten in euro
425.000
Doelstelling
Doelstelling
Door toenemende assortimenten, kortere product
Doel van het project was het bevorderen van het
­levenscycli en klanten die specifiekere wensen
­gebruik van internettechnologie in embedded
hebben, is het voor veel producenten en handels-
­systemen. Meer specifiek ging het om software­
bedrijven (zowel groothandel alsook detailhandel)
concepten die hindernissen voor dergelijke toepas­
steeds moeilijker de vraag naar een bepaald product
singen (zoals integriteitsproblemen, real-time
te voorspellen. Het doel van dit project is modellen en
beperkingen, voorspelbaarheid van gedrag, resource
procedures te ontwikkelen om het vraagpatroon van
beperkingen en flexibiliteit) overwinnen. Doel van
grote groepen producten met beperkte data historie
het project (50% van de inzet) was niet alleen om de
te voorspellen en te verklaren.
onderzoeksvraagstukken te bestuderen maar tevens
om te prototyperen en software te ontwikkelen.
Resultaat na 5 jaar
In dit onderzoek zijn diverse modellen en procedures
Resultaat na 5 jaar
ontwikkeld en getest: zowel procedures die eerst
Onderzoekers uit het project waren vroeg betrokken
producten indelen in productfamilies, vervolgens
bij de ontwikkeling van o.a. UPnP en hebben gebruik
een voorspelling op productfamilieniveau maken
en prestatie hiervan bestudeerd. Dit was de aanzet
en tot slot dit terugvertalen naar het niveau van de
om te experimenteren met methodes om applicaties
individuele producten, alsook procedures waarbij in
samen te stellen uit gedistribueerde componenten
een neuraal-netwerk model de vraag naar diverse
hetgeen heeft geresulteerd in een aanpak die is
producten gelijktijdig gemodelleerd worden om zo de
vastgelegd in het AMOSA-framework. Dit framework
verschillende taken “van elkaar te laten leren” Sinds de
geeft een systematische manier om software-func-
start van het onderzoek hebben Nederlandse handels-
tionaliteit te koppelen aan een netwerk, en het biedt
bedrijven, waaronder OPG en Schuitema, voordelen
een aanpak om voor management en control van der-
van deze vorm van vraagvoorspellen onderzocht en
gelijke systemen. Daarnaast heeft het project inzicht
veelal ge´mplementeerd voor het deel van hun assor-
verschaft in de problematiek van het afbeelden van
timent dat seizoensgevoelig is. Vervolgprojecten en/
een real-time model op een platform onder behoud
of nieuwe bedrijven: STW-project Bayesian Brain-
van de gewenste tijdseigenschappen.
Computer Interfacing - analyse en classificatie
van EEG/MEG tijdseries - betrokken bedrijven (o.a.):
Resultaat na 10 jaar
Medtronics, BerkelBike, ANT, Brainquiry ; STW-project
Het AMOSA framework heeft twee opvolgingen
HearClip - machine learning technieken voor het
gekend: 1. Als programmeermodel voor sensornetwer-
personaliseren van gehoorapparaten . - betrokken
ken onder de naam OSAS in het FP6 WASP project. Dit
bedrijven (o.a.): GN ReSound, Varibel, Philips, Cochlear
werk is input geweest in 3 projecten: Artemis SOFIA,
; NWO VICI project Tom Heskes - kunstmatige intel-
in TU/e project ALE en Pointone SmaCS. De eerste
ligentie gebaseerd op kansrekening
publicatie over OSAS heeft een best paper gewonnen
2. Als concept in het ViCoMo project (ITEA2) waarin
Resultaat na 10 jaar
het wordt uitgewerkt als component framework voor
De kennis is zowel door universiteit als bedrijfsleven
gedistribueerde applicaties. De impact van dit project
opgepakt in de vorm van vervolgonderzoek.
op de researchgroep is erg groot geweest: de opmaat
voor vele projecten.…
Gebruikers
Aeolis Forecasting Services BV (Utrecht) / ATIM B.V.
42
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
(Den Bosch) / Infolog Benelux B.V. (Deventer) /
EMDES Embedded Systems (Eindhoven) / Philips
OPG Groothandel BV (Utrecht) / Schuitema NV
Research Europe - Eindhoven (Eindhoven) / Uniphy
(Amersfoort) / Technische Unie (Amstelveen) /
Gymna International (Bilzen, België) / Vasco Data
Universitair Medisch Centrum St. Radboud (Nijmegen)
Security BV (‘s-Hertogenbosch)
A Nearly Loss-less Optical Combiner
05440
Assessment of the coronary circulation by guide-wire mounted sensors
05454
AAA
Projectleider
Dr. J.J.G.M. van der Tol
Totale toewijzing in euro
461.949
CCB
Projectleider
Prof.dr. N.H.J. Pijls
Totale toewijzing in euro
417.949
Totale inkomsten in euro
22.689
Doelstelling
Doelstelling
Resultaat na 10 jaar
Een belangrijke functie van de optische componenten
Doel was om tijdens een hartcatheterisatie met
Binnen het kader van dit project is een techniek
in een glasvezelnetwerk is het samenvoegen van
behulp van op ultra dunne voerdraden gemonteerde
ontwikkeld waarbij m.b.v. continue infusie van een lage
optische signalen. Meestal wordt deze functie vervuld
microsensoren druk, bloedstroom en temperatuur te
dosering fysiologisch zout via een speciaal ontwikkel-
door een passieve component waarbij echter de
meten in de kransslagaders van het hart en aldaar
de infusiecatheter een verdunningsmethode werden
helft van het vermogen verloren gaat. Een optische
diagnostische informatie te verkrijgen over de functio-
toegepast van de bloedstroom in een kransslagader.
schakelaar kan signalen van verschillende input­
nele ernst van ziekten van de kransslagaders en de
De thermodilutie curven bij continue zoutinfusie werd
kanalen die op verschillende tijdstippen arriveren wel
coronaire microcirculatie.
via een microsensor aan de tip van een voerdraad
zonder verlies naar eenzelfde uitgang sturen maar
daarvoor is aansturing nodig. In dit project wordt een
verderop in de kransslagader gemeten. De techniek
Resultaat na 5 jaar
bleek heel reproduceerbaar en heel nauwkeurig en
oplossing voorgesteld waarbij de lichtsignalen zelf
De doelstellingen zijn vrijwel volledig gehaald. Er
is gepatenteerd. Het patent is overgenomen door de
het pad bepalen dat zij volgen zonder verliezen of
zijn indices ontwikkeld om de microcirculatie van
industriële partner die bij dit project betrokken was,
controlemechanismen. Hierbij wordt gebruik gemaakt
het hart te beschrijven en er is een op thermodilutie
namelijk de firma Radi Medical Systems. De techniek
van niet-lineaire effecten in optische halfgeleiderver­
en drukmeting gebaseerde methode ontwikkeld
wordt momenteel vooral toegepast in het kader van
sterkers van InGaAsP/InP.
om directe volumetrische bloedstroommetingen te
fysiologisch wetenschappelijk onderzoek in hartcathe-
doen in zowel de toevoerende kransslagader als de
terisatiekamers. Omdat de instrumentatie hierbij niet
microcirculatie van het hart. Er is adequate software
triviaal is en toch wel enige speciale deskundigheid
Het onderzoek heeft bijgedragen aan het ontwikkelen
ontwikkeld en hardware (infusiecatheter). De methode
en tijd kost, wordt deze niet routinematig toegepast
van een technologisch proces dat zeer breed toepas-
is gepatenteerd en toegepast in enkele studies bij
maar alleen in speciale omstandigheden. Momenteel
baar is voor het realiseren van geïntegreerde optische
patiënten, na stamcelbehandeling. Samen met de be-
wordt de techniek toegepast bij een innovatieve
circuits. Verder heeft het geleid tot verdieping van
drijven Radi en OCCAM en wellicht nog derde p
­ artijen,
studie naar de invloed van een acuut myocardinfarct
het inzicht in de werking van optische schakelingen,
wordt momenteel gewerkt aan de ontwikkeling van
op de perfusie van de microvasculatuur van het
zowel met halfgeleiderversterkers als met zgn.
hardware om toepassing eenvoudiger te maken.
hart en de techniek wordt eveneens toegepast in
kwantumdoosjes. Tenslotte zijn er belangrijke nieuwe
Wetenschappelijk onderzoek wordt voortgezet om
een nieuw STW-project waarbij een betere indicatie
toepassingen van de zelf-schakeleffecten ontdekt en
de waarde van deze methoden bij diverse complexe
wordt gezocht voor het toepassen van intra-aortale
ontwikkeld.
patiëntengroepen te bepalen en uit te breiden naar
ballonpompen.
Resultaat na 5 jaar
grotere patiënten­populaties. Momenteel beraden wij
Resultaat na 10 jaar
ons in samenspraak met de industriële partners over
Gebruikers
De onderzoeksresultaten zijn voornamelijk gebruikt
de vervolgprojecten en met name of deze moeten
Biotronic (Berg aan de Maas) / Occam International
in een reeks van vervolgprojecten. Dit heeft met
plaatsvinden als ontwikkelingsonderzoek of als toe­
B.V. (Eindhoven) / St. Jude Medical Systems AB
name betrekking op de technologische en ontwerp-
gepast onderzoek met het oog op verdere applicaties.
(Eindhoven) / St. Jude Medical Systems AB
gerelateerde aspecten. Dit project heeft het mogelijk
(Uppsala, Zweden) / Technische Universiteit
gemaakt dat bijvoorbeeld enige Europese projecten
Eindhoven (Eindhoven)
(STOLAS, MUFFINS) uitstekende resultaten hebben
behaald. Verder zullen de circuits die ontwikkeld zijn
toepassingen vinden in de binnen Europese projecten
EuroPIC en Paradigm ontwikkelde fotonische integratie­
industrie.
Gebruikers
Alcatel-Lucent (Antwerpen, België) / Baas R&D
BV (Waddinxveen) / Genexis BV (Eindhoven) / JDS
Uniphase - NL vestiging gesloten (Arnhem) / Lucent
Technologies Nederland B.V. (Hilversum) / ThreeFive
Photonics BV (Houten)
STW-projecten 2001
43
Extended theory and application of
reduced-sample-rate sigma-delta
modulation
05455
POLIS: A Novel Polarization based
Integration technique
05465
CBA
Projectleider
Dr. J.J.G.M. van der Tol
Totale toewijzing in euro
286.790
05475
ABA
Projectleider
Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund
Totale toewijzing in euro
471.272
Totale inkomsten in euro
34.000
Totale inkomsten in euro
CCC
Projectleider
Prof.dr.ir. E.F. Steennis
Totale toewijzing in euro
769.131
Totale inkomsten in euro
426.000
22.689
Doelstelling
On-line diagnostiek van energie­
kabels
Doelstelling
Doelstelling
Sigma-Delta (SD) modulatie is een zeer aantrekkelijk
Doel van het project is de praktische toepasbaarheid
Het ondergrondse net voor elektriciteitsdistributie
principe dat vaak wordt gebruikt voor analoog/digitaal-
van een nieuwe integratietechniek voor optische
in Nederland omvat kabels voor middenspanning en
conversie. Een belangrijk nadeel is echter dat SD-
IC’s op basis van indiumfosfide, POLIS genaamd,
laagspanning met een totale lengte van 230.000
modulatie gebaseerd is op “overbemonstering”, waar-
te evalueren. Sommige optische componenten
kilometer. Voor controle moet een kabel uit bedrijf
door de modulator op een zeer hoge snelheid werkt,
zoals golfgeleiders vereisen transparant materiaal,
worden genomen wat veel geld kost. Dit project is
hetgeen veel gedissipeerd vermogen kost en hoge
andere hebben juist absorptie van licht nodig, zoals
gericht op het ontwikkelen van een diagnosesysteem
eisen stelt aan de circuits. Dit project richt zich op
detectoren. Omdat de InP-materiaaleigenschappen
waarmee middenspanningskabels on-line kunnen
onderzoek naar mogelijkheden om de interne snelheid
polarisatieafhankelijk zijn blijkt het mogelijk om op
worden onderzocht op zwakke plekken. Hiermee kan
van SD-modulatoren te reduceren, met zoveel mogelijk
een substraat van InP een lagenpakket te ontwerpen
stroomuitval in een vroeg statium worden voorkomen.
behoud van hun aantrekkelijke eigenschappen.
dat de ene kan geleiden maar de andere absorbeert.
In het project zal aandacht worden besteed aan het
Dit maakt het mogelijk zowel lasers en detectoren
ontwikkelen van geschikte sensoren, signaalverwer-
als golfgeleiders en schakelaars te integreren waarbij
king, signaalinterpretatie en tijdsynchronisatie.
Resultaat na 5 jaar
Dit project heeft geresulteerd in zowel theoretische
een polarisatieomzetter voor de gewenste polarisatie,
als praktische resultaten. Er is een inzichtelijke theorie
absorberend of transparant, zorgt.
synchrone SD-modulatoren wordt beschreven op basis
Resultaat na 5 jaar
Het project is buitengewoon succesvol gebleken. Een
ontwikkeld waarmee het gedrag van asynchrone en
Resultaat na 5 jaar
nieuwe methode voor pulsinjectie is ontwikkeld en ge-
van limit cycles. Deze theorie is toegepast om deze
De resultaten van het project tonen aan dat dit
patenteerd. Er is een systeem gebouwd waarmee met
modulatoren op een lagere limitcycle frequentie te
integratieprincipe werkt. De realisatie en karakterisa-
grote nauwkeurigheid middenspanningskabels on-line
laten werken, waardoor de benodigde snelheid en de
tie van onafhankelijke componenten (golfgeleiders,
kunnen worden gediagnostiseerd. Naast de hardware
vermogensdissipatie sterk worden gereduceerd. D.m.v.
polarisatie-omzetters en detectoren) op het POLIS-
is ook software ontwikkeld die essentieel is voor de
een aantal gerealiseerde IC’s is de toepasbaarheid
materiaal toonde aan dat de prestatie voor alle func-
praktische toepassing van het nieuwe systeem. KEMA
van de ontwikkelde theorie aangetoond. Met NXP is
ties voldoende zijn (golfgeleiderdemping 2-6 dB/cm,
gaat het diagnosesysteem op de markt brengen,
o.a. een programmeerbare (121 modi) SD-modulator
polarisatie-omzetting> 80%, detectorresponsie 0,3
gekoppeld aan nieuwe dienstverlening. Momenteel
gerealiseerd en op de ISSCC gepresenteerd, waarbij
A/W). De volledige intergatie is aangetoond door het
wordt in opdracht van KEMA een commerciële versie
gebruik is gemaakt van de voornoemde theorie.
combineren van deze drie componenten in een ­circuit.
van het systeem ontwikkeld door Locamation en ICT.
Vervolgprojecten en/of nieuwe bedrijven: als spin-off
Ook daarbij is een goed resultaat verkregen: een
De eerste exemplaren zullen worden toegepast in de
is een STW-project op het gebied van een limit-cycle
responsie van 0,23 A/W, wat een interne kwantum­
netwerken van de betrokken energiebedrijven.
gebaseerde radiofrequente vermogensversterker
efficiëntie van boven de 80% inhoudt.
Resultaat na 10 jaar
­gestart. Verder wordt overwogen om een vervolg­
project te definiëren waarin o.a. de optimale parame-
Resultaat na 10 jaar
Het systeem is door KEMA doorontwikkeld en wordt
In het veld van de fotonische integratie realiseert men
nu op de markt gebracht onder de naam Smart Cable
zich dat flexibele en gecombineerde toepassing van
Guard. Naast de hardware is hierbij veel aandacht
integratietechnieken noodzakelijk is om voldoende
­besteed aan de software voor analyse van de
De kennis is zowel door universiteit als bedrijfsleven
hoge specificaties voor een reeks van toepassingen
meetgegevens. Rond deze analyse is een uitgebreide
opgepakt in de vorm van vervolgonderzoek.
te verkrijgen. POLIS heeft daarom een hoge potentie
online dienstverlening opgebouwd. De afgelopen
voor gebruik in de opkomende Europese industrie
jaren zijn al tientallen systemen verkocht.
trisatie van SD-modulatoren zal worden bestudeerd.
Resultaat na 10 jaar
Gebruikers
op dit gebied. In enkele Europese projecten (EuroPIC,
Gebruikers
Philips Consumer Electronics (Eindhoven) / Philips
Paradigm) wordt momenteel aan de opbouw hiervan
Research (Eindhoven) / Technische Universiteit
gewerkt. Verder worden de resultaten van dit project
DNV KEMA Energy & Sustainability (Arnhem) /
Eindhoven (Eindhoven)
gebruikt in een nieuw integratiedoel: fotonische
ENECO Netbeheer (Utrecht) / NUON (Duiven) /
­membranen op elektronische chips.
REMU Infra Bedrijf N.V. (Utrecht) / Technische
Universiteit Eindhoven (Eindhoven)
Gebruikers
Alcatel-Lucent (Antwerpen, België) / Baas R&D
BV (Waddinxveen) / Genexis BV (Eindhoven) / JDS
Uniphase - NL vestiging gesloten (Arnhem) / Lucent
Technologies Nederland B.V. (Hilversum) / ThreeFive
Photonics BV (Houten)
44
Utilisatierapport STW 2012
Ontwikkeling van ion-selectieve
thermoreversible polymeren en de
toepassing van deze polymeren in
combinatie met membraanscheidingsprocessen
05516
ZeMiR: Zeolitic Micro-Reactors
for Catalyst Screening and Kinetic
Measurements
05543
BCB
Projectleider
Prof.dr.ir. J.T.F. Keurentjes
Totale toewijzing in euro
496.008
Doelstelling
BCA
Projectleider
Prof.dr.ir. J.C. Schouten
Totale toewijzing in euro
474.641
Doelstelling
Resultaat na 10 jaar
Om ongewenste neerslag (scale) van onder meer
De fabricage en het bedrijven van de eerste micro-
De achtergrondkennis, verworven in dit project,
calcium- en bariumzouten te voorkomen is in dit
reactor op basis van zeoliet-katalysatoren, als een
is gebruikt in door STW, MicroNed en NWO-PoaC
project getracht een thermisch regeneerbare
meetinstrument dat kan worden gebruikt in a) snel
­gefinancierde vervolgstudies. Bij de vervolgprojecten
ionenwisselaar te ontwikkelen die selectief divalente
vergelijkend onderzoek van zeoliet-katalysatoren, en
is de focus echter verschoven van katalytische gas­
kationen bindt. Hiervoor zijn de drie hoofddoelstel-
b) de bepaling van de intrinsieke kinetiek van de reac-
fasemicroreactoren naar de breder toepasbare kataly-
lingen geformuleerd. 1. Modificeren van polymeren
ties met deze katalysatoren. De gecoate microreactor
tische gas-vloeistofmicroreactoren. Het ZeMiR-project
die thermoreversibele micelvorming vertonen met
zal worden geïntegreerd met een micromenger en een
heeft samen met de eerdere projecten FORSiM (STW)
zuurgroepen 2. Bepalen van de karakteristieken van
microwarmtewisselaar. Ook zal een micro gas-bemon-
en MIRTH-e (EU) aan de basis gestaan van twee start-
de gesynthetiseerde systemen (zowel experimenteel
steringsysteem worden ontworpen ten einde snelle
ups aan TU/e: Flowid en Emultech. Bovendien is uit
als theoretisch) 3. Ontwikkelen van een (membraan)
katalysatortestprocedures te vereenvoudigen.
het ZeMiR-project een patent voor een flowverdeler
proces gebaseerd op de thermoreversibele binding
van divalente kationen.
voor veelkanaalsmicroreactoren voortgekomen. Dit
Resultaat na 5 jaar
Een high-throughput microreactor (HTMR) is ontwik-
Resultaat na 5 jaar
patent heeft tot op heden € 20.000 aan licentieinkomsten opgeleverd.
keld voor het screenen van katalytische lagen voor
Thermoreversibele polymere surfactanten gebaseerd
reactortoepassingen. Het concept is toegepast in
op op grote schaal verkrijgbare Pluronics zijn gesyn-
het screenen van zeolietlagen in de ammoxidatie-
Akzo Nobel Chemicals bv (Arnhem) / Avantium
thetiseerd tot op kg-schaal. Met isothermal titration
reactie van etheen naar acetonitril. Een algemene
Technologies B.V. (Amsterdam) / Shell Global
calorimetry is de selectieve binding van meerwaardige
methode is ontwikkeld voor de in-situ kristallisatie
Solutions (Amsterdam) / Shell International
kationen ten opzichte van natrium, die zeer hoog blijkt
van zeolietkristallen op een metallisch substraat. De
Chemicals BV (Amsterdam) / Shell International Oil
te zijn bij de micellaire vorm van het polymeersysteem,
toepassing van zeolietlagen in de HTMR vereist een
Products BV (Amsterdam)
bepaald en gemodelleerd. Samen met KWR is de toe-
opschaling van de hydrothermale syntheseproce-
pasbaarheid van deze technologie in de membraan-
dure om een groot aantal identieke zeolietlagen te
gebaseerde bereiding van drinkwater onderzocht.
verkrijgen. De opschaalprocedure is toegepast voor de
Gebruikers
in-situ synthese van ZSM-5 lagen op een set van 72
Resultaat na 10 jaar
substraten met dimensies van 40 x 9,8 x 0,1 mm3. De
De start-up Afira heeft een haalbaarheidsstudie
activiteit en selectiviteit zijn bepaald van verschillende
gemaakt met de conclusie dat het regeneratieprincipe
series Co-ZSM-5 en Co-BEA lagen in etheenammoxi-
qua temperatuur net verkeerd om werkt. Zij hebben
datie. De geoptimaliseerde zeolietlagen hebben een
een nieuw systeem ontwikkeld en in twee projecten
hogere reactiesnelheid in vergelijking tot Co-ZSM-5
met bedrijven en universiteiten verder onderzocht.
katalysatorkorrels.
Verder is in een ISPT-project de haalbaarheid van
­andere applicaties met het Pluronics-systeem
bekeken.
Gebruikers
Aquacare Europe BV (‘s-Hertogenbosch) / EFKA Additives (Heerenveen) / ETD&C bv (Ede GLD) /
Gemeentewaterleidingen Amsterdam (Amsterdam) /
KWR Watercycle Research Institute (Nieuwegein) /
Witteveen+Bos (Deventer)
STW-projecten 2001
45
Integral optimisation of the transmitter for third-generation wireless
communication
05580
Olefin polymerisation on planar
catalysts - understanding how
catalysts determine the morphology
of nascent polymers
05706
CCB
Projectleider
Prof.dr.ir. A.H.M. van Roermund
Totale toewijzing in euro
572.610
BAA
Projectleider
Prof.dr. J.W. Niemantsverdriet
Totale toewijzing in euro
538.636
Doelstelling
Doelstelling
Resultaat na 10 jaar
Doel is een vermogensefficiënte en tegelijkertijd ook
Doel van het onderzoek is de katalyse en kataly­
Het project betrof ethyleenpolymerisatie op een vlak
lineaire vermogensversterker te ontwikkelen die de
satoren van olefine polymerisatie te bestuderen op
model voor de in de industrie veel gebruikte Phillips
antenne aanstuurt in derde-generatie communicatie­
moleculair en supramoleculair niveau, met nadruk op
Katalysator, bestaande uit chroom op een silica drager.
apparatuur. Probleem daarbij is de niet-constante
de groei van de initiële polymeerketen. Gebruik wordt
Het heeft veel inzicht gegeven in de mate waarin de
omhullende van het uitgezonden signaal waardoor
gemaakt van een model uit een vorig STW-project
praktische katalysatoren effectief benut worden. De
de versterker lineair moet zijn.
3553, waarbij de katalysator is aangebracht op een
publicaties worden goed geciteerd en de betrokken
vlakke silica wafer wat het mogelijk maakt de reacties
onderzoekers hebben uitnodigingen gehad voor
op de katalisator te bestuderen met een aantal ge-
lezingen op internationale congressen. Binnen DPI is
Een architectuur is gevonden, waarbij een bekend
avanceerde oppervlakte-analysemethoden zoals AFM.
vervolgonderzoek gedaan aan het veel ingewikkelder
principe uit de vermogensversterkerhoek (EER: enve-
Doel is de relatie te beschrijven tussen de eigenschap-
Ziegler-Nattasysteem, dat in de industrie ongeveer
lope elimination and restoration) is gecombineerd met
pen van de polymeermoleculen en de katalysereacties.
even belangrijk is als het Phillipssysteem. Het andere
een asynchroon modulatieprincipe. Beide principes
Op deze wijze wordt zo ook meer inzicht verkregen in
deel van het project betrof de verankering van homo-
zijn op zich al bekend, maar wel in verschillende
de polymeereigenschappen op macroniveau.
gene polymerisatiekatalysatoren aan een oppervlak.
Resultaat na 5 jaar
gebieden. Elk principe op zich heeft problemen die de
toepassing in de weg staan. De combinatie is nieuw
Wetenschappelijk zeer succesvol met mooie artikelen
Resultaat na 5 jaar
en erkenning, maar geen praktische toepassingen of
en combineert de voordelen van de twee principes
De wetenschappelijke doelen zijn bereikt. M.b.v. van
wetenschappelijke follow up. Resultaten uit 05706
terwijl zij elkaars problemen oplossen. Er is een patent
de ‘flat model’ katalyse is veel inzicht verkregen in
zijn binnen de industrie (destijds DSM, Basell, BASF,
ingediend en ondertussen verkocht aan Philips. Een
de polymerisatiereacties en groei van de polymeer­
Johnson Matthey en Sabic) en in de academische
vervolgproject is gestart dat de implementatie in meer
ketens. Nieuwe karakteriseringstechnieken zoals AFM,
wereld zeer positief ontvangen. Het heeft vervolg-
detail bekijkt. De constraints die door de beperkingen
DSC en ATR-FTIR zijn daarbij gebruikt. Vanwege het
projecten opgeleverd binnen het Dutch Polymer
bij IC-implementatie worden veroorzaakt worden
fundamentele karakter van de studie is er geen direct
Institute (o.a. i.s.m. de Universiteit Napels en JAIST
onderzocht.
gebruik te verwachten. Wel heeft het project voor de
- Japan Applied Institute of Science and Technology).
industriën vertegenwoordigd in de gebruikerscommis-
Door verdwijnen van de interesse voor polyolefinen
sie inzicht gegeven in voor hen relevante polymerisa-
in Nederland en de reorganisatie binnen de faculteit
tieprocessen.
Scheikundige Technologie ziet de toekomst voor
Resultaat na 10 jaar
De kennis is zowel door universiteit als bedrijfsleven
opgepakt in de vorm van vervolgonderzoek.
dit type onderzoek er somber uit. Het nu lopende
promotietraject zal waarschijnlijk het laatste op dit
Gebruikers
onderwerp zijn.
NXP Semiconductors (Eindhoven) / NXP Semiconductors (Nijmegen) / Philips Research (Eindhoven) /
Gebruikers
Philips Research Europe - Eindhoven (Eindhoven) /
DSM Research BV (Geleen) / SABIC T&I, STC Geleen
Thales Naval Nederland (Hengelo OV) / Thales
(Geleen)
Nederland BV (Hengelo OV) / TNO (Delft) /
TNO (‘s-Gravenhage)
46
Utilisatierapport STW 2012
Computer-algebraic methods
for the construction of designs
of experiments
05786
BCB
Projectleider
Prof.dr. A.M. Cohen
Totale toewijzing in euro
128.562
Doelstelling
Ontwikkelen van methoden om proefopzetten te
genereren. Dat zijn schema’s met rijen en kolommen. Elke rij correspondeert met een proefproduct
of experiment. Elke kolom bevat de instellingen van
een instelbare factor waarvan we de werking op
eigenschappen van het product willen nagaan. Elk
product moet worden gemaakt en de eigenschappen
moeten worden opgemeten. Het is de kunst om met
zo min mogelijk proefproducten zo veel mogelijk over
een groot aantal factoren te weten te komen.
Resultaat na 5 jaar
De ontwikkelde methodieken worden bij TNO
veelvuldig gebruikt om op maat gesneden proefopzetten voor klanten te genereren. Hierbij wordt
gebruik gemaakt van paralelle computers, omdat
de ontwikkelde algoritmen zeer rekenintensief zijn.
Op wetenschappelijk gebied wordt het onderzoek
voortgezet door dr. E.D. Schoen, gastprofessor aan
de Univeriteit Antwerpen en statistisch consultant
bij TNO. Vervolgprojecten en/of nieuwe bedrijven:
promotieproject high throughput experiments,
Faculteit ­Toegepaste Economische Wetenschappen,
Universiteit Antwerpen.
Resultaat na 10 jaar
De kennis is zowel door universiteit als TNO opgepakt
in de vorm van vervolgonderzoek.
Gebruikers
CQM BV (Eindhoven) / DSM Food Specialties
(Delft) / Flextronics International Europe BV
(VENRAY) / SKF Engineering & Research Centre BV
(Nieuwegein) / TNO (Delft)
STW-projecten 2001
47
G
Rijksuniversiteit
Groningen
Artificial cofactors. A marriage
of homogeneous catalysis with
enzymology
05216
AAA
Projectleider
Prof.dr. J.G. de Vries
Totale toewijzing in euro
313.894
Doelstelling
van de metaalkatalysator aan het enzym. Dit concept
Doel is het koppelen van homogene katalysatoren via
is flexibeler en makkelijker uit te voeren en daardoor
specifieke liganden aan het actieve centrum van en-
waarschijnlijk de betere oplossing. Ward heeft wel
zymen, en deze artificiële enzymen te gebruiken voor
zeer hoge enantioselectiviteiten gehaald met zijn
het uitvoeren van enantioselectieve reacties, zoals
­katalysatoren. In Groningen heeft de groep van
hydrogeneringen, hydroformyleringen en epoxidatie
Roelfes gevonden dat simpele kopercomplexen erg
reacties. De verwachting is dat de enatioselectiviteit
makkelijk niet-covalent gebonden worden aan DNA.
van de reacties tot een zeer hoog niveau (>95%)
Hij gebruikt daar voornamelijk relatief goedkope zalm-
kan worden gebracht door een juiste keuze van het
dna voor. Dit concept zou in principe opschaalbaar
betrokken enzym. Random mutagenese zal worden
moeten zijn. Ook met deze katalysatoren zijn reacties
gebruikt om een groot aantal eiwitten te genereren.
uitgevoerd met hoge enantioselectiviteiten. Met
name in Europa zijn zeker tien groepen bezig met het
Resultaat na 5 jaar
verder uitontwikkelen van deze concepten. Afsluitend
De wetenschappelijke doelen van het project zijn
kan geconcludeerd worden dat het project zelf niet
bereikt. Er is een aantal combinaties gemaakt van
heeft geleid tot nieuwe concepten die bruikbaar zijn
enzymen met homogene katalysatoren zoals papaïne
in productie, maar het heeft wel de weg gewezen
en penicilline acylase met een rhodium katalysator, en
voor soortgelijke ontwikkelingen die er veelbelovend
flavoproteïnen zoals vanillyl alcohol dehydrogenase.
uitzien.
Deze combinaties leverden niet de verwachte productselectiviteit of enatioselectiviteit op. De utilisatie-
DSM Food Specialties (Delft) / DSM Innovative
project verwachten wel dat de gevolgde aanpak op
Synthesis BV (Geleen) / Rijksuniversiteit Groningen
termijn zal leiden tot toepasbare (bio)katalysatoren.
(Groningen) / Unilever R & D (Vlaardingen)
Resultaat na 10 jaar
Het bleek mogelijk een prototype van een aan een
enzym verankerde metaalkatalysator te maken.
Deze hybride katalysator bleek inderdaad goed te
werken als hydrogeneringskatalysator. Echter de
gevormde hydrogeneringsproducten bleken nog
steeds racemisch te zijn. Modelling van de hybride
katalysator gaf aan dat er nog te veel vrijheidsgraden
waren waardoor de metaalkatalysator als het ware
boven het oppervlak van het enzym bleef zweven,
met als gevolg dat de chirale omgeving van het enzym
zijn gewenste invloed niet kon uitoefenen. Dit is ook
later door vergelijkbaar onderzoek in andere groepen
gevonden. Een oplossing hiervoor is bijvoorbeeld een
dubbele verankering van de metaalkatalysator aan het
enzymoppervlak, maar daardoor wordt de methode
wel erg bewerkelijk. Na het afsluiten van dit onderzoek
is internationaal veel vergelijkbaar onderzoek op gang
gekomen. In Zwitserland heeft de groep van Ward
gebruik gemaakt van een niet-covalente bevestiging
48
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
doelen zijn daarmee niet bereikt. De gebruikers bij het
Utilization of novel receptor recognizing peptidesfor the cell-specific
delivery of anti-fibrotic and antiinflammatory drugs: the concept of
disease-incuded targeting
05460
ABC
Projectleider
Prof.dr. K. Poelstra
Totale toewijzing in euro
459.114
Doelstelling
Het doel van het project was het ontwikkelen van
nieuwe cel-specifieke geneesmiddelen tegen leverfibrose. Leverfibrose is een chronische en ernstige
leverziekte waarvoor nog geen therapie bestaat ,
deels omdat de doelcellen (fibroblasten) in onvoldoende mate bereikt worden door geneesmiddelen.
Uit een vorig STW-project (03072) was een tweetal
eiwitten voortgekomen die mogelijk toepasbaar zijn
als geneesmiddeldrager om de fibroblast te bereiken.
Resultaat na 5 jaar
Binnen project 05460 hebben we deze mogelijke
“drug carriers” verder ontwikkeld en diverse constructen gemaakt waarbij anti-fibrotische geneesmiddelen
specifiek zijn afgeleverd in de fibroblasten van de
zieke lever. Diverse geneesmiddeldrager combinaties
zijn binnen het project getest en de specificiteit en de
therapeutische effectiviteit hiervan zijn in proefdiermodellen vastgesteld. De resultaten van het project
hebben een belangrijke bijdrage geleverd aan de
patentaanvraag die onze nieuwe geneesmiddeldragers beschrijft. Dit RuG/STW-patent (voortgekomen
uit STW-project GFA 3072) is in 2003 overgedragen
aan BiOrion Technologies BV dat werd opgericht om
het patent naar de markt te brengen.
Resultaat na 10 jaar
Dit start-up bedrijf heeft in de jaren daarna tezamen
met de RUG diverse vervolgprojecten opgezet en
­private investeerders aangetrokken. Uiteindelijk heeft
dit geleid tot een serie nieuwe producten voor dit bedrijf (www.biorion.com) die voor de behandeling en de
diagnostiek van fibrotische processen in de lever en
diverse andere organen maar ook voor de behandeling
en diagnostiek van bepaalde tumoren toegepast kan
worden. Vervolgstappen worden nu met de farmaceutische industrie besproken waar veel belangstelling is
voor dit concept van “Personalized Medicine”.
Gebruikers
Abbott Healthcare Products B.V. (Weesp) / AM
Pharma BV (Bunnik) / BioNomics BV (Houten) /
BiOrion Technologies BV (Groningen) / Kreatech
Diagnostics (Amsterdam) / PS Research B.V.
(Hoofddorp) / TNO (Leiden) / Universiteit Utrecht
(Utrecht)
STW-projecten 2001
49
L
Universiteit
Leiden
Development of Scanning Probe
Microscopy for In-situ Studies of
Metal and Metal Oxide Based Model
Catalysts
05073
Model-based X-ray stereophotogrammetric analysis of orthopaedic
implants
05678
BCB
CCC
Projectleider
Projectleider
Prof.dr. J.W.M. Frenken
Prof.dr.ir. J.H.C. Reiber
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
423.512
279.478
Totale inkomsten in euro
28.836
Doelstelling
Doelstelling
Doel is om een industrieel toepasbare methode te
Een RSA-methode ontwikkelen waarmee de fixatie
ontwikkelen om parallelle synthese van organische
van botprothesen bestudeerd kan worden zonder dat
verbindingen in de vloeistoffase te combineren met
daar dure markers in het fabricageproces voor nodig
een envoudige scheidingsmethode op basis van
zijn. Het resultaat kan zijn dat minder hersteloperaties
waterstofbruggen. Subdoelen waren de ontwikkeling
vanwege ondeugdelijke prothesen en fixatie nodig zijn.
van: 1. een harsgebonden affiniteitslabel op basis
van waterstofbruggen 2. een homocomplementair
Resultaat na 5 jaar
affiniteitslabel, dat gekoppeld kan worden aan een
Aan het eind van het project kan geconcludeerd wor-
diversiteit van substraatmoleculen, en dat compatibel
den dat alle doelen uit de aanvraag gehaald zijn. Er is
is met een breed scala aan organisch-chemische
een bruikbaar gebleken softwarepakket. Bovendien is
reacties. 3. een nieuw hetero-dimeer affiniteitslabel
via het bedrijf Medis Specials de utilisatie en exploita-
dat voor hetzelfde doel kan worden gebruikt.
tie van het pakket vorm gegeven. Er is (een groeiende)
vraag naar dit type software. Er zijn daartoe door
Resultaat na 5 jaar
­Medis Specials overeenkomsten opgesteld. De
De wetenschappelijke doelen zijn grotendeels bereikt.
beveiliging van de 3D prothesemodellen is geregeld
Er is een harsgebonden affiniteitslabel beschikbaar.
via transfer agreements en een licentie file gekoppeld
Er is nu ook een homocomplementair affiniteitslabel
aan het mac-adres van de computer van de gebruiker.
gemaakt en is aangetoond dat het bruikbaar is voor
Bij de klinische evaluatie van het pakket speelt het
een aantal reactietypen, maar tevens is gebleken
bedrijf Bio-Imaging een rol, dat daarvoor afspraken
dat het nog niet breed (genoeg) toepasbaar is. Het
heeft gemaakt met Medis Specials.
nieuwe dimeer affiniteitslabel is niet even robuust als
het homodimere systeem en daarmee nog niet voor
toepassing geschikt.
Resultaat na 10 jaar
Inmiddels is er een intensieve samenwerking gestart
met een bedrijf en een ziekenhuis in Canada om het
Resultaat na 10 jaar
gebruik van de software in Canada en de Verenigde
Op basis van de eerdere successen, geboekt mede
Staten verder uit te breiden. Dankzij een subsidie van
met de financiering uit dit STW-project is een zeer
het Atlantic Innovation Fund is er bij Medis Specials
succesvol vervolg ingezet als hoofdonderdeel van het
een nieuwe gebruikersinterface ontwikkeld. Ook
SmartMix-project NIMIC: Nanoimaging under Industrial
hebben het LUMC en Medis Specials geparticipeerd
Conditions. In het kader hiervan heeft het spin-off
in twee Europese projecten waarbij de software is
bedrijf LPM BV (Leiden Probe Microscopy) inmiddels
­gebruikt voor de analyse van knieprothesen aan de
een commerciële versie op de markt gebracht van
hand van röntgenfilm. In het LUMC is een onderzoeks­
de scanning tunneling microscoop waarvan hier
project gefiniancieerd door het Reumafonds gestart
een vroeg prototype is uitgeprobeerd. Met deze
om de toepassingsmogelijkheden van de software
nieuwe apparatuur is inmiddels een groeiend aantal
verder uit te breiden. Inmiddels wordt de software
modelkatalysatoren tijdens chemische reacties onder
gebruikt in meer dan 25 ziekenhuizen, voornamelijk
bedrijfsomstandigheden bestudeerd.
voor de evaluatie van knie- en heupprothesen.
Gebruikers
Gebruikers
Shell Global Solutions (Amsterdam) / Shell Inter-
Academisch Ziekenhuis Maastricht (Maastricht)
national Oil Products BV (Amsterdam) / Synetix
Bioclinica (Leiden) / Biomet Nederland BV (Dor­
(Billingham, Groot-Brittanië)
drecht) / Katholieke Universiteit Leuven (Heverlee,
België) / Leids Universitair Medisch Centrum (Leiden)
Medis Medical Imaging Systems bv (Leiden) /
Medisch Centrum Haaglanden (‘s-Gravenhage) / Sint
Maartenskliniek (Nijmegen) / Smith & Nephew BV
(Hoofddorp) / Stryker Howmedica BV (Waardenburg)
Technische Universiteit Delft (Delft) / TNO (Delft)
50
Utilisatierapport STW 2012
Zimmer B.V. (Utrecht)
N
Radboud Universiteit
Nijmegen
Graphical Models for Data Mining
05321
A tissue engineering strategy to
improve the clinical performance of
percutaneous implants
05378
BBB
Projectleider
Prof.dr. T.M. Heskes
Totale toewijzing in euro
193.537
Doelstelling
ABA
Projectleider
Prof.dr. J.A. Jansen
Totale toewijzing in euro
290.645
Doelstelling
Het inzetten van grafische modellen om praktische
Voor de vervanging van verlorene gegane tanden
data mining oplossingen te ontwikkelen. Grafische
en kiezen worden zogenaamde orale implantaten
modellen vormen een krachtig raamwerk voor
toegepast. Binnen de tandheelkunde is dit concept
kansmodellering. Hoewel het berekenen van kansen
zeer succesvol, dit in tegenstelling tot percutane
en het leren van parameters in grafische modellen op
(huidpenetrerende) implantaten, die elders binnen de
papier begrepen is, vragen praktische toepassingen
geneeskunde worden toegepast en een hoog misluk-
om benaderingen van de standaard algoritmen. Data
kingspercentage vertonen. In dit project is geprobeerd
mining is het proces waarbij verborgen structuur
om het klinisch gedrag van percutane implantaten te
wordt achterhaald uit, op het eerste gezicht, onge-
verbeteren.
structureerde gegevens. Technieken uit de “machine
learning” helpen bij het ontdekken van deze verborgen
patronen.
Resultaat na 5 jaar
Het ontbreken van een goede huidafdichting op de
plek waar het implantaat door de huid heen steekt en
Resultaat na 5 jaar
een onvoldoende stabiliteit wanneer een percutaan
Er is een techniek ontwikkeld om patronen te vinden
implantaat geplaatst wordt in zacht weefsel waar
in het clickgedrag van gebruikers. CGEY heeft dezelfde
van nature geen benige ondersteuning aanwezig is,
techniek opgepikt voor het vinden van clusters
worden als reden voor het mislukken van percutane
in zogenaamde diagnose-behandelcombinaties.
implantaten beschouwd. Dit project richtte zich met
BayesBuilder is verder verbeterd en uitgebreid.
name op het voorkomen van ingroei van de huid langs
BayesBuilder is voor academische toepassingen vrij
het implantaat op en het verhogen van de stabiliteit
te downloaden. BayesBuilder is door SMART Research
van een percutaan implantaat. In dit kader is er in het
in diverse projecten ingezet, onder andere voor Shell.
onderzoek gebruik gemaakt van een implantaatopper­
De spinn-off company Promedas zet BayesBuilder in
vlak dat voorzien werd van parallelle microgroeven.
voor het ontwikkelen van medische expertsystemen.
De gedachte was dat deze microgroeven de ingroei
Vervolgprojecten: STW-project Bayesian Brain-Com-
van huidweefsel zouden verminderen. Ook werden
puter Interfacing (betrokken bedrijven: Medtronics,
er groeifactoren op het implantaat aangebracht die
BerkelBike, ANT, Brainquiry); STWproject: HearClip
botvorming dienden te initiëren op lokaties waar van
(betrokken bedrijven: GN ReSound, Varibel, Philips,
nature geen botgroei aanwezig was. Helaas bleken
Cochlear); VICI-project: Tom Heskes: kunstmatige
beide methodes uiteindelijk niet succesvol te zijn.
intelligentie gebaseerd op kansrekening Promedas
(spinn-off die grafische modellen inzet om medische
expert-systemen te ontwikkelen).
Resultaat na 10 jaar
Het onderzoek heeft wel geresulteerd in diverse
­andere projecten waarbij bijvoorbeeld onderzoek
Resultaat na 10 jaar
­verricht wordt naar een betere, voorspelbare afgifte
De Bayesiaanse technologie die in dit project is
van groeifactoren en de toepassing van nanopatronen
ontwikkeld heeft aan de basis gestaan van nieuwe
om het botgedrag van implantaten te verbeteren.
expertsystemen voor medische specialisten en foren­
sische onderzoekers. De ontwikkelde Bayesiaanse
Gebruikers
technologie, die het mogelijk maakt expertsystemen
DSM Research BV (Geleen) / EMCM (Nijmegen) /
te ontwikkelen die menselijke experts zinvol van ad-
Humeca BV (Enschede) / Maastricht University
vies kunnen dienen, heeft zijn toepassing gevonden.
(Maastricht) / Medtronic BV (Maastricht) /
Progentix BV (Bilthoven) / Rode Kruis Ziekenhuis
Gebruikers
Brandmarc BV (Leusden) / Capgemini Nederland BV
(Beverwijk) / Universitair Medisch Centrum Utrecht
(Utrecht)
(Utrecht) / TNO (Delft)
STW-projecten 2001
51
Evaluation of DOSY data by advanced chemometric methods
05393
Reversible immobilization in solution
phase combinatorial chemistry: a
novel non-covalent linking concept
using multiple hydrogen bonds
05626
BCA
AAA
Projectleider
Prof.dr. L.M.C. Buydens
Projectleider
Prof.dr. F.P.J.T. Rutjes
Totale toewijzing in euro
120.104
Totale toewijzing in euro
338.973
Totale inkomsten in euro
7.000
Totale inkomsten in euro
34.033
Doelstelling
Doelstelling
Gebruikers
Het doel van het project is de data-analyse van DOSY
Het doel was om een nieuwe, niet-covalente
MSD Oss (Oss) / Rijksuniversiteit Groningen
NMR zodanig te verbeteren dat DOSY in de industriële
industrieel toepasbare methode te ontwikkelen om
(Groningen) / Vrije Universiteit Amsterdam
praktijk een grotere rol kan spelen. Er is 1) een inven-
parallelle synthese van organische verbindingen in
(Amsterdam)
tarisatie gemaakt van beschikbare methodes, 2) de
de vloeistoffase te combineren met een eenvoudige
optimale methode geselecteerd, 3) via een plot van de
scheidingsmethode op basis van waterstofbruggen.
covariantie van de residuen een aantal experimentele
Dit doel was onderverdeeld in 1) ontwikkeling van een
onvolkomenheden aangewezen die de kwaliteit van
harsgebonden affiniteitslabel op basis van waterstof-
de data kunnen verminderen, 4) de robuustheid van
bruggen; 2) ontwikkeling van een homo­complementair
MCR-NLR onderzocht en 5) met een industriële appli-
affiniteitslabel, dat gekoppeld kan worden aan een
catie is het geschreven softwarepakket geïllustreerd.
grote diversiteit aan substraatmoleculen, en dat
DOSY NMR is in een veel breder gebied toepasbaar
compatibel is met een breed scala aan organisch
geworden, betere technieken zijn ontwikkeld en
chemische reacties; 3) ontwikkeling van een nieuw
methodevalidatie is mogelijk gemaakt.
heterodimeer affiniteitslabel dat voor hetzelfde doel
kan worden gebruikt.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
De doelen zijn gehaald: de voor de gebruikers relevante problemen zijn onderzocht, in kaart gebracht en de
1 Het doel is bereikt.
meest veelbelovende zijn uitgebreid en toegespitst op
2 Een proof-of-principle is aangetoond voor een
de DOSY-situatie. Dit is geïmplementeerd in MULVADO,
aantal reactietypen, maar gebleken is dat dit nog
een softwarepakket voor Matlab, downloadable vanaf
www.cac.science.ru.nl. Lid van de gebruikerscommis-
niet breed toepasbaar is.
3 Een nieuw dimeer affiniteitslabel is ontwikkeld,
sie Bruker inventariseert of een versie in hun eigen
maar dat is nog niet even robuust gebleken als het
software zal worden opgenomen.
eerder ontwikkelde homodimere systeem en dus
nog niet voor toepassing geschikt.
Resultaat na 10 jaar
De 6 artikelen die in het kader van dit project zijn ge-
publiceerd door dr. Ruifen Huo worden 89x geciteerd
1 Het is de bedoeling om de nieuwe affiniteitslabels
met een gemiddelde citatie van 14,83. Ook in 2011
verder te ontwikkelen en de mogelijkheid van
worden ze in stijgende lijn geciteerd in de Web of Science categorieën: Analytical Chemistry, Spectroscopy,
Doelen op lange termijn:
bredere toepassingen aan te tonen.
2 Tijdens het project is aangetoond, dat dit concept
Physical Chemistry en Multidisciplinary Materials
tevens kan worden toegepast voor het recyclen
Science. De software “MULVADO” is in het kader van
van katalysatoren, hetgeen de scope van de toe-
dit project ontwikkeld, en is te vinden op de website
passingen nadrukkelijk zou vergroten, waardoor
van de afdeling Analytische Chemie (RU): (http://www.
het onderwerp ook breder op industriële steun
ru.nl/science/analyticalchemistry/research/software/)
zou kunnen rekenen.
3 Het opzetten van een vervolgproject.
Gebruikers
Bruker Spectrospin NV (Wormer) / DSM Research BV
(Geleen) / MSD Oss (Oss) / MSD Oss (Oss) /
Océ Technologies NV (Venlo) / Philips Centre for
Resultaat na 10 jaar
– Er is geen nieuw proces op basis van de
ontwikkelde affiniteitslabels ontwikkeld.
Manufacturing Technology (Eindhoven) / Philips
– Er is geen octrooi gerealiseerd.
Centre for Manufacturing Technology (Eindhoven) /
– Er is geen onderzoeksproject direct als gevolg van
Radboud Universiteit Nijmegen (Nijmegen) / Unilever
R&D (Vlaardingen)
de resultaten uit het STW-project gestart.
– Er zijn geen financiële revenuen gekomen als
gevolg van de onderzoeksresultaten.
52
Utilisatierapport STW 2012
R
Erasmus Universiteit
Rotterdam
Doppler imaging of vibration system
for detection of musculoskeletal
disorders
05289
Improving endoscopic detection of
lung cancer using autofluorescence
spectroscopy analysed by a neural
network
05316
ABA
ACB
Projectleider
Prof.dr.ir. Ch.J. Snijders
Projectleider
Prof.dr.ir. H.J.C.M. Sterenborg
Totale toewijzing in euro
483.638
Totale toewijzing in euro
496.653
Totale inkomsten in euro
12.345
Doelstelling
1 Biomechanisch modelleren van trillende
Doelstelling
Een groot deel van de longkankergevallen wordt
sacro-iliacale gewrichten, tussen heupbeen en
gediagnostiseerd via een endoscopische procedure:
dijbeen, in het bekken.
met behulp van een kijkinstrument wordt tot diep in
2 Ontwerpen van een goedkope methode en
de longen gekeken en wordt gezocht naar visuele
het bouwen van een apparaat om willekeurige
afwijkingen. Probleem daarbij is dat met name de
gewrichten in vibratie te brengen en het verloop
vroege afwijkingen moeilijk te herkennen zijn. Nieuwe
van de trillingen te meten. Er dient proof-of-
typen endoscopen zijn veel beter in staat deze vroege
principle te zijn.
afwijkingen zichtbaar te maken (betere sensitiviteit);
3 Enraf Nonius en/of Pie ontwikkelen een
commercieel product.
dit gaat echter met een enorme verslechtering van
de trefzekerheid (specificiteit) gepaard. Doel van
het project was om een additionele meetmethode
Resultaat na 5 jaar
Het project heeft geleid tot een fundamenteel begrip
te ­ontwikkelen waarme de trefzekerheid kvan de
diagnose wordt verbeterd.
over trillingen in het bekken en de rol daarin van het
gewricht tussen het uiteinde van de wervelkolom
Resultaat na 5 jaar
(heiligbeen) en het bekken (Sl-gewricht). Aange-
Binnen het project is een nieuwe meetmethode
toond werd dat bepaalde trillingspatronen typisch
ontwikkeld, genaamd Differentiële Padlengte Spec-
zijn voor de dynamiek van het bekken, maar ook dat
troscopie of kortweg DPS. Deze techniek is getest
deze ­patronen in vivo moeilijk waarneembaar zijn
op een 100-tal patiënten. In deze groep patiënten
vanwege de demping door organen en weefsels rond
bleek het mogelijk de trefzekerheid van de diagnose
het bekken. Evenwel, de rol van het kraakbeen en de
met tenminste een factor 2 te verhogen. Naast een
pezen in het SI-gewicht worden nu beter begrepen.
aantal publicaties is ook een octrooi aangevraagd op
Onverwacht was de waarneming dat de bovenste
te nieuwe meettechniek.
pezen van het SI-gewricht, die zo belangrijk zijn voor
de stabiliteit, de dynamische eigenschappen niet
beïnvloeden. Het onderzoek leverde ook een nieuw
Resultaat na 10 jaar
Bij STW zijn geen nieuwe gegevens bekend.
meetsysteem op, dat een eerste aanzet kan zijn van
het beoogde apparaat om het bekken te bemeten. Er
Gebruikers
werden diverse mailings georganiseerd aan fabrikan-
Avantes BV (Apeldoorn) / Erasmus Universiteit
ten van fysiotherapeutische apparatuur. Een fabrikant
Rotterdam (Rotterdam) / Karl Storz (Tuttlingen,
bezocht de gebruikerscommissie. Het leverde geen
Duitsland) / Nederlands Kanker Instituut
permanente contacten op.
(Amsterdam) / Universitair Medisch Centrum
Groningen (Groningen) / Universität Münster
Resultaat na 10 jaar
(Münster, Duitsland)
Bij STW zijn geen nieuwe gegevens bekend.
Gebruikers
Enraf-Nonius B.V. (Rotterdam) / Erasmus MC
(Rotterdam) / Erasmus MC (Rotterdam) / ESAOTE
Europe B.V. (Maastricht) / IRV, Kenniscentrum voor
Revalidatie en Handicap (Hoensbroek) / Pie Medical
Equipment BV (Maastricht) / Uniphy Gymna International (Bilzen, België)
STW-projecten 2001
53
Development of a biophysical
model to non-invasively measure
urethral resistance by perinealnoise
recording
The hunt for the vulnerable atherosclerotic plaquean Intravascular
ultrasoundbased quest
05442
05640
CCC
ABA
Projectleider
Projectleider
Prof.dr.ir. R. van Mastrigt
Prof.dr.ir. A.F.W. van der Steen
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
405.617
704.882
Totale inkomsten in euro
111.176
Doelstelling
belangrijke toepassing van dit soort technieken te zijn.
Doelstelling
Methodologiën ontwikkelen om vulnerabele athero-
Harmonic IVUS is bij Boston Scientific in ontwikkeling.
In het project wordt een meetmethode ontwikkeld
sclerotische plaques op te sporen (plaques die bestaan
Als onderdeel van de licentie contracten is voor US$
om op een eenvoudige, niet-invasieve manier de
uit een vetbolletje met een dun bindweefselvliesje
600.000 aan R&D-projecten afgesloten. Daarnaast
graad van urethrale obstructie en de locatie ervan te
er overheen). Als het vliesje scheurt kunnen ze acute
zijn minimum royalties t.w.v. US$ 200.000 en
bepalen. De voorgestelde meetmethode berust op
hart- en herseninfarcten veroorzaken. Hieraan sterven
patentkosten betaald. Royalties op sales zijn nog
het meten van het geruis veroorzaakt door de urine-
in Nederland ieder jaar ongeveer 24.000 mensen.
niet gerealiseerd. Binnen de afdeling heeft dit NWO
stroom in de plasbuis. Uit vooronderzoek is gebleken
PIONIER-project de basis gelegd voor het Simon
dat dit geluid extern kan worden gemeten en dat de
Stevin Meester-project Bliksem Donder en Nanobellen
intensiteit ervan correleert met de urinestroom.
Resultaat na 5 jaar
Het blijkt dat de vetbolletjes met een dun vliesje een
waarin de diagnose van aderverkalking verfijnd wordt
erg hoge vervorming geven. Twee patentfamilies zijn
met fotoakoestiek en nanobellen.
in klinische trials waarin de werking van nieuwe
Resultaat na 5 jaar
Het project is nog niet afgesloten. De niet-invasieve
verkocht aan Volcano. De technologie wordt gebruikt
Gebruikers
condoommethode ontwikkeld in het vorige project
medicijnen om plaques te stabiliseren getest wordt.
Boston Scientific Benelux B.V. (Maastricht) / Bracco
(03663) is inmiddels gevalideerd door een klinische
Cardialysis in Rotterdam en Cardiovascular Research
Suisse S.A. (Plan-les-Ouates, Zwitserland) / Erasmus
studie gefinancierd door de Nierstichting. De tweede
Foundation in New York coördineren deze trials
MC (Rotterdam) / ESAOTE Europe B.V. (Maastricht) /
methode die waarbij het geluid dat de urinestroom
voor Glaxo Smith Kline en Abbott. Voor dit doel is de
Jomed Inc. (Rancho Cordova, Verenigde Staten) /
produceert wordt gemeten is nu in ontwikkeling. Een
techniek geïmplementeerd in 40 centra over de hele
Leids Universitair Medisch Centrum (Leiden) /
bruikbaar model van de urethra is daarvoor ontwik-
wereld. Net als tumoren wordt atherosclerose gevoed
Maastricht University (Maastricht) / Oldelft Ultra-
keld. De mogelijkheid voor octrooiering van deze
door kleine vaatjes. Er is een methode ontwikkeld die
sound B.V. (Delft) / Philips Healthcare Nederland BV
patiëntvriendelijke methode wordt nu onderzocht in
deze kleine vaatjes goed zou kunnen meten. Deze
(Best) / Pie Medical Equipment BV (Maastricht) /
samenwerking met de gebruikers bij het project.
methode is verre van klaar. Een vervolgproject om dit
TNO (Delft) / Universitair Medisch Centrum St.
uit te ontwikkelen staat in de steigers. Hiervoor is een
Radboud (Nijmegen) / Universitair Medisch Centrum
overeenkomst met Bristol Myers Squibb Imaging en
Utrecht (Utrecht) / Volcano Therapeutics, Inc.
De huidige methode voor diagnose van blaasobstructie
er zijn onderhandelingen gaande met een bedrijf. Zij
(Rancho Cordova, Verenigde Staten)
(bijv. door prostaatvergroting) bij mannen met plas-
zouden ook de patenten overnemen.
Resultaat na 10 jaar
klachten is erg pijnlijk. De blaasdruk wordt gemeten
met een via de plasbuis ingebrachte katheter. Samen
Resultaat na 10 jaar
met de gelijktijdig gemeten urinestroom geeft dit
Binnen het project is een kathetergebaseerde
een maat van obstructie. Bij de afdeling Urologie van
techniek gerealiseerd die de lokale elasticiteit van het
het Erasmus MC wordt een vriendelijker methode
vaatweefsel en aderverkalking kan bepalen: Intravas-
ontwikkeld door met een microfoon achter de balzak
culaire Ultrageluid Palpografie. Vet is veel zachter dan
te luisteren naar de urinestroom tijdens het plassen.
de mogelijke andere componenten van aderverkalking:
Turbulentie in de urinestroom door een vernauwing
bindweefsel en kalk. De elasticiteit is een goede
zorgt voor drukvariaties aan de wand van de plasbuis,
graadmeter voor de samenstelling. Ook is een techniek
die met de microfoon als geruis kunnen worden
ontwikkeld om de vorming van nieuwe vaatjes in ader-
opgenomen. Het geruis zou anders klinken bij mannen
verkalking te meten (Harmonic IVUS) . De dichtheid
met een vergrote prostaat dan bij mensen met een
van kleine vaatjes in aderverkalking, met name in de
‘normale’ prostaat. Idzenga heeft de relatie tussen
buurt van bindweefselvliesjes heeft een belangrijke
geruis en vernauwing bestudeerd in een model van
invloed op de stabiliteit van de aderverkalking. Deze
de plasbuis, een flexibele buis met daaromheen een
ontwikkelingen hebben geleid tot 5 patenten welke
opblaasbare ring als prostaat. Door de blaasdruk te
gelicenceerd zijn aan totaal drie bedrijven, te weten:
variëren en de ring op te blazen kon de graad van
Volcano, Boston Scientific en Bracco. Voor Palpografie
vernauwing gevarieerd worden. Door bij verschillende
zijn door Volcano 40 prototypes gebouwd. Deze zijn
vernauwingen en op meerdere plaatsen stroomaf-
vooralsnog gebruikt in 3 klinische trials waarin de
waarts van deze vernauwing geluid op te nemen
werking van nieuwe cardiovasculaire medicijnen zijn
ontdekte hij dat het geluid inderdaad afhankelijk is
bestudeerd (IBIS, IBIS2, PROSPECT). Dit blijkt een
van de graad van vernauwing. In het model bleek de
54
Utilisatierapport STW 2012
gemiddelde toonhoogte van het geluid af te nemen
met een toenemende vernauwing. Om bij patiënten
het plasgeluid op te nemen heeft hij vervolgens een
honkbalbroekje aangepast om de microfoon net achter
de balzak op zijn plaats te houden. Hiermee heeft hij
eerst bij 16 proefpersonen metingen gedaan. Hij liet
iedere persoon (in volledige privacy) een aantal keer
plassen met het broekje en de microfoon. Deze metingen lieten zien dat in mannen zonder plasklachten het
plasgeluid consistent gemeten kon worden. Op deze
methode is inmiddels een Europees patent verkregen.
De resultaten uit dit onderzoek wekten de interesse
van een aantal bedrijven. Met de steun van een van
deze bedrijven wordt de ontwikkelde methode in
een populatie van patiënten met plasklachten verder
uitgewerkt.
Gebruikers
Academisch Ziekenhuis Maastricht (Maastricht) /
Andromeda Medizinische Systeme GmbH
(Taufkirchen-Potzham, Duitsland) / Best Medical
International Beheer B.V. (Beuningen Gld) / Erasmus
MC (Rotterdam) / Scuron (Rotterdam) / Urotex
Medical BV (Rhenen) / Verathon Medical (IJsselstein)
STW-projecten 2001
55
T
Universiteit
Twente
A high capacity, low volume
­Scanning Probe Array Memory for
application in embedded systems
05178
Development of a Design Framework for Heterogeneous Real Time
Embedded Systems
05224
BAA
Projectleider
Dr.ir. L. Abelmann
Totale toewijzing in euro
775.977
Totale inkomsten in euro
57.400
ABA
Projectleider
Dr.ir. J.F. Broenink
Totale toewijzing in euro
218.196
Totale inkomsten in euro
204.000
Doelstelling
Doelstelling
Het ontwikkelen van een nieuw type geheugen: Micro
Het ontwerpen van een softwaregereedschap en
Scanning Probe Memory (USAPM). De datasnelheid
bijbehorende intercommunicatie softwarebibliotheek
van het geheugen wordt voor een groot deel bepaald
(middleware), voor het ontwikkelen van betrouwbare
door het micromechanische regelsysteem. Het onder-
software voor heterogene, real-time regelsystemen
zoek zal daarom daar voornamelijk op gericht zijn. De
in een korte doorlooptijd en voor een fractie van
grote capaciteit van de USAPM geeft mogelijkheden
hedendaagse ontwikkelkosten. De nadruk hierbij ligt
voor bestaande toepassingen zoals mobiele telefoons
op de transformatie van een hoog niveau beschrijving
en labtops. Daarnaast kunnen vele nieuwe toepassin-
(d.w.z. de regelwetten) naar computercode voor de
gen op het gebied van embedded systemen worden
embedded control-computer. Verfijningen, zoals con-
ontwikkeld.
troles t.b.v. de veiligheid, worden gradueel toegevoegd
gedurende het ontwikkelproces.
Resultaat na 5 jaar
Tijdens dit project was met succes een elektrostati-
Resultaat na 5 jaar
sche lineaire micromotor ontwikkeld en geproduceerd.
Een proces-georiënteerde methode voor specifi-
Deze micromotor is in staat om snel en nauwkeurig
ceren en implementeren van complexe embedded
de positie van het geheugen te bepalen. Deze
regelsoftware is ontworpen. Tevens is een prototype
micromotor is verder gekarakteriseerd en simulaties
van het softwaregereedschap gCSP met bijbehorende
zijn uitgevoerd om de motor geschikt te maken voor
grafische taal ontwikkeld, inclusief de interproces-
productie. In een ander gedeelte van het onderzoek
communicatiesoftware (CTC++). Daarnaast zijn
wordt geprobeerd om met atomaire microscopen de
exception afhandelingsmechanismen en dependability
data van het geheugen te lezen. Tijdens deze studie
design patterns uitgewerkt in de genoemde proces-
is met succes de opstelling gemaakt en zijn de eerste
georiënteerde methode, om zo de kwaliteit van
“dots” in het geheugen beschreven en gelezen.
resulterende embedded code te verbeteren.
Vervolgprojecten: TES.7020, ViewCorrect en
Resultaat na 10 jaar
TES.7757, P-CSP. Middels het PROGRESS-Plus-
In een vervolgproject (STW, TES6369) is naast de
project TES.7757 wordt een postacademische cursus
lineare micromotor ook een push-pull versie ontwik-
gerealiseerd.
keld met grotere snelheid. Deze was direct bruikbaar
voor een prototype dat door IBM is ontwikkeld. Door
Resultaat na 10 jaar
de versnelde ontwikkeling van flashgeheugens, en de
De gCSP-tool wordt nog steeds gebruikt in het onder-
economische crisis, is het probegeheugen niet in pro-
wijs en in vervolgprojecten die nog steeds doorlopen
ductie genomen door het industriële consortium dat
na dit project: BoDERC bij ESI en een Europees project.
door IBM werd geleid. Het is niet uitgesloten dat in de
De code wordt ook nog steeds doorontwikkeld, maar
toekomst dit alsnog gaat gebeuren. In een point-one
er is geen commerciële activiteit.
project is het systeem ingezet in een positioneringssysteem voor elektronenmicroscopen (FEI). Daarnaast
Gebruikers
hebben we met deze techniek het kleinste instrument
Chess Embedded Technology BV (Haarlem) / Control-
ter wereld gebouwd -het Micronium-, dat nu wordt
lab Products BV (Enschede) / Inspiro (Arnhem)
gebruikt om jongeren te interesseren voor techniek.
/ Logica Nederland B.V. (Eindhoven) / Logica
Nederland B.V. (Nieuwegein) / Logica Nederland
Gebruikers
/ Océ Technologies NV (Venlo) / Ordina Technical
C2V (Enschede) / Ericsson Telecommunicatie BV
Automation BV (Eindhoven) / Philips Healthcare
(Rijen) / NanoWorld Services GmbH (Erlangen, Duits-
Nederland BV (Best) / Route 67 (Waalre) / TASS
land) / OnStream B.V. (Eindhoven) / Philips Applied
Nederland (Eindhoven) / Technische Universiteit
Technologies (Eindhoven) / RHK Technology (LAN-
Eindhoven (Eindhoven) / TNO (Delft) / Universiteit
GEN, Duitsland) / RHK Technology (TROY, Verenigde
Twente (Enschede)
Staten) / Twente Institute for Wireless and Mobile
56
Utilisatierapport STW 2012
B.V. (Rotterdam) / NXP Semiconductors (Eindhoven)
Alcatel Vacuum Technology (Wijk bij Duurstede)
Communications BV (Enschede)
Nanoscale wear-resistant ceramic
materials with low friction
05287
05291
BBA
Totale toewijzing in euro
365.024
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
49.916
44.500
Doelstelling
Projectleider
Prof.dr.ir. A. van den Berg
Totale toewijzing in euro
257.730
Totale inkomsten in euro
66.627
BCC
Projectleider
Dr. W. Verboom
Totale toewijzing in euro
666.155
05370
BBA
Projectleider
Prof.dr. G.J. Vancso
Lithium therapy monitoring using
Capillary Electrophoresis in microTotal Analysis Systems (LICETAS)
Radiumionoforen ter vermindering
van de radioactiviteit in afval­
stromen en vast radioactief afval
Doelstelling
Doelstelling
Het doel van dit project is het verlagen van de
Dit voorstel heeft tot doel efficiënte radiumionoforen
Het ontwerpen en ontwikelen van een apparaat dat
wrijvingscoëfficiënt van keramische materialen. Uit
te ontwikkelen. Bij de olie en gaswinning kan radium
specifiek lithium kan meten en zo goedkoop is dat de
onderzoek blijkt dat de slijtage van composieten sterk
(en dochterproducten) zich ophopen in de installaties.
huisarts, of zelfs de patiënt zelf er over kan beschik-
afhankelijk is van de homogeniteit van de micro­
Afvoer van deze besmette installatieonderdelen
ken. Het apparaat is het resultaat van het combineren
structuur (faseverdeling, korrelgrootteverdeling). Het
brengt hoge kosten met zich mee. Een eenvoudige
van microfluidics (een system van microkanaaltjes)
onderzoek zal zich richten om deze homogeniteit te
verwijdering zou tot een aanzienlijke kostenbesparing
met capillaire elektroforese en geleidsbaarheids-
verbeteren. Er zal een model ontwikkeld worden om
leiden. Voor de verwijdering van radium uit afval­
detectie. De componenten en methoden zijn niet
beter inzicht te krijgen in de relatie tussen micro­
stromen is een radiumionofoor met hoge selectiviteit
lithiumspecifiek, zodat aanpassing voor meting van
structuur en tribologische eigenschappen en voor-
vereist. De ertsverwerkende industrie heeft te maken
andere kationen relatief eenvoudig is. De technologie
spellingen hierover te kunnen doen. Er wordt getracht
met wisselende concentraties radiumzouten in het
kan wellicht ook een rol spelen in de monitoring van
een model op te zetten om het wrijvingsgedrag op
afvalwater. De verwachting is dat de hoeveelheid
voedingsstromen in de glastuinbouw.
macroscopische schaal te beschrijven op basis van het
radioactiviteit die geloosd mag worden nog zal afne-
nanoschaal (korrel) gedrag.
men. Wanneer op relatief eenvoudige wijze het radium
Resultaat na 5 jaar
Lithium therapie en andere diagnostische toepassin-
eisen worden voldaan.
gen rond het ontwerp van een laboratorium-op-chip
gebaseerd op de universele meetmethode van de
Tijdens dit project is een keramisch materiaal met CuO
geproduceerd dat een lage wrijvingscoëffiënt had. Dit
Resultaat na 5 jaar
grotendeels verwijderd kan worden, kan aan gestelde
Resultaat na 5 jaar
capillaire elektroforese is inmiddels verder uitgewerkt
materiaal is verder getest bij een van de gebruikers. De
Bij dit project zijn met succes uiteenlopende
tot productprototype voor klinische studies. Nu wordt
conclusie was dit materiaal inderdaad een lage wrij-
Radiumionoforen ontwikkeld met de in de aanvraag
gekeken naar goedkope produceerbaarheid van de
vingscoëfficiënt heeft maar dat het materiaal te bros
beschreven selectiviteit (M/226Ra ratio van 106).
chip en de integratie van de verschillende compo-
(breukbaar) was voor de beoogde toepassing. Ook is
Van deze ionoforen hebben thiacalix(4)arene-crown
nenten in een patiëntenvriendelijk en draagbaar
tijdens dit project een methode ontwikkeld waarbij
diacarboxyic acid de hoogste selectiviteit. Deze
apparaat. Vervolgafspraken met twee partners
keramische materialen kunnen worden samengevoegd
Radiumionoforen zijn beschermd door middel van een
uit de gebruikers­commissie zijn gemaakt om een
onder milde omstandigheden. Voor deze ontdekking
patent. Er zijn pogingen ondernomen om dit patent
lithiummeter eind 2007 op de mark te brengen. Deze
loopt op dit moment een “patent-search”.
over te dragen aan de universiteit van Maryland. Dit
commerciële activiteiten zijn recent gestart en worden
zou mogelijk voor hen interessant zijn omdat deze ver-
uitgevoerd binnen het bedrijf Medimate BV. Awards
bindingen in de VS vaker voorkomen en daarom een
voor het proefschrift van dr. E. Vrouwe; I.M. Kolthoff
probleem kunnen zijn bij de bereiding van drinkwater.
prijs, KNCV. Er zijn verschillende vervolgprojecten
Echter, recent heeft de universiteit van Maryland
gehonoreerd. Spin-off: Medimate BV.
Resultaat na 10 jaar
Er zijn geen nieuwe ontwikkelingen.
Gebruikers
besloten het patent niet over te nemen.
Resultaat na 10 jaar
European Office of Aerospace R&D (London, GrootBrittanië) / Formatec Technical Ceramics BV (Goirle)
Resultaat na 10 jaar
Bij STW zijn geen nieuwe gegevens bekend.
/ Gimex Technische Keramiek BV (Geldermalsen)
Er zijn de afgelopen jaren geen nieuwe ontwikkelingen
/ Herikon Technische Kunststoffen BV (Almelo) /
betreffende dit project geweest. Er is ook geen nieuw
Philips Applied Technologies (Eindhoven) / Philips
onderzoekproject als gevolg van de eerder verkregen
KWR Water B.V. (Nieuwegein) / LioniX BV (Enschede)
Consumer Lifestyle (Drachten) / Universiteit Twente
resultaten uit het STW-project gestart.
Medtronic BV (Maastricht) / Micronit Microfluidics BV
Gebruikers
(Enschede) / Nanopass Ltd (St. Haifa, Israel) / R&R
(Enschede) / Van Doorne’s Transmissie BV (Tilburg)
Gebruikers
Mechatronics B.V. (Zwaag) / Rijksuniversiteit
Akzo Nobel Functional Chemicals B.V. (Amersfoort) /
Groningen (Groningen) / Rijngeest Groep Leiden
Nuclear Research and Consultancy Group (Petten) /
(Leiden) / Sentron Europe B.V. (Roden) / Sprenkels
Rijksinstituut voor Integraal Zoetwaterbeheer en
Consultancy (Lelystad) / Technische Universiteit
Afvalwaterbehandeling (Lelystad) / Shell Inter­
Delft (Delft)
national Chemicals BV (Amsterdam) / Total E&P
Nederland BV (Den Helder)
STW-projecten 2001
57
High-K Dielectric Material for MOS
Gate Dielectrics
Prediction and generaton of deterministic extreme waves in hydrodynamic laboratories
05374
05379
CCB
BBB
Projectleider
Projectleider
Prof.dr. J. Schmitz
Prof.dr.ir. E.W.C. van Groesen
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
987.838
230.723
Totale inkomsten in euro
54.454
Doelstelling
de (overbelaste) golftanks verhoogt. In het recent
Doelstelling
Het algemene doel van het onderzoek is te begrijpen
gestarte STW-project 11642 zullen de codes uitge-
De mogelijkheden en toepasbaarheid onderzoeken
welke effecten en omstandigheden leiden tot extreem
breid worden (met breking, bodemwrijving en interne
van ultraschone atomaire-laagdepositie, voor de depo-
hoge golven. Dit kan gebruikt worden in waterloop-
waterb­eweging) waardoor ook brekende golven, en de
sitie van metaaloxidische lagen. Hiertoe wordt in een
kundige laboratoria om hoge golven te maken in
krachten op offshore constructies en schepen kunnen
vacuümsysteem een siliciumwafer bewerkt en beme-
golftanken, waardoor schepen getest kunnen worden
worden berekend. Interesse van de gebruikers is o.a. in
ten. De methodiek combineert oppervlaktepreparatie,
in extreme omstandigheden. De golfmaker aan een
de berekening van lange golven die tot ongewenste
depositie met atomaire precisie, in-situ karakterisatie
kant van de tank kan slechts middelmatige golven
resonanties kunnen leiden bij LNG-tankers tijdens
met RHEED en oppervlakte-analyse met gebruik
opwekken; daarom moeten natuurlijke effecten van
overslag. In het IOP-project ‘PROMISED’ zullen de
van AFM, STM en XPS. De ontwikkelde kennis wordt
niet-lineaire golfinteractie gedurende de voort-
ontwikkelde snelle codes gebruikt worden voor wave
getransfereerd naar ASM-I en Philips en is toepasbaar
planting in de tank gebruikt worden om tot grotere
drift force prediction in dynamische positionerings­
in nieuwe CMOS-generaties.
golfhoogten te komen. Het onderzoek is gericht uit te
systemen en voor offshore operaties zoals helicopter-
vinden welke typen golven het meest geschikt zijn om
landingen op schepen, het plaatsen van windmolens,
te profiteren van dat natuurlijke proces, zonder dat de
en overslag van LNG.
­enkele innovatieve ALD-concepten te beproeven,
golven gaan breken.
Gebruikers
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
De bouw van de reactor heeft ons in staat gesteld
zoals een nieuw kleppensysteem. Nieuwe kennis
Albatros Flow Research (Marknesse) / Deltares
is verworven met betrekking tot de ongewenste
Na een algemene studie van de potentieel meest
(Delft) / Stichting Maritiem Research Instituut
aangroei van een grensvlakoxide tussen silicium en
geschikte analytisch beschrijfbare golven, heeft het
Nederland (Wageningen) / Technische Universiteit
gedeponeerde high-K laag. Ervaringen hebben geleerd
onderzoek zich vooral geconcentreerd rond golven op
Delft (Delft)
dat deze methodiek voor commerciële reactoren
een eindige achtergrond, in het bijzonder de ‘Soliton
ongeschikt is. De nieuwe inzichten dragen bij aan
on Finite Background’ (SoFB) en generalisaties
een verbeterd reactorontwerp. ALD is ‘enabling
daarvan. De SoFB beschrijft het gehele niet-lineaire
technology’ voor de introductie van high-K materialen
proces van lineaire amplitudegroei terug naar een
in CMOS, momenteel gaande. Een van de promovendi
puur harmonische golf. Gebaseerd op een goed inzicht
is nu bij ASM-I in vaste dienst. Het onderzoek op
van dit proces, zijn experimenten voorgesteld en
het gebied van oppervlakte-analyses gaat verder
uitgevoerd in een 200 m lange golftank bij MARIN
in de richting van andere materiaalsystemen. (STW-
­(Maritime Research Institute Netherlands). De resulta-
vervolgproject 06358). De ontwikkelde kennis wordt
ten zijn onderzocht en de kwalitatieve goede overeen­
hierbij ingezet om deposities bij lage temperatuur te
stemming met de verwachtingen zijn aangevuld met
realiseren (< 200°C). Hierbij is Adixen als nieuw bedrijf
verklaringen voor de kwantitatieve afwijkingen. In een
nauw betrokken, evenals enkele MKB’s.
vervolgproject wordt op de gevonden resultaten in
veschillende richtingen voortgebouwd.
Resultaat na 10 jaar
Er zijn bij STW geen nieuwe gegevens bekend.
Resultaat na 10 jaar
Het project heeft geleid tot toenemende interesse
Gebruikers
van gebruikers met veel verder onderzoek in twee
ASM Belgium NV (Leuven, België) / ASM
vervolg STW-projecten en in een IOP-project. In STW-
International N.V. (Almere) / IMEC (Leuven,
07216 zijn enerzijds numerieke codes ontwikkeld
België) / NXP Semiconductors (Eindhoven) / NXP
om de e
­ xtreme golven naukeurig en snel te kunnen
Semiconductors (Nijmegen) / NXP Semiconductors
berekenen. MARIN heeft een licentie aangeschaft
Belgium NV (Leuven, België) / Universiteit Twente
van een van de codes gebasseerd op het AB-model
(Enschede)
voor vlakke en variërende bodem. Daarmee kan de
golfopwekking van tevoren berekend worden (het
vereiste golfopwekkingssignaal dat leidt tot een
gewenste golf op een van te voren gegeven plaats in
de tank) hetgeen de efficiëntie van het gebruik van
58
Utilisatierapport STW 2012
Control of control charts
Exploitation of intelligent polymer
hydrogels for a new class of sensors
Hydrophobic silica membranes for
molecular filtration of air, hydrogen
and water vapour
05422
05426
ABA
CCC
Prof.dr.ir. J.E. ten Elshof
Projectleider
Prof.dr.ir. P. Bergveld
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
106.186
CCA
Projectleider
Projectleider
Prof.dr. W. Albers
05439
647.165
329.732
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
255.024
39.634
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
Het is van groot economisch belang om in de praktijk
De doelstelling van dit project betreft de ontwikkeling
Gebruik van slimme polymeer-hydrogels voor een
gebruikte methoden voor statistische kwaliteits­
van hydrofobe keramische membranen voor molecu-
nieuwe klasse sensoren. Op het gebied van sensoren
controle up-to-date te brengen en te houden. Dit
laire scheiding van gassen en vloeistoffen. Van hydro-
en actuatoren zijn polymeer-hydrogels tot nu toe
geldt bij uitstek voor ‘controlekaarten’. Het is nu 80
foob gemodificeerde membranen wordt verwacht dat
slechts gebruikt om actuatorfuncties te verrichten,
jaar geleden dat Walter Shewhart deze methoden
ze (1) een verbeterde hydrothermale stabiliteit hebben
bijvoorbeeld voor kunstspieren of chemisch gestuurde
invoerde en soms lijkt het of er in de praktijk niets
t.o.v. de bestaande generatie membranen, en (2) er
kleppen. Sensorfuncties gebaseerd op de eigenschap-
meer veranderd is, terwijl er ondertussen een weelde
minder absorptie van water in microporiën voorkomt,
pen van de hydrogels zijn tot nu toe niet ontwikkeld.
aan nieuwe statistische theorieën en methoden
zodat de doorlaatbaarheid bij lagere temperatuur
Doel is om onderzoek te beginnen aan de sensor-
ontwikkeld is en de computerkracht onvergelijkelijk is
groter is. Als gevolg hiervan kunnen deze membranen
mogelijkheden en vervolgens het verschil in druk te
toegenomen!
in een groter bereik van temperatuur en chemische
­meten ten gevolge van de stimuli, zoals genoemd bij
omgevingscondities worden toegepast. Dit is van
de actuatorfuncties, die nu optreden als meetgroot-
belang voor gasscheidingsmembranen, en membranen
heid.
Resultaat na 5 jaar
Er is een scala aan verbeteringen en verfijningen van
voor de ontwatering van oplosmiddelen en brandstof-
de ‘ouderwetse’ controlekaarten ontwikkeld. Naast
fen, zoals bijvoorbeeld bio-ethanol.
artikelen verschenen met de nadruk op de imple-
Resultaat na 5 jaar
Er is aangetoond dat een bloeddruksensor, waarvan
wetenschappelijke publicaties zijn drie overzichts­
Resultaat na 5 jaar
het membraan was voorzien van een laagje geschikt
mentatie in de praktijk: in het Amerikaanse ‘Quality
Dit project heeft een microporeus organisch-anorga-
hydrogel, de PCO2 kon meten via de opgewekte
­Engineering’, in ‘Statistica Neerlandica’ en in ‘Sequen-
nisch hybride membraan opgeleverd, dat geschikt lijkt
delta pH binnenin het polymeer, en de resulterende
tial Analysis’. Dat laatste bracht een themanummer
voor ontwateringsprocessen in de chemische industrie
inkrimping of zwelling. In samenwerking met Sentron
uit ter gelegenheid van ‘80 jaar sinds Shewhart’ en
bij temperaturen van 100-150°C. De bestaande ge-
Europe BV te Roden en Medical Measurement Sys-
nodigde ons uit daarvoor een overzichtsartikel te
neraties membranen, zowel polymere als keramische,
tems BV te Enschede, is er in het Medisch Spectrum
schrijven. Het materiaal is op uitnodiging gepresen-
zijn niet stabiel onder deze condities. Het ontwikkelde
Twente een klinische test uitgevoerd met een in dit
teerd in de VS en in Canada. Regelmatig bereiken ons
membraan loopt inmiddels (augustus 2006) al meer
project vervaardigde PCO2-sensor, gemonteerd in
n.a.v onze presentaties en publicaties vragen van
dan 14 maanden continu bij 150°C in een model-
een katheter. Deze klinische test is uitgevoerd in een
statistici werkzaam bij bedrijven.
ontwateringsproces. De ontwikkeling heeft geleid tot
toegekend verlengingsproject van STW. Door externe
een patentaanvraag.
oorzaken is er geen sprake van een vervolg in de vorm
Resultaat na 10 jaar
Het onderzoek op dit terrein is onverminderd voort-
van prototype ontwikkeling of zelfs productie.
Resultaat na 10 jaar
Resultaat na 10 jaar
gezet. De output ligt ondertussen in de orde van 25
De verdere ontwikkeling is door ECN ter hand geno-
wetenschappelijke publicaties. Presentaties (vaak op
men. Inmiddels is het als commercieel product op de
uitnnodiging) op allerlei congressen en vragen vanuit
markt verkrijgbaar onder de handelsnaam HybSi®,
de praktijk blijven eveneens op regelmatige basis
en hebben twee industriële partners een licentie
plaats vinden. Na de industriële toepassingen is de
om HybSi-membranen te produceren. Het ontwik-
Erasmus MC (Rotterdam) / Medical Measurement
laatste jaren een nieuw terrein “health care monito-
kelde concept blijkt uitbreidbaar naar een veel breder
Systems B.V. (Enschede) / Medisch Spectrum Twente
ring”: ook op medisch gebied is er grote behoefte aan
spectrum van materialen met speciale scheidende
(Enschede) / Medisch Spectrum Twente (Oldenzaal)
(meer) effectieve controle van allerlei processen.
eigenschappen, en de verdere ontwikkeling van deze
Novus Monitoring Ltd (Andover, Hampshire, Groot-
materialen is bij verschillende universiteiten, instituten
Brittanië) / Priva Hortimation B.V. (De Lier) /
en bedrijven wereldwijd in volle gang. Er zijn inmiddels
Schlumberger MEMS - Technology Center (Elancourt,
CQM BV (Eindhoven) / Douwe Egberts (JOURE)
nog twee patenten gehonoreerd. Vervolgprojecten
Frankrijk) / Sensata Technologies Holland B.V.
DSM Engineering Plastics BV (Geleen) / Maruna
zijn ondersteund door Agentschap NL en STW.
(Almelo) / Sentron Europe B.V. (Roden) /
Gebruikers
BV (Nieuwegein) / Maruna Process Improvement
(Loosdrecht) / MSD Oss (Oss) / NXP Semiconduc-
Bij STW zijn geen nieuwe gegevens bekend.
Gebruikers
Universiteit Twente (Enschede) / Van Essen
Gebruikers
tors (Nijmegen) / Universiteit Twente (Enschede) /
Aquamarijn Microfiltration BV (Zutphen) / DSM
Universiteit van Amsterdam (Amsterdam)
Research BV (Geleen) / Energieonderzoek Centrum
Instruments B.V. (Delft)
Nederland (Petten) / Pervatech BV (Enter) /
Philips Electronics Nederland B.V. (Drachten)
STW-projecten 2001
59
Analysis and control of transport
phenomena in wet-chemical etching
processes
05453
Light-emitting diodes based on
organic-inorganic hybrids with
improved efficiencies
05476
BCB
Projectleider
Prof.dr. M.C. Elwenspoek
Totale toewijzing in euro
05554
000
Projectleider
Prof.dr.ir. F.C.J.M. van Veggel
Totale toewijzing in euro
275.898
529.383
Laser Interference Lithography for
submicron magnetic, optical and
micromechanic devices
BCA
Projectleider
Dr.ir. L. Abelmann
Totale toewijzing in euro
845.643
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
298.405
27.227
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
Het etsproces is een essentiële stap bij het maken
Het project beoogt de ontwikkeling van zeer efficiënte
De verbeterde Laser Interference Lithography (LIL)
van microstructuren. Bij nat-chemische etsprocessen
LEDs (light emitting diodes) op basis van halfgeleider
die ontwikkeld wordt tijdens dit project kan worden
wordt voor het etsen een zuur gebruikt. Een masker
nanokristallen die heldere kleuren hebben en waarvan
toegepast voor patterned media voor hoge dicht-
moet specifieke delen van het voorwerp beschermen
precies de kleur kan worden gekozen (tussen de 400
heidsmagnetische opslag en hoge kwaliteitsfilters
tegen de zure etsvloeistof. De vorm van het voorwerp
en 650 nm). Voor het gedeelte van de LED waar
met nanoporiën. Deze kunnen gebruikt worden voor
dat wordt gemaakt hangt mede af van het gedrag van
het licht wordt afgegeven zijn drie eigenschappen
biologische toepassingen en photonische kristallen
de etsvloeistof en de etsproducten. Dit proces kan
van belang: elektronmigratie, gatenmigratie en het
voor ultrakleine geïntegreerde optische structuren.
slechts beheerst worden indien de transportverschijn-
aanslaan van de lichtgevende deeltjes. Elektronen
selen beter begrepen worden, wat nu nog onvoldoen-
en gaten moeten al rondzwervende elkaar vinden
de het geval is. Experimenteel en numeriek onderzoek
en recombineren bij de lichtgevende deeltjes als een
Het onderzoek is succesvol verlopen. De golflengte
moeten hier meer duidelijkheid in geven.
­zogenaamde exciton, dat vervolgens licht uitzendt.
van de LIL is verbeterd. Echter de 75 nm (doel van
Het onderzoek zal gericht zijn op het optimaliseren
dit project) is (nog) niet gehaald. De toepassingen
van deze drie eigenschappen. Het lichtgevende deel-
van nanoporiën voor zeven is niet gelukt omdat met
Een numeriek model is ontwikkeld waarmee nat-che-
tje is het nanokristal van halfgeleidermateriaal en kan
de e
­ -beam techniek deze makkelijker geproduceerd
mische etsprocessen kunnen worden gesimuleerd. De
gemaakt zijn van CdTe, CdSe, CdS of ZnS.
­kunnen worden. Het aanbrengen van een nano-
Resultaat na 5 jaar
patroon op een oppervlak is zeer succesvol. Op dit
numerieke resultaten zijn experimenteel gevalideerd.
Met behulp van het numerieke model zullen bedrijven
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
moment loopt er een utilisatietraject met één van
in de toekomst betere maskers voor etsprocessen
Acht maanden na de start van het onderzoek is de
de gebruikers om deze techniek toe te passen in hun
kunnen ontwerpen. Hiermee zullen nog kleinere
projectleider vertrokkken naar Victoria (Canada, BC).
productie.
structuren met nog grotere nauwkeurigheid kunnen
Het project is daarom vroegtijdig
worden gemaakt. Op dit moment is het numerieke
gestopt en het contract met Philips opgezegd.
industrie. Wel is het de bedoeling om vervolgonder­
zoek op te starten waarbij met behulp van het nu
Resultaat na 10 jaar
nen het MESA Nanolab, en wordt in veel projecten
Geen resultaten. Zie Resultaat na 5 jaar.
toe­gepast. In twee STW-vervolgprojecten (Ataktos
(10013) en 2DCoding (10540)) is het onderzoek aan
beschikbare model concrete problemen uit de industrie
zullen worden onderzocht.
Gebruikers
Philips Research (Eindhoven)
Resultaat na 10 jaar
Resultaat na 10 jaar
De LIL-techniek is nu een standaard techniek bin-
model nog niet geschikt voor direct gebruikt door de
patterned media voortgezet. Alhoewel de LIL-techniek
niet de resolutie bereikt die nodig is voor moderne
recording media, is het een uitstekende methode om
De kennis uit het project wordt toegepast bij ver-
patterned media te testen. De uitkomsten worden
volgonderzoek in de groep Transducer Science and
door de internationale harddisk industrie ondersteund,
Technology (TST) van prof. Elwenspoek. Zijn groep is
en gebruikt om nieuwe harddisks te ontwikkelen.
nog steeds toonaangevend op het gebied van micro-
Alhoewel nog steeds veelbelovend, wordt LIL nog niet
en nanosysteemtechnologie. De ontwikkelde kennis
commercieel toegepast voor zonnecellen.
leidt regelmatig tot nieuwe spin-off bedrijfjes.
Gebruikers
Gebruikers
Agilent Technologies UK ltd. (Ipschwitch,
Etchform BV (Hilversum) / FSM Europe BV (Sittard)
Groot-Brittanië) / Aquamarijn Microfiltration BV
Louwers (Hapert) / Philips Galvanotechniek Eind­
(Zutphen) / ASML Netherlands B.V. (Veldhoven) /
hoven (Eindhoven) / Scheuten Precision Techno-
C2V (Enschede) / FrieslandCampina (Deventer) /
logies B.V. (Sittard) / Stork Veco BV (Eerbeek) /
Nanomi B.V. (Oldenzaal) / OTB Solar BV (Eindhoven)
Technische Universiteit Eindhoven (Eindhoven)
/ PamGene International B.V. (‘s-Hertogenbosch) /
/ Universiteit Twente (Enschede) / Universiteit
Philips Research (Eindhoven) / Stichting Sanquin
Utrecht (Utrecht)
Bloedvoorziening (Amsterdam) / Universiteit Twente
(Enschede)
60
Utilisatierapport STW 2012
High brightness diode lasers with
holographic feedback
05656
BAA
Projectleider
Prof.dr. K.J. Boller
Totale toewijzing in euro
333.364
Doelstelling
Doel van het project is een gecombineerde hoogvermogen diodelaser met een hoge helderheid. Door het
slim samenvoegen van het licht van meerdere diodes
in een array zullen die elkaar versterken (constructieve interferentie van coherent licht). De coherente
koppeling van de diodelasers gen conversie naar een
enkele gecombineerde bundel geschiedt met een
hologram. Met deze techniek zouden diodelasers in
het kiloWatt-bereik mogelijk worden en toepasbaar
in de materiaa­bewerking en het pompen van hoog­
vermogen glasfiberlasers voor de telecommunicatie.
Resultaat na 5 jaar
De coherente combinatie is aangetoond maar het
uitgangsvermogen blijft beperkt door praktische
problemen. Bundelcombinatie op basis van golflengtedivisie met gebruik van een tralie wordt nu onderzocht
als eenvoudiger alternatief.
Resultaat na 10 jaar
Wereldwijde ontwikkelingen van diodelasertechniek
hebben deze ontwikkelingen ingehaald. Hoogvermogen diodes met bundelcombinatie in een externe
cavity is nu commercieel verkrijgbaar. Vooral de
SCOWL technologie (slab-coupled optical waveguide
laser) levert een beter alternatief. De golflengtedivisie
heeft wel een nieuwe mogelijkheid geboden tot het
modelocken van diode arrays. Deze mogelijkheden
worden onderzocht in andere projecten.
Gebruikers
Coherent BV (Utrecht) / DILAS Diodenlaser GmbH
(Mainz, Duitsland) / Nederlands Centrum voor Laser
Research BV (Enschede) / Philips Applied
Technologies (Eindhoven) / ROFIN-SINAR Laser
GmbH (Aschheim, Duitsland) / Technische
Universiteit Delft (Delft) / Universiteit Twente
(Enschede)
STW-projecten 2001
61
U
Universiteit
Utrecht
New phosphors for vacuum ultraviolet excitation
05086
MRI as an alternative to X-ray for
guiding intravascular interventions
05441
BAA
Projectleider
Prof.dr. A. Meijerink
Totale toewijzing in euro
395.923
CCB
Projectleider
Dr. C.J.G. Bakker
Totale toewijzing in euro
795.247
Totale inkomsten in euro
272.268
Doelstelling
Doelstelling
Het doel van het project is het vinden van nieuwe
Ontwikkeling van devices, technieken en procedures
­luminescerende materialen met een quantumefficiëntie
om op geleide van MRI, al dan niet in combinatie met
van meer dan 100% onder VUV-bestraling.
conventionele röntgentechnieken, interventies via de
bloedvaten te kunnen uitvoeren. De meerwaarde van
Resultaat na 5 jaar
MRI is daarbij gelegen in het feit, dat met MRI niet
Naast fundamenteel inzicht in de VUV spectroscopie
alleen anatomische maar ook fysiologische informatie
van lanthanideionen en energie-overdrachtsprocessen
kan worden verkregen, terwijl de stralingsbelasting
die aanleiding geven tot quantumknippen, is bij het
van de patiënt en de behandelend arts tot een
onderzoek een nieuw verschijnsel, coöperatieve
­minimum kunnen worden beperkt.
energieoverdracht, waargenomen. Voor de combinatie
Tb-Yb kan hiermee efficiënt een groen foton gesplitst
Resultaat na 5 jaar
worden in twee infrarode fotonen. Er is geen combina-
Het project heeft geresulteerd in katheters en
tie gevonden van ionen die via dit nieuwe mechanis-
voerdraden die onder MRI-doorlichting zichtbaar
me een VUV-foton splitst in twee zichtbare fotonen.
kunnen worden gemaakt en in technieken waarmee
Wel heeft deze ontdekking aanleiding gegeven tot
deze instrumenten tezamen met de bloedvaten in
vervolgonderzoek waarbij het verhogen van het
beeld kunnen worden gebracht. Aan de hand van
rendement van zonnecellen nagestreefd wordt door
dier­experimenteel onderzoek is aangetoond, dat
quantumknipprocessen analoog aan die in dit STW-
deze devices en technieken de interventiespecialist
project bestudeerd zijn. Met behulp van koppels van
o.a. in staat stellen de lever en de nieren selectief te
lanthanideionen wordt getracht 1 UV, blauw of groen
katheteriseren, lokaal geneesmiddelen toe te dienen
foton te splitsen in twee infrarode fotonen die beide
en de verspreiding van die geneesmiddelen, indien
door een Si-zonnecel geabsorbeerd kunnen worden.
voorzien van een geschikt magnetisch label, in beeld
Dit geeft stroomverdubbeling voor een belangrijk
te brengen. In het project ontwikkelde technieken
deel van het zonnespectrum. Het vervolgonderzoek is
worden thans toegepast door verschillende onder-
minder interessant voor de oorspronkelijke gebruiker
zoeksgroepen in binnen- en buitenland.
(Philips) en wordt gedaan met steun van Shell, FOM,
ECN en Senter-Novem.
Resultaat na 10 jaar
In de afgelopen jaren is het, mede dankzij projecten
Resultaat na 10 jaar
Er zijn bij STW geen nieuwe gegevens bekend.
als het onze, in toenemende mate mogelijk gebleken
­chirurgische ingrepen te vervangen door minimaal­
invasieve procedures, waarbij gebruik gemaakt
Gebruikers
wordt van o.a. naalden en katheters en waarbij
Philips Lighting BV (Eindhoven) / Philips Research
beeldvormende technieken een centrale rol spelen.
Laboratories GmbH (Aachen, Duitsland)
Minimaalinvasieve behandeling op basis van MRI- en
röntgenbeelden vormt thans een van de speerpunten
van het speur- en ontwikkelingswerk van het UMC
Utrecht en Philips Healthcare. Recent heeft dit geleid
tot de oprichting van het Institute for Diagnostic
and Interventional Imaging (IDII), een consortium van
UMCU, UU, TU/e en Philips.
Gebruikers
Maastricht University (Maastricht) / Philips Healthcare Nederland BV (Best) / Phisimed (Maastricht) /
Universitair Medisch Centrum Utrecht (Utrecht)
62
Utilisatierapport STW 2012
Assembly of a supported nickel
catalyst for the production of renewable natural gas
05487
ACA
Projectleider
Dr. J.H. Bitter
Totale toewijzing in euro
254.117
Doelstelling
Gebruikers
Doel is de ontwikkeling van een nieuwe generatie op
BASF Nederland BV (De Meern) / Energieonderzoek
nikkel gebaseerde katalysatoren, die bij lagere tem-
Centrum Nederland (Petten) / EuroSupport
peraturen (525-625 K) actief zijn in de bulkproductie
(Amersfoort) / Kiwa Gas Technology (Apeldoorn)
van methaan uit synthesegas. Dit gas is afkomstig uit
REMU PowerPlus B.V. (Utrecht) / Royal Haskoning
een vergassinginstallatie voor biomassa. Het voorstel
(Nijmegen) / Universiteit Utrecht (Utrecht)
is om nikkel-ijzerkatalysatoren te maken die gedragen
wordt door koolstofdraden. Deze draden vormen
­mechanisch sterke deeltjes die geschikt zijn voor
gebruik in een fluïdebedreactor.
Resultaat na 5 jaar
Het onderzoek is succesvol verlopen. Aangetoond
werd dat de macroscopische eigenschappen zoals
sterkte en dichtheid van de kooldraden kunnen
worden gestuurd tijdens de groei via de belading van
de groeikatalysator. Dikke kooldraden (hoge belading)
groeien niet continu en worden sterk met elkaar
verweven. Dunnere draden (lage belading) zijn dat
niet. De deeltjes bestaande uit dunne kooldraden zijn
daarom minder sterk en hebben een lagere dichtheid.
Deze werkwijze voor het maken van dikke en dunne
kooldraden is door STW geoctrooieerd.
In het project is een methode ontwikkeld om via een
depositie-precipitatietechniek metallisch nikkel op de
kooldraden af te zetten. De katalytische activiteit van
de nikkel/kooldraden is getest voor de productie van
methaan uit synthesegas (CO2 en H2). De activiteit
verschilt niet van de gebruikelijke nikkel-silicakatalysatoren. Het koolstofdradenoctrooi is door STW in optie
gegeven aan Engelhard de Meern.
Resultaat na 10 jaar
Het onderzoek is een inspiratiebron geweest voor
vervolgonderzoek en onderzoek in aangrenzende
gebieden. Fe-katalysatoren gebaseerd op kooldraden
(de dragers ontwikkeld in het onderzoeksproject)
bleken zeer geschikt voor de omzetting van synthese
gas naar lagere olefinen. Dat werk heeft o.a. een publicatie in Science en een patentaanvraag opgeleverd.
Het onderzoek is ook een inspiratie geweest voor
vervolgonderzoek naar de gecontroleerde afzetting
van metaal(oxide)deeltjes op dragers. Dit vervolgonderzoek heeft verschillende publicaties in goede
tijdschriften en patentaanvragen opgeleverd.
STW-projecten 2001
63
Novel biodegredable functional
poly(a-hydroxy acid)s for biomedical
and pharmaceutical applications
05622
AAA
Projectleider
Prof.dr.ir. W.E. Hennink
Totale toewijzing in euro
157.916
Doelstelling
zijn 3 promovendi bezig het onderzoek naar de nieuwe
Het project beoogde de studie naar de haalbaarheid
materialen voor biomedische toepassingen voort te
van de synthese en toepassing van functionele poly
zetten. In het kader van het programma Biomedische
(-hydroxyzuren) met een variëteit aan aminozuren als
Materialen (BMM) worden microsferen ingezet voor
uitgangsmateriaal. Het onderzoek heeft zich beperkt
lokale afgifte van therapeutische eiwitten in de nier. In
tot hydroxy- en epoxy-functionele polymeren op basis
het kader van het programma Center of Translational
van hydroxymethyl glycolide en allylglycolide, gezien
Molecular Medicine (CTMM) wordt onderzoek verricht
de moeizame synthese van de monomeren op rede-
naar de ontwikkeling van nanodeeltjes voor kanker­
lijke schaal. Uiteindelijk zijn we er in geslaagd om de
vaccinatie. Het STW-project heeft geleid tot een
vereiste monomeren op multigramschaal te verkrijgen.
patentaanvraag, maar die is recent door gebrek aan
Verder heeft de biodegradeerbaarheid van de poly-
partners die de hoge kosten ervan wilden financie-
meren en copolymeren met melkzuur ruime aandacht
ren in dit stadium ingetrokken. Er is wel nog steeds
gekregen. De synthese van blok- en vertakte
belangstelling van bedrijven om bijdragen te leveren
(co)polymeren is vrijwel buiten beschouwing gebleven.
aan het onderzoek, en mogelijk kan voor concrete
toepassingen in de toekomst nieuwe IP gegenereerd
Resultaat na 5 jaar
worden.
Belangrijkste resultaat is dat aangetoond is dat
de degradatie van copolymeren van lactide met de
Gebruikers
nieuwe hydroxy-functionele monomeren gestuurd kan
Chienna BV (Bilthoven) / OctoPlus N.V. (Leiden) /
worden door de samenstelling van de copolymeren.
Polyvation BV (Groningen) / Radboud Universiteit
Verder is het mogelijk gebleken om de copolymeren
Nijmegen (Nijmegen)
te verwerken tot microsferen. De resultaten worden
momenteel benut in project 06731, gefinancierd
vanuit het DPTE. In het kader daarvan zijn (blok-)
copolymeren met -caprolacton gesynthetiseerd,
en momenteel wordt onderzocht in hoeverre deze
materialen geschikt zijn als platform voor weefselkweektechnologie. Daarnaast zijn er contacten met
een bedrijf dat concrete interesse heeft getoond in
de toepassing van de materialen voor drug-releasing
stent coatings.
Resultaat na 10 jaar
Er zijn meerdere vervolgprojecten. Nieuwe copolymeren
van HMG met lactide geven enkele verbeteringen
ten opzichte van state-of-the-art materialen, beter
stuurbare afgiftesnelheid en minder verzuring van
de microsferen tijdens de afbraak van de polymeren
waardoor de eiwitten in mindere mate worden aangetast. Onderhuids aangebrachte microsferen leiden
niet tot vreemde lichaamsreacties bij proefdieren.
Copolymeren van epsilon-caprolacton met het nieuwe
monomeer (HMG) werden succesvol verwerkt tot
geschikte materialen voor weefselkweektechnologie
door middel van electrospinning en 3D-printing. De copolymeren gaven betere celcompatibiliteit en -adhesie
dan vergelijkbare polymeren zonder HMG. Momenteel
64
Utilisatierapport STW 2012
W
Wageningen Universiteit &
Researchcentrum
Cell wall degrading enzymes of
Botrytis cinerea: a major target for
disease control
05034
BCB
Projectleider
Dr. J.A.L. van Kan
Totale toewijzing in euro
586.652
Doelstelling
De schimmel Botrytis cinerea veroorzaakt grote
schade in land- en tuinbouwgewassen, tijdens de
teelt en na de oogst, vooral door rot van plantenweefsel. Het project beoogde te onderzoeken welke rol
­celwandafbrekende enzymen van B. cinerea spelen
in de infectie. Inzicht in eigenschappen van deze
enzymen zou het mogelijk maken hun werking tegen
te gaan en resistentie tegen B. cinerea te verkrijgen.
Resultaat na 5 jaar
Vijf endopolygalacturonases, celwandafbrekende
enzymen van Botrytis, zijn geproduceerd en gezuiverd.
Biochemische eigenschappen van de enzymen zijn
bepaald. BcPG1 en BcPG2, twee van de eiwitten,
kunnen grote schade aanrichten in plantenweefsels,
terwijl andere eiwitten dat minder kunnen. Een collectie Botrytis mutanten is gemaakt die één of meerdere
enzymen niet meer produceren. Van alle mutanten is
onderzocht of ze nog planten kunnen infecteren. Er is
gezocht naar nieuwe endopolygalacturonaseremmers
in planten. Het onderzoek heeft geleid tot een product
(enzym BcPG2) dat aan veredelaars en enzymindustrie
is aangeboden voor haalbaarheidsstudies.
Resultaat na 10 jaar
In vervolg op de resultaten van na 5 jaar is er gezocht
naar nieuwe endopolygalacturonase remmers in
­planten (aardbei, komkommer, paprika). Er is gepoogd
om antilichamen te produceren die de enzymwerking
zouden kunnen remmen. Het onderzoek heeft geleid
tot een product (enzym BcPG2, met superieure
planten­celwand afbrekende activiteit) waarop patent
is aangevraagd. Het product is aan veredelaars
en de enzymindustrie aangeboden voor haalbaarheidsstudies. Twee veredelingsbedrijven hebben
haalbaarheidsstudies uitgevoerd. Er is geen partner
gevonden die bereid was het patent over te nemen en
verder uit te werken. De patentaanvraag is door STW
ingetrokken.
Gebruikers
Bayer AG (Leverkusen, Duitsland) / Keygene N.V.
(Wageningen) / Monsanto Holland BV
(Bergschenhoek) / Plant Research International
(Wageningen) / Wageningen Universiteit &
Researchcentrum (Wageningen)
STW-projecten 2001
65
Fast electro-optical switching with
banana-shaped liquid crystals
Ecophysiological and statistical
analysis of spatial dynamics and
herbicide sensitivity of weedy
plants for precision weed
­management
05325
05341
BAA
BBB
Projectleider
Projectleider
Prof.dr.ir. M.J. Kropff
Prof.dr. E.J.R. Sudhölter
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
373.310
276.721
Totale inkomsten in euro
111.000
Doelstelling
Gebruikers
Doelstelling
Naast de relatie tussen chemische structuren en
Dejima Optical Films b.v. (Arnhem) / Merck Chemicals
In de landbouw berust het beheer van onkruiden voor
vloeibaar-kristallijne eigenschappen, zijn we vooral
Ltd (Southampton, Groot-Brittannië) / Philips
een belangrijk deel op de inzet van chemische bestrij-
geïnteresseerd in stabiele verbindingen die schakel­
Research Europe - Eindhoven (Eindhoven) / TNO
dingsmiddelen. Beperking van het middelengebruik
gedrag vertonen in hun vloeibaar-kristallijne fase
(Delft)
is een doeltreffende manier om de met het gebruik
(SmCP). Verder willen we de vloeibaar-kristallijne
samenhangende milieubelasting te verminderen.
eigenschappen bij zo laag mogelijke temperatuur
Doel van dit project was om mogelijkheden voor een
verkrijgen. Eén mogelijkheid is de banaanvormige
verfijnd middelengebruik te verkennen, met bijzondere
verbindingen te voorzien van een terminale dubbele
aandacht voor (1) de gevoeligheid van onkruiden in
band, die polymerisatie mogelijk maakt.
relatie tot het gebruik van lage doseringen en (2) de
ruimtelijke verspreiding van onkruiden in relatie tot
Resultaat na 5 jaar
pleksgewijze toediening.
Onderzocht zijn de banaanvormige moleculen.
Introductie van een dubbele band aan het staarteinde
Resultaat na 5 jaar
van de basisstructuur leert verbindingen te koppelen
Weersomstandigheden voorafgaand aan de toe­
aan waterstofgetermineerd siloxaan oligomeren
diening blijken de gevoeligheid van onkruiden voor
of polymeren. De verkregen oligomeren vertonen
herbiciden te beïnvloeden via verandering in de
de SmCPA-fase. Het schakelgedrag lijkt op dat van
opnamecapaciteit van bladeren. Verder blijkt fluor­
de monomeren. De polymeren met een langere
escentiemeting, gebruikt voor de vaststelling van
hoofdketen konden niet op schakeleigenschappen
de effectiviteit van lage doseringen, ook geschikt
worden onderzocht. Zowel voor de oligomeren als
voor middelen die niet direct op de fotosynthese
voor de polymeren kon geen kristallisatie worden
aangrijpen. Beide bevindingen worden in de praktijk
waargenomen bij afkoelen naar kamertemperatuur.
benut voor optimalisatie en uitbreiding van de
Banaanvormige moleculen met een dubbele band
MLHD-methode. De belangrijke rol die versleping via
aan het einde van één van de staarten kunnen ook
werktuigen speelt bij de verspreiding van onkruiden is
covalent worden gebonden aan een siliciumoppervlak.
via vaktijdschriften naar de praktijk gecommuniceerd.
Er bleek inderdaad een redelijk uniforme monolaag
Variatie van de bodem levert een belangrijke bijdrage
op het Si(111)-oppervlak aanwezig te zijn. Metingen
aan plekkerigheid van onkruiden en is daarmee be-
wijzen uit dat het diepteprofiel van monolagen van
palend voor de relevantie van pleksgewijze toediening.
verbindingen met fluorsubstituenten signalen van
de fluorsubstituenten geven op posities waar ze op
grond van hun structuur verwacht worden.
Resultaat na 10 jaar
De noodzaak tot vermindering van gebruik van
onkruid­bestrijdingsmiddelen en verhoging van de
Resultaat na 10 jaar
­effectiviteit staat onverminderd in de belangstel-
De ontwikkelingen op het gebied van nematisch-
ling. De MLHD (Minimum Letale Herbicide Dosering)
vloeibare kristaldisplays en met name de opbouw van
­methode, die onderzocht is in het STW-project, is hier-
de cellen was echter zodanig dat er geen behoefte
bij in de praktijk succesvol. Met MLHD kan kritisch laag
meer was aan sneller schakelbare vloeibare kristallen
gedoseerd worden. Een reductie in het middelverbruik
voor displaytoepassingen. Hoewel het onderzoek
van 30% is haalbaar. Na bespuiting met een kritisch
wetenschappelijk gezien succesvol was heeft dit niet
lage dosering kan de effectiviteit van de bespuiting
geleid tot industriële toepassingen, patenten of inno-
getoetst worden met een fluorescentiemeter. Deze
vaties. Er is geen vervolgonderzoek verricht aan deze
meters worden verkocht via Agrifirm in Meppel en
materialen. Internationaal wordt er nog wel onderzoek
EARS in Delft. Er komen geregeld nieuwe types op de
gedaan; deze materialen vertonen zeer bijzonder
markt. In het voorjaar van 2011 was er grote vraag
ordeningsgedrag en schakelgedrag dat wetenschap-
naar fluorescentiemeters omdat door het droge weer
pelijk gezien zeer interessant is.
veel boeren twijfelden of de bestrijding wel was
aangeslagen. Een positieve meting voorkomt een
66
Utilisatierapport STW 2012
Development of ad libitum diets for
group housed sows
05387
Identification of Solanum genotypes sensitive to elicitins and nonelicitin-elicitors from phytophthora
infestans: toward durable late
blightresistance sources
05498
ABA
Projectleider
Dr.ir. A.W. Jongbloed
Totale toewijzing in euro
114.074
onnodige tweede toepassing met gunstige effecten
Doelstelling
BCB
Projectleider
Prof.dr.ir. F.P.M. Govers
Totale toewijzing in euro
386.504
Doelstelling
voor de economie van het boerenbedrijf en voor de
Het doel van dit project is het ontwikkelen van
Bestrijding van de aardappelziekte, veroorzaakt door
omgeving. De vooruitgang in GPS-technologie leidt
ad libitum voederrantsoenen die kunnen worden
Phytophthora infestans, is afhankelijk van bestrij-
ertoe dat deze steeds meer in de praktijk doordringt.
verstrekt aan (groepsgehuisveste) zeugen, om zo het
dingsmiddelen. Veredelaars hebben behoefte aan
Het herkennen en plaats-specifiek bestrijden van
dierwelzijn te verhogen zonder excessieve gewichts
wilde soorten die resistent zijn tegen de aardap-
onkruiden vergt echter nog verdere ontwikkeling van
en vettoename te veroorzaken. Belangrijke neven­
pelziekte. Elicitines, een subklasse van effectors die
technologie. De ecologische onderzoekresultaten van
effecten: het gebruik van in Nederland geproduceerde
door P. infestans worden uitgescheiden, kunnen in
het STW-project blijven een belangrijke kennisbasis
vezelrijke of vochtrijke restproducten, milieuaspecten,
enkele wilde Solanum-accessies een overgevoelig-
voor het evalueren van mogelijkheden om winst te
praktische en economische aspecten.
heidsreactie induceren. Doel is vast te stellen of er
een correlatie is tussen gevoeligheid voor elicitines en
boeken in de onkruidbestrijding door in te spelen op
de ruimtelijke patronen en dynamiek van onkruiden.
Resultaat na 5 jaar
resistentie tegen P. infestans.
Er is goed inzicht verkregen in het verloop van de
Gebruikers
opname van bietenperspulp door drachtige zeugen
Resultaat na 5 jaar
Dacom Plant Service BV (Emmen) / DLV Adviesgroep
gedurende de hele dracht. Hierbij is ook gebleken dat
In Solanum-soorten die met een overgevoeligheid
NV (Bennekom) / John Deere Fabriek Horst BV
een hoge opname aan bietenperspulp aangevuld met
(HR) reageren op elicitines is de HR niet gecorreleerd
(Horst) / Plant Research International (Wageningen)
een mengvoeder geen enkel negatief effect liet zien
met resistentie tegen P. infestans, maar gaat wel ge-
/ VEWIN (Rijswijk) / Wageningen Universiteit &
op productie en gezondheid van zeugen en biggen.
paard met cellulaire responsen die vaak zichtbaar zijn
Researchcentrum (Lelystad) / Wageningen
Het aanvullende mengvoeder was zodanig geformu-
in resistente planten. Waarom groei van P. infestans
Universiteit & Researchcentrum (Wageningen)
leerd dat precies aan de energie-, eiwit- en fosfor-­
niet blokkeert is niet duidelijk. Binnen het geslacht
behoefte op elk moment van de dracht werd voldaan
Phytophthora zijn elicitines sterk geconserveerd en
(multifasevoedering).
een een rol in gastheerspecificiteit lijkt uitgesloten.
De focus is nu verplaatst naar RxLR-effectoren waar-
Resultaat na 10 jaar
Er zijn geen nieuwe ontwikkelingen opgetreden.
onder IPI-O. IPI-O wordt herkend door enkele wilde
Solanum-soorten en dit correleert met resistentie
tegen P. infestans. Deze kunnen ingezet worden voor
Gebruikers
resistentieveredeling.
Biologica (Utrecht) / ID-Lelystad BV (Lelystad) /
Plant Research International (Lelystad) /
Resultaat na 10 jaar
Praktijkonderzoek Veehouderij (Lelystad) / Sondag
De screeningstechnieken die in het project ontwikkeld
Voeders BV (Veghel) / Wageningen Universiteit &
zijn om de activiteit van elicitines op aardappel te
Researchcentrum (Wageningen)
testen worden nu op grote schaal gebruikt om de rol
van Phytophthora RXLR-effectoren in het induceren
van ziekteresistentie in aardappel te toetsen en om
nieuwe resistentiegenen in wilde Solanum-soorten op
te sporen. De gebruikers maken allen deel uit van het
Centre for BioSystems Genomics, een publiek-private
samenwerking onder auspiciën van het Netherlands
Genomics Initiative, waarin Phytophthora-resistentie
in aardappel een centraal thema is. Een andere
spin-off van dit project is het gebruik van de IPI-Odiversiteit in Phytophthora-stammen als model voor
exploitatie van de natuurlijke diversiteit van RXLReffectoren als indicator voor resistentiemanagement.
Gebruikers
Agrico Research BV (Bant) / Averis Seeds BV
(Valthermond) / C. Meijer B.V. (Rilland) / HZPC
Holland BV (Metslawier) / Syngenta (Bracknell, GrootBrittannië) / Syngenta Mogen BV (Enkhuizen)
STW-projecten 2001
67
Highly sensitive sensing via functionalized covalently bound monolayers on silicon. A new generation of
FET sensors and related devices
Reduction of potato cyst nematode
populations by Solanum sisymbriifolium
05567
05704
CBB
ACA
Projectleider
Projectleider
Prof.dr. E.J.R. Sudhölter
Dr.ir. J. Vos
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
385.615
251.297
Totale inkomsten in euro
56.723
Doelstelling
officiële bestrijdingsmaatregel van aardappelmoeheid,
Doelstelling
Aardappelcysteaaltjes tasten de wortels en dus
die door telers bij de VWA gemeld kan worden.
Doel van het onderzoek is de toepassing van de
de aardappelplant aan. Als de grond eenmaal sterk
Recent is vervolgonderzoek gestart in het buitenland
techniek voor oppervlaktemodificatie zoals die
besmet is met de aaltjes is het niet meer mogelijk hier
(Duitsland en Noorwegen) om de mogelijkheden van
ontwikkeld is in Wageningse groep en de sensortech-
aardappels op te verbouwen. Stoffen uit de wortels
de teelt van raketblad en de inzet als lokgewas voor
nologiegroep in Twente. Gedacht wordt aan zowel
van de aardappelplant lokken de aaltjes. De aaltjes
aaltjes verder te onderzoeken.
chemische sensoren als biosensoren en mogelijk zelfs
aan toepassing in de microelektronica.
vermenigvuldigen zich dan in de wortels. Raketblad
lokt de aaltjes wel, maar deze kunnen zich niet
Gebruikers
Resultaat na 5 jaar
vermenigvuldigen in de wortels. Het doel was om
AVEBE UA (Veendam) / Hilbrands Laboratorium
te onderzoeken of raketblad kan worden ingezet als
voor Bodemziekten (Wijster) / Hoofdproductschap
Preparatieve methoden zijn ontwikkeld om organische
lokgewas voor de aaltjes en zo de grond geschikt te
Akkerbouw (‘s-Gravenhage) / HZPC Holland BV
monolagen covalent chemisch te koppelen aan
houden voor de aardappelteelt.
(Metslawier) / Limagrain Nederland BV (Rilland) /
silicium­oppervlakken. Een patent hierop is door WUR
Plant Research International (Wageningen) /
en STW ingediend. Kwalitatief hoogwaardige mono­
Plantenziektenkundige Dienst (Wageningen) /
lagen zijn verkregen aan Si(100)- en Si(111)-facetten.
Veel aspecten van raketblad zijn onderzocht: 1)
VANDIJKE SEMO BV (Scheemda) / Wageningen
De monolagen zijn 10-maal beter elektrisch isolerend
groeikarakteristieken van het gewas, 2) de ontwikke-
Universiteit & Researchcentrum (Lelystad) /
dan siliciumoxide. Koolhydraten kunnen gekoppeld
ling van het wortelstelsel, 3) het lokken van aaltjes in
Wageningen Universiteit & Researchcentrum
worden aan silicium. Koppeling van polyethyleenoxides
relatie tot het gedrag van wortels, bodemfactoren en
(Wageningen)
aan het silicium laat zien dat de a-selectieve binding
Resultaat na 5 jaar
seizoen en 4) het samenbrengen van alle relevante
door proteïnen wordt gereduceerd. Dit is van belang
data in een voorspellend model voor de groei van
om bioresistieve oppervlakken te maken. Monolagen
raketblad en het lokken van de aaltjes. Op basis van de
met een eindstandige carboxylzuurgroep vertonen
resultaten blijft het belang van het principe om plan-
een respons op veranderingen in de pH van de
ten als lokmiddel te gebruiken in de ziekte­bestrijding
oplossing (pH-sensor). Het onderzoek is voortgezet
overeind. Dit onderzoek heeft voor raketblad geen
in het kader van MicroNed workpackage Sensing and
eenduidig antwoord gegeven. Hier is één soort raket-
Diagnostics on a chip. In dit consortium wordt samen-
blad onderzocht. De vraag is wat de resultaten zullen
gewerkt met de volgende partijen: Wageningen Uni-
zijn met andere genotypes.
versiteit (Organische chemie), Wageningen UR/ Plant
Research International, Sentron, Philips Research, NXP,
Resultaat na 10 jaar
TUE/Dietzel, KIT/Kolk.
Het onderzoek naar groeikarakteristieken en lokvermogen van raketblad (Solanum sisymbriifolium) heeft
geleid tot de ontwikkeling van nieuwe rassen door de
Resultaat na 10 jaar
Er zijn verder geen resultaten bekend bij STW.
firma Vandijke Semo BV in Sappemeer; deze rassen
worden inmiddels door Nederlands en Europees
Gebruikers
Kwekersrecht beschermd. De teelt van raketblad en
ASML Netherlands B.V. (Veldhoven) / HortiMaX BV
daarmee de biologische bestrijding van aardappel­
(Pijnacker) / NXP Semiconductors (Eindhoven) /
cysteaaltjes heeft zich uitgebreid van Nederland naar
Plant Research International (Wageningen) / Priva
het buitenland (m.n. UK). Het onderzoek naar de trage
Hortimation B.V. (De Lier) / Sentron Europe B.V.
kieming en beginontwikkeling bij lage temperaturen
(Roden) / Universiteit Twente (Enschede)
heeft geleid tot nieuwe selectiemethoden in het
veredelingsprogramma van Vandijke Semo BV en naar
nieuwe primingsmethodieken van het zaad. Het groeimodel van raketblad en data uit het project aangaande
wortelgroei en lokking van aaltjes zijn later in een desk
study verder uitgewerkt door PPO-WUR. Op basis van
deze data zijn door de Plantenziektenkundige Dienst
criteria opgesteld voor het gebruik van raketblad als
68
Utilisatierapport STW 2012
STW-projecten 2001
69
04
Lijst gebruikers bij
STW-projecten 2001
Lijst van gebruikers betrokken bij projecten
gestart in 2001.
Lijst van gebruikers bij STW-projecten 2001
71
Aa
20/10 PERFECT VISION
CSEM
(Valthermond) 05498
(Zürich, Zwitserland) 05375 /
(Heidelberg, Duitsland)
05375 / 05490
Abbott Healthcare
ESTEC - European Space Research
Averis Seeds BV
Bb
Baas R&D BV
and Technology Centre
(Noordwijk zh) 05375 / 05490
05490
Etchform BV
Dd
(Hilversum) 05453
(Waddinxveen) 05440 / 05465
Dacom Plant Service BV
ETD&C bv
(Weesp) 05460
Barry Callebout Belgium nv
(Emmen) 05341
(Ede gld) 05516
Academisch Ziekenhuis
(Lebbeke-Wieze, België)
Dejima Optical Films b.v.
European Office of Aerospace
05405
(Arnhem) 05325
Products B.V.
Maastricht
R&D
(Maastricht)
BASF Nederland BV
Deltares
(London, Groot-Brittannië)
05640 / 05678
(De Meern) 05487
(Delft) 05374
05287
ADM Cacao de Zaan BV
Bayer AG
DILAS Diodenlaser GmbH
EuroSupport
(Koog a/d Zaan) 05405
(Leverkusen, Duitsland)
(Mainz, Duitsland) 05656
(Amersfoort) 05487
Aeolis Forecasting
05034
DLV Adviesgroep NV
Services BV
(Utrecht) 05323
Best Medical International
Beheer B.V.
Ff
(Bennekom) 05341
DNV KEMA Energy &
Fachhochschule Münster
(Beuningen gld) 05640
Sustainability
(Steinfurt, Duitsland) 05375 /
(Ipschwitch, Groot-Brittannië)
Bioclinica
(Arnhem) 05475
05490
05554
(Leiden) 05678
Douwe Egberts
Flextronics International
Agrico Research BV
Biologica
(Joure) 05422
(Bant) 05498
(Utrecht) 05387
Dow Benelux BV
(Venray) 05786
Akzo Nobel Chemicals bv
Biomet Nederland BV
(Terneuzen) 05551
FOM-instituut AMOLF
(Arnhem) 05543
(Dordrecht) 05678
DSM Food Specialties
(Amsterdam) 05386
Akzo Nobel Functional
BioNomics BV
(Delft) 05786
Formatec Technical Ceramics BV
(Houten) 05460
DSM Innovative Synthesis BV
(Goirle) 05287
FrieslandCampina
Agilent Technologies UK ltd.
Chemicals B.V.
Europe BV
(Amersfoort) 05291
BiOrion Technologies BV
(Geleen) 05216
Alcatel Vacuum Technology
(Groningen) 05460
DSM Research BV
(Deventer) 05554
(Wijk bij Duurstede)
Biotronic
FSM Europe BV
05178
(Berg aan de Maas) 05454
(Geleen) 05378 / 05393 /
05426 / 05521 / 05551 / 05706
Alcatel-Lucent
Boon Edam Nederland BV
Duyvis Machine Fabriek BV
(Antwerpen, België)
05440 / 05465
(Edam) 05312
(Koog a/d Zaan) 05405
Boston Scientific Benelux B.V.
All Music Publishing BV
(Maastricht) 05442
(Sittard) 05453
Gg
Gemeentewaterleidingen
Ee
Amsterdam
(Landsmeer) 05447
Bracco Suisse S.A.
Eagle Vision BV
(Amsterdam) 05516
Andromeda Medizinische
(Plan-les-Ouates, Zwitserland)
(Naarden) 05312
Genexis BV
05442
EFKA Additives
(Eindhoven) 05440 / 05465
(Taufkirchen-Potzham,
Duitsland) 05640
Brandmarc BV
(Heerenveen) 05516
Gerkens Cacao BV
(Leusden)
EMDES Embedded Systems
(Wormer) 05405
Applikon Biotechnology BV
05321
(Eindhoven) 05413
Gimex Technische Keramiek BV
(Schiedam) 05521
Bruker Spectrospin NV
ENECO Netbeheer
(Geldermalsen) 05287
Aquacare Europe BV
(Wormer) 05393
(Utrecht) 05475
Systeme GmbH
(‘s-Hertogenbosch) 05516
Energieonderzoek Centrum
Cc
Aquamarijn Microfiltration BV
Nederland
Hh
Heineken Technical Services BV
(Zutphen) 05426 / 05554
C. Meijer B.V.
(Petten) 05426 / 05487
(Zoeterwoude) 05232
ASM International N.V.
(Rilland) 05498
Enraf-Nonius B.V.
Herikon Technische
(Almere) 05379
C2V
(Rotterdam) 05289
ASML Netherlands B.V.
(Enschede) 05178 / 05554
Eonic BV
(Almelo) 05287
(Veldhoven)
05375 / 05490 / 05554 / 05704
Centurion Security BV
(Delft) 05642
Hilbrands Laboratorium voor
(Amsterdam) 05312
Erasmus MC
Kunststoffen BV
Bodemziekten
ATIM B.V.
Chess eT International BV
(Haarlem) 05224
(Rotterdam) 05289 / 05439
05442 / 05640
(Wijster) 05567
(Den Bosch) 05323
Avantes BV
Coherent BV
Erasmus Universiteit Rotterdam
(’s-Gravenhage) 05567
(Apeldoorn) 05316
(Utrecht) 05656
(Rotterdam) 05316
Humeca BV
Hoofdproductschap Akkerbouw
Avantium Technologies B.V.
Controllab Products BV
ESAOTE Europe B.V.
(Enschede) 05378
(Amsterdam) 05543
(Enschede) 05224
(Maastricht) 05289 / 05442
HZPC Holland BV
AVEBE UA
CQM BV
(Veendam) 05567
(Eindhoven) 05422 / 05786
72
Utilisatierapport STW 2012
(Metslawier) 05498 / 05567
Ii
ID-Lelystad BV
(Lelystad) 05387
Lucent Technologies
Nederland B.V.
(Hilversum) 05440 / 05465
IMEC
Mm
(Leuven, België) 05379
Philips Research Europe -
NIZO food research BV
(Ede) 05504
Eindhoven
Novus Monitoring Ltd
(Eindhoven) 05325 / 05413 /
(Andover, Hampshire,
Groot-Brittannië) 05439
05580
Philips Research Laboratories
GmbH
Imperial College London
Maastricht University
(London, Groot-Brittannië)
05375 / 05490
(Maastricht)
05378 / 05441 / 05442
Nuclear Research and
(Petten) 05291
Phisimed
Infolog Benelux B.V.
Maruna BV
NUON
(Maastricht) 05441
(Aachen, Duitsland) 05086
Consultancy Group
(Deventer) 05323
(Nieuwegein) 05422
(Duiven) 05475
Pie Medical Equipment BV
Inspiro
Maruna Process Improvement
NXP Semiconductors
(Maastricht) 05289 / 05442
(Arnhem) 05224
(Loosdrecht) 05422
Institute for Sustainable Process
Medical Measurement
(Eindhoven) 05224 / 05379 /
05580 / 05704
Technology
(Amersfoort) 05551
Systems B.V.
(Enschede) 05439
NXP Semiconductors Belgium NV
(Leuven, België) 05379
Plantenziektenkundige Dienst
(Wageningen) 05567
Medis Medical Imaging
Jj
Plant Research International
(Wageningen) 05034 / 05341 /
05387 / 05504 / 05567 / 05704
Oo
Systems bv
Polyvation BV
John Deere Fabriek Horst BV
(Leiden) 05678
Occam International B.V.
(Horst) 05341
Medisch Centrum Haaglanden
(Eindhoven) 05454
(Groningen) 05622
Praktijkonderzoek Veehouderij
Jomed Inc.
(‘s-Gravenhage) 05678
Océ Technologies NV
(Lelystad) 05387
(Rancho Cordova,
Verenigde Staten) 05442
Medisch Spectrum Twente
(Venlo) 05224 / 05393
Priva Hortimation B.V.
(Enschede) 05439
OctoPlus N.V.
(De Lier) 05439 / 05704
Medtronic BV
(Leiden) 05622
Progentix BV
(Maastricht) 05370 / 05378
Oldelft Ultrasound B.V.
(Bilthoven) 05378
Karl Storz
Merck Chemicals Ltd
(Delft) 05442
PS Research B.V.
(Tuttlingen, Duitsland) 05316
(Southampton,
Groot-Brittannië) 05325
OPG Groothandel BV
(Hoofddorp) 05460
Katholieke Universiteit Leuven
(Heverlee, België) 05678
Micronit Microfluidics BV
OTB Solar BV
Keygene N.V.
(Enschede) 05370
(Eindhoven) 05554
Kk
(Utrecht) 05323
Rr
R&R Mechatronics B.V.
(Wageningen) 05034
Ministerie van Defensie
Kiwa Gas Technology
(‘s-Gravenhage) 05642
(Apeldoorn) 05487
Monsanto Holland BV
PamGene International B.V.
(Nijmegen) 05386 / 05393 /
Koninklijke Landmacht
(Bergschenhoek) 05034
(‘s-Hertogenbosch) 05554
05622
(‘s-Gravenhage) 05642
MSD Oss
Pervatech BV
REMU Infra Bedrijf N.V.
Koninklijke Nedalco BV
(Oss) 05393 / 05422 / 05626
(Enter) 05426
(Utrecht)
Philips Applied Technologies
05475
(Eindhoven) 05178 / 05287 /
REMU PowerPlus B.V.
(Bergen op Zoom) 05232
Nn
Kreatech Diagnostics
(Zwaag) 05370
Pp
Radboud Universiteit Nijmegen
(Amsterdam) 05460
Nanomi B.V.
05656
(Utrecht) 05487
KWR Water B.V.
(Oldenzaal) 05554
Philips Centre for
RHK Technology
(Nieuwegein) 05370
Nanopass Ltd
KWR Watercycle Research
(St. Haifa, Israël) 05370
Institute
(Nieuwegein) 05516
Ll
Leids Universitair Medisch
Centrum
(Leiden) 05442 / 05678
Manufacturing Technology
(Troy, Verenigde Staten)
(Eindhoven) 05393
05178
NanoWorld Services GmbH
Philips Consumer Electronics
Rijksinstituut voor Integraal
(Erlangen, Duitsland) 05178
(Eindhoven) 05455
Nationaal Lucht- en
Philips Consumer Lifestyle
Ruimtevaartlaboratorium
Zoetwaterbeheer en
(Drachten) 05287
Afvalwaterbehandeling
(Lelystad) 05291
(Amsterdam) 05642
Philips Electronics Nederland B.V.
Rijksuniversiteit Groningen
National University of Ireland -
(Drachten) 05426
Philips Healthcare Nederland BV
(Groningen) 05216 / 05370 /
05386 / 05626
(Best) 05224 / 05441 / 05442
Rijngeest Groep Leiden
(Leiden) 05370
Galway
Limagrain Nederland BV
(Galway, Ierland) 05375 /
(Rilland) 05567
05490
Philips Lighting BV
LioniX BV
Nederlands Centrum voor Laser
(Eindhoven) 05086
Rode Kruis Ziekenhuis
Philips Research
(Beverwijk) 05378
(Eindhoven) 05386 / 05447 /
05455 / 05476 // 05521 / 05554
/ 05580
ROFIN-SINAR Laser GmbH
(Enschede) 05370
Research BV
Logica Nederland B.V.
(Enschede) 05656
(Rotterdam) 05224
Nederlands Kanker Instituut
Louwers
(Amsterdam) 05316
(Hapert) 05453
Nestlé Nederland BV
(Aschheim, Duitsland) 05656
Route 67
(Waalre) 05224
(Nunspeet) 05405
Lijst van gebruikers bij STW-projecten 2001
73
Tt
Royal Haskoning
(Nijmegen) 05487
Universiteit Twente
SABIC T&I, STC Geleen
(Amstelveen) 05323
(Enschede) 05224 / 05287 /
05379 / 05422 / 05439 / 05453
/ 05521 / 05552 / 05554 /
05656 / 05704
(Geleen) 05706
Technische Universitat Wien
Universiteit Utrecht
Scheuten Precision
(Wien, Oostenrijk) 05521
(Utrecht) 05453 / 05460 /
05487 / 05504
TASS Nederland
(Eindhoven) 05224
Ss
Technische Unie
Technologies B.V.
(Sittard) 05453
Technische Universiteit Delft
(Elancourt, Frankrijk) 05439
(Delft) 05232 / 05370 / 05374 /
05375 / 05386 / 05490 / 05504
/ 05521 / 05551 / 05552 /
05656 / 05678
Schuitema NV
Technische Universiteit
Schlumberger MEMS - Technology
Center
(Amersfoort) 05323
Universiteit van Amsterdam
(Amsterdam) 05422
Urotex Medical BV
(Rhenen) 05640
Vv
Eindhoven
Van Doorne’s Transmissie BV
(Rotterdam) 05640
(Eindhoven) 05224 / 05453 /
05454 / 05455 / 05475
Sensata Technologies Holland B.V.
Thales Communications BV
VANDIJKE SEMO BV
Scuron
(Tilburg) 05287
(Almelo) 05439
(Huizen) 05312
(Scheemda) 05567
Sentron Europe B.V.
Thales Naval Nederland
Vasco Data Security BV
(Roden) 05370 / 05439 / 05704
(Hengelo ov) 05580
(‘s-Hertogenbosch) 05413
Shell Global Solutions
Thales Nederland BV
VB Ecoflight
(Marknesse) 05642
(Amsterdam) 05073 / 05543
(Hengelo ov) 05580
Shell International Chemicals BV
ThreeFive Photonics BV
Verathon Medical
(Amsterdam) 05291 / 05543
(Houten) 05440 / 05465
(IJsselstein) 05640
Shell International Exploration
TNO
VEWIN
(Delft) 05224 / 05312 / 05321 /
(Rijswijk) 05341
and Production BV
(Rijswijk) 05552
05325 / 05375 / 05442 / 05447
Volcano Therapeutics, Inc.
Shell International Oil Products BV
(Amsterdam) 05073 / 05551
/ 05460 / 05490 / 05552 /
05580 / 05642 / 05786
(Rancho cordova, Verenigde
Staten) 05442
Sint Maartenskliniek
Total E&P Nederland BV
Vrije Universiteit Amsterdam
(Nijmegen) 05678
(Den Helder) 05291
(Amsterdam) 05626
SKF Engineering & Research
Twente Institute for Wireless and
VU Medisch Centrum Amsterdam
Centre BV
Mobile Communications BV
(Nieuwegein) 05786
(Amsterdam) 05521
(Enschede) 05178
Ww
Smith & Nephew BV
Uu
(Hoofddorp) 05678
Wageningen Universiteit &
Sondag Voeders BV
Unilever R & D
(Veghel) 05387
Sprenkels Consultancy
(Vlaardingen) 05216 / 05232 /
05393 / 05504 / 05521 / 05551
(Wageningen) 05034 / 05341 /
05387 / 05504 / 05567
(Lelystad) 05370
Uniphy Gymna International
Witteveen+Bos
St. Jude Medical Systems AB
(Bilzen, België) 05289 / 05413
(Deventer) 05516
(Eindhoven) 05454
Universidad de Murcia
Stichting Sanquin
(Murcia, Spanje) 05375 / 05490
Bloedvoorziening
(Amsterdam) 05554
Universitair Medisch Centrum
Groningen
Stork Veco BV
(Groningen) 05316
(Eerbeek) 05453
Universitair Medisch Centrum St.
Stryker Howmedica BV
Radboud
(Waardenburg) 05678
(Nijmegen) 05323 / 05442
Synetix
Universitair Medisch Centrum
(Billingham, Groot-Brittannië)
Utrecht
05073
(Utrecht) 05378 / 05441 /
Syngenta
05442
(Bracknell, Groot-Brittannië)
Universiteit Leiden
05498
(Leiden) 05504
74
Utilisatierapport STW 2012
Researchcentrum
Xx
Xensor Integration bv
(Delfgauw) 05521
Lijst van gebruikers bij STW-projecten 2001
75
05
STW-projecten 2006
79
A
/
Universiteit van Amsterdam
80
A
/
Vrije Universiteit Amsterdam
81
D
/
Technische Universiteit Delft
88
E
/
Technische Universiteit Eindhoven
92
G
/
Rijksuniversiteit Groningen
93
L
/
Universiteit Leiden
96
M
/
Universiteit Maastricht
97
N
/
Nederlands Instituut voor Ecologie
97
N
/
Nederlands Kanker Instituut
98
N
/
Radboud Universiteit Nijmegen
100
R
/
Erasmus Universiteit Rotterdam
101
T
/
Universiteit Twente
104
U
/
Universiteit Utrecht
107
W
/
Wageningen Universiteit & Researchcentrum
STW-projecten 2006
77
Uitleg projecten 2006
Hieronder staan de gegevens
die u op de projectpagina’s kunt
tegenkomen:
Titel
de titel van het project.
Project
het projectnummer, het volgnummer waarop
de projecten zijn gesorteerd.
BPI (bijvoorbeeld BCB, zie voor verdere uitleg
pagina 29): de utilisatiecategorieën waarin het
project is ingedeeld.
Projectleider
naam van de project­leider.
Toewijzing
de door STW aan dit project toegekende subsidie
(in euro).
Contracten en octrooien
soort overeenkomst die met een gebruiker is
­afgesloten (optie, licentie, bijdrage, samenwerking,
raamover­een­komst, material transfer agreement
(mta), etc.) en eventuele octrooien/octrooiaanvragen.
Inkomsten
op dit project de totaal geregistreerde inkomsten
(in euro). Dit zijn alle gelden en bijdragen in natura
(door gebruikers en derden) die op basis van een
STW-project gegenereerd werden gedurende het
hele traject. Dus van voor de start tot na afloop van
het project.
Doelstelling
een korte omschrijving van de doelstelling van
het onderzoek.
Resultaat
een overzicht van de behaalde resultaten.
Gebruiker(s)
een lijst met de namen van de gebruikers bij
het project.
78
Utilisatierapport STW 2012
A
Universiteit van
Amsterdam
Probing dynamic microbial
­community interactions
Multiple pest control by a generalist
predator Biologische bestrijding
van meerdere plagen met één
natuurlijke vijand
07069
07180
BBB
CCB
Projectleider
Projectleider
Dr. E. Zaura
Dr. A.R.M. Janssen
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
559.334
176.818
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
100.000
Doelstelling
50.605
Doelstelling
In de natuur leven micro-organismen in leefgemeen-
Eén van de doelen van de Europese Gemeenschap
schappen die bestaan uit combinaties van verschil-
is de reductie van het gebruik van pesticiden voor
lende microbiële soorten. Om fundamenteel inzicht te
gewasbescherming. Biologische bestrijding is een
krijgen in de complexe microbiële interacties tussen
goed alternatief voor chemische gewasbescherming
deze soorten en ze daarmee te kunnen manipuleren/
en wordt met succes toegepast in een reeks van
onder controle houden hebben we nieuwe technieken
­gewassen, zowel wereldwijd als in Nederland. Tot nu
nodig. Het doel van het project was om een goedkope
toe werden voornamelijk één of meer soorten natuur-
snelle DNA-methode te ontwikkelen die gebruikt kan
lijke vijanden per plaagsoort losgelaten, maar tuinders
worden om de populatiedynamiek in een complexe
(de eindgebruikers) hebben te kennen gegeven dat
microbiële biofilm te volgen.
ze behoefte hebben aan simpeler bestrijdingsmethoden, bijvoorbeeld door één soort natuurlijke vijand
Resultaat na 5 jaar
te gebruiken voor verschillende plaagsoorten. In dit
We hebben een snelle, goedkope en nauwkeurige
project werd onderzocht of de Californische trips en
methode ontwikkelt en deze gevalideerd op mond­
Kaswittevlieg, twee belangrijke plagen in komkommer,
bacteriën. Hierbij hebben we nauw samengewerkt
tegelijk kunnen worden bestreden met één natuurlijke
met producenten van mondhygiëne producten. Het
vijand, de roofmijt Amblyseius swirskii.
werk heeft geresulteerd in drie wetenschappelijke
­publicaties en een proefschrift. De ontwikkelde
Resultaat na 5 jaar
methode wordt nu toegepast door onze industriële
De roofmijt wordt inmiddels met succes gebruikt voor
partners in het project voor het screenen van nieuwe
bestrijding van trips en wittevlieg in komkommer,
producten. Een van de medewerkers in het project
paprika en aubergine. Ze is commercieel verkrijgbaar
heeft nu een eigen laboratorium opgezet in zijn
bij één van de leden van de gebruikerscommissie (Kop-
geboorteland Ethiopië en zal o.a. de ontwikkelde
pert BV), en wordt in en buiten Nederland gebruikt en
methode gaan toepassen in klinische diagnostiek.
wetenschappelijk onderzocht. Er is een website met
informatie over de roofmijt voor gebruikers
Gebruikers
(http://www.allaboutswirskii.com/).
Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam
(Amsterdam) / GABA International AG (Therwil,
Zwitserland) / MRC Holland (Amsterdam)
Gebruikers
Komkommerkwekerij F.A. Post (Nootdorp) / Koppert
BV (Berkel en Rodenrijs) / Wageningen Universiteit &
Researchcentrum (Wageningen)
STW-projecten 2006
79
Controlled Light Exposure Microscopy (CLEM) in wide-field fluorescence
microscopy
07394
Depth-resolved Optical Spectroscopic Imaging (DOSI) in tissue
07547
BBA
Projectleider
Dr. E.M.M. Manders
Totale toewijzing in euro
07048
ABA
BAA
Projectleider
Projectleider
Dr. ing. M.C.G. Aalders
Dr. J.D.M. Herscheid
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
405.600
369.766
Lodine-123 and Fluorine-18 labeled
radiopharmaceuticals for the visualization of serotonin-1A (5-HT1A)
receptors in the central nervous
system
463.614
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
71.000
20.000
Doelstelling
Doelstelling
Vrije Universiteit
Amsterdam
Het doel van dit project was het implementeren van
Het doel is het ontwikkelen van spectroscopische
een bestaande technologie, controlled-light-exposure-
technieken om de aanwezigheid van bepaalde stoffen
microscopy (CLEM), in een wide-field microscoop om
in weefsel en bloed kwantitatief en diepte opgelost te
fototoxiciteit sterk te verminderen. Verder zou er een
kunnen meten. Hoewel de technieken ingezet kunnen
test worden ontwikkeld om fototoxiciteit te kwantifi­
worden voor veel klinische toepassingen zijn er in
ceren en de microscoop zou worden gebruikt in
het project zijn twee toepassingen gedefinieerd 1)
De serotonine 1A (5-HT1A) receptor komt bij de mens
biologisch onderzoek. De ontwikkeling van wide-field
het monitoren van neonaten en 2) het meten van de
voornamelijk tot expressie in de hersenstam en in
CLEM zou plaatsvinden in hechte samenwerking met
ouderdom van blauwe plekken als hulpmiddel bij het
de limbische voorhersenen. Deze receptor geldt als
een UvA start-up bedrijf dat de techniek zou kunnen
vaststellen van kindermishandeling.
een target voor medicijnen en/of als een marker om
Doelstelling
de o
­ nderliggende pathofysiologie van bv. depressie,
commercialiseren.
Resultaat na 5 jaar
angststoornissen, schizofrenie, en de ziekte van
Spectroscopie en interferometrie zijn gecombineerd
Alzheimer te bestuderen. Moleculaire beeldvormings-
Er is een nieuwe microscoop is gebouwd en getest.
tot een nieuwe techniek (Low Coherence Spectro-
technieken zoals Positron Emission Tomography (PET)
De gestructureerde belichting bleek goed te werken,
scopy) om het volume waarbinnen je meet zelf te
of Single Photon Emission Computerized Tomography
echter beeldreconstructie bleek een groot obstakel,
kunnen bepalen. Dit is alleen hiermee mogelijk en dit
(SPECT) kunnen hierbij waardevolle informatie ver-
want er ontbreekt een mathematische analyseme-
biedt unieke mogelijkheden (meten aan bilirubine en
schaffen.
thode. Hiervoor gaan we een vervolgproject indienen.
hemoglobine in een bloedvat en het weefsel daar-
De nieuwe microscoop is ingezet voor neurobiologisch
buiten). Er is een opstelling gebouwd en de techniek
onderzoek en ook de test voor het meten van foto-
is gevalideerd met weefsel fantomen en getest in de
16 Nieuwe bridge-fused ring analoga van de 5-HT1A
toxiciteit was succesvol. Het commercialiseren van
huid. De toepassing voor het meten van de leeftijd
antagonist WAY-100635 werden ontworpen om
technologie door het start-up bedrijf is voorlopig ‘on
van blauwe plekken leverde een patent op en leidde
SPECT (gelabeld met jodium-123) of PET (gelabeld
hold’ gezet totdat het probleem van de beeldrecon-
tot een forensische onderzoekslijn voor het vinden
met fluor-18) radioliganden te verkrijgen met een
structie is opgelost. Inmiddels is er een samenwerking
en dateren van biologische sporen op de plaats delict.
hoge metabole stabiliteit. De specifieke tot niet-
met een ander bedrijf opgestart (Andor Technology)
Voor het commercialiseren van deze toepassingen is
specifieke bindingsratio’s van de fluor-18 radioligan-
waarmee de hardware verder zal worden ontwikkeld.
een AMC spin-off bedrijf opgericht.
den waren opvallend beter dan die van de jodium-123
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
liganden. Het was teleurstellend dat de PET-studies in
Gebruikers
Gebruikers
ratten een hoge ophoping van 18F- in de botten l­ieten
Gallium Europe (Amsterdam) / Nikon Instruments
Academisch Medisch Centrum (Amsterdam Zuidoost)
zien. Hoewel het doel niet werd bereikt, hebben de
Europe B.V. (Amstelveen) / Universiteit Gent (Gent,
/ Admerion BV (Molenhoek) / MicroScan BV
gesynthetiseerde liganden ons meer inzicht ­gegeven
België) / Universiteit Utrecht (Utrecht)
(Amsterdam) / Ministerie van Veiligheid en Justitie
in de structurele vereisten die van belang zijn voor de
(‘s-Gravenhage) / Quest Innovations B.V.
lipofiliciteit, affiniteit en selectiviteit van potentiële
(Middenmeer) / Technobis Mechatronics (Uitgeest)
radioliganden voor de 5-HT1A receptor.
Gebruikers
COVIDIEN (Petten) / Cyclotron VU BV (Amsterdam)
Philips Research (Eindhoven) / Universitair Medisch
Centrum Groningen (Groningen) / VU Medisch
Centrum Amsterdam (Amsterdam)
80
Utilisatierapport STW 2012
D
Technische Universiteit
Delft
Pulsed electric fields in prepackaged
liquid food products
06568
Integrated Framework for Automatic Test Generationfor Memory
Devices
06780
BBA
Projectleider
Prof.dr.ir. J.A. Ferreira
Totale toewijzing in euro
419.100
000
Projectleider
Dr.ir. Z. Al-Ars
Totale toewijzing in euro
135.200
Totale inkomsten in euro
65.000
Doelstelling
Doelstelling
Voedingsmiddelenproducenten zijn op zoek naar
Dit project heeft als doel fundamentele theoretische
nieuwe conserveringstechnieken die het product
analyses uit te voeren op de werking van geheugen­
minder beïnvloeden. Pasteurisatie met gepulste elek-
chips bij computers. Er zal een wiskundig model
trische velden (PEF) is zo’n techniek. Bij deze methode
gebouwd worden en de mogelijke fouten die deze
worden de omhullende membranen van bacteriën
bevat. Tevens wordt er onderzoek gedaan naar een
geperforeerd. Deze conserveringstechniek wordt
op simulatie gebaseerde fouten analyse van defecte
reeds toegepast vóór het verpakken van het vloeibare
geheugens om de haalbaarheid van de beoogde
product. Het doel van project is na te gaan of het
theorie te testen.
technologisch mogelijk is voldoende elektrisch veld te
genereren in reeds verpakte producten.
Resultaat na 5 jaar
Het project heeft geen voor gebruikers relevante
Resultaat na 5 jaar
resultaten opgeleverd.
Er is aangetoond dat het mogelijk is een product na
het verpakken een conserveringsbehandeling met
Gebruikers
PEF te geven waarbij schadelijke bacteriën door de
Altran Technologies Netherlands BV (Hoofddorp) /
verpakking heen met 99,9999% gereduceerd worden.
NXP Semiconductors (Eindhoven) / NXP
Om deze techniek, PEF-in-pack genoemd, te kunnen
Semiconductors (Nijmegen) / Qimonda AG
realiseren is gebruik gemaakt van een plastic elek-
(Neubiberg, Duitsland) / Technische Universiteit
trisch geleidend verpakkingsmateriaal. De techniek is
Delft (Delft) / TNO (‘s-Gravenhage)
voorlopig alleen toepasbaar op relatief kleine verpakkingen (tot 200 ml). Voor de utilisatie is een aantal
concepten uitgewerkt die aangeven hoe de techniek
geïntroduceerd kan worden in bestaande productielijnen. Mogelijke toepassingen liggen op het gebied
van portieverpakkingen voor voedsel en wellicht ook
farmaceutische producten.
Gebruikers
FrieslandCampina (Deventer) / Holst Centre
(Eindhoven) / Stork Food & Dairy Systems BV
(Amsterdam) / TNO (Zeist) / TNO (Rijswijk ZH) /
Unilever R & D (Vlaardingen) / Wageningen
Universiteit & Researchcentrum (Wageningen)
STW-projecten 2006
81
Superfast Maxwell IC Extractor and
Solver - MICES
06913
The dormant period of cement
hydration
06915
BCB
07015
BBA
Projectleider
Projectleider
Dr.ir. N.P. van der Meijs
Prof.dr.ir. K. van Breugel
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
366.924
474.856
FINESSE: Fault dIagNosis for Embedded SystemS dEpendability
CBA
Projectleider
Prof.dr.ir. A.J.C. van Gemund
Totale toewijzing in euro
389.699
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
276.200
47.000
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
Het MICES project beoogde ontwikkeling en
Onderzoek naar het ontstaan en de duur van de
De tijd die nodig is om fouten in complexe systemen
implemen­tatie van verbeterde methoden voor het
dormante periode in hydraterend cement. Voor zover
te diagnostiseren begint een belangrijke bottleneck
modeleren van elektromagnetische en elektrostati-
hierover theorieën bestaan hebben deze meestal
te worden. Huidige diagnosetechnieken schieten
sche effecten in micro-elektronische chips. Door de
betrekking op afzonderlijke klinkercomponenten. In dit
te kort omdat teveel mogelijke diagnoses worden
voortschrijdende verkleining worden chips steeds
onderzoek is gekeken naar de dormante periode van
gegenereerd. In dit project wordt de diagnosenauw-
complexer. Daarom moeten blijvend nieuwe tools
vijf Portland cementen. Gebruik makend van verschil-
keurigheid sterk opgevoerd door de ontwikkeling van
ontwikkeld worden waarmee chip-ontwerpers de toe-
lende onderzoekmethoden kon een bevredigende
(1) verbeterde kansberekening van fouten in compo-
nemende complexiteit de baas kunnen. Binnen MICES
theorie worden opgezet voor ontstaan en beëindigen
nenten (defect modeling) en (2) verbeterde algoritmen
werd specifiek gewerkt aan betere modelleringsme-
van de dormante periode en is een uitgebreide set
(sequential diagnosis).
thoden voor het gedrag van chips bij hoge frequenties,
experimentele gegevens beschikbaar gekomen ten
en aan de gevoeligheid daarvan voor de toenemende
behoeve van numerieke simulaties van het hydratatie­
toleranties in het fabricageproces.
proces.
Resultaat na 5 jaar
De verbeterde defect modeling en sequentiële
diagnose technieken zijn geimplementeerd (TUD:
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
FRACTAL-tool) en zijn succesvol gevalideerd bij Océ
Technologies en Logica.
Het project heeft beide onderzoeksdoelen bereikt,
Het onderzoek heeft geresulteerd in een unieke set
zoals o.a. gedocumenteerd in twee proefschriften. De
meetgegevens, verkregen met behulp van verschil-
resultaten zijn bovendien in software geïmplemen-
lende meetmethoden, betreffende toestandpara-
teerd in een overkoepelend onderzoeksprogramma
meters van een hydraterend cement-water systeem
ASML Netherlands B.V. (Veldhoven) / Chess
van de groep. Van de software is, in samenwerking
in de vroege fase van de verharding. Uniek is dat
Embedded Technology BV (Haarlem) / Logica
met internationale partners (OptEM, Canada; Tanner
de meetgegevens betrekking hebben op Portland
Nederland B.V. (Rijswijk ZH) / Ministerie van Defensie
EDA, USA), ook een commerciële versie afgeleid. Deze
cement, en wel vijf verschillende soorten. Op grond
(‘s-Gravenhage) / Océ Technologies NV (Venlo) /
is wereldwijd verkrijgbaar als onderdeel van de Tanner
van een analyse van alle meetresultaten is een hypo-
Philips (Best) / Philips Healthcare Nederland BV
chip-ontwerp software. De revenuen komen ten goe-
these opgezet voor het ontstaan en het beëindigen
(Best) / TNO (Delft) / TNO (‘s-Gravenhage)
de aan de onderzoeksgroep voor verdere facilitering
van de dormante fase. De resultaten dienen als input
van het onderzoek en de ontwikkeling. Het onderzoek
gegevens, resp. validatiemateriaal, voor te ontwik-
heeft verder onder meer geleid tot samenwerking
kelen gebruikersvriendelijk software. Daarbij kan
met het Holst Centre, waarbij onderzoeksresultaten
worden aangesloten bij lopende simulatiestudies naar
gebruikt worden om het ontwerp van een nieuwe
cementgebonden materialen.
energiezuinige schakeling voor radiotoepassingen te
Gebruikers
optimaliseren.
Beton Son BV (Son) / Betonplatform (BFBN)
Gebruikers
(Woerden) / ENCI BV (Maastricht) / Reactor
Magma Design Automation B.V. (Eindhoven) /
Instituut Delft (Delft) / SGS INTRON B.V. (Sittard) /
Magwel NV (Leuven, België) / NXP Semiconductors
Spanbeton BV (Koudekerk a/d Rijn) / TNO (Delft) /
(Eindhoven) / OptEM Engineering Inc. (Calgary,
Vereniging van Ondernemingen en Betonmortelfabri-
Canada) / Technische Universiteit Eindhoven
kanten in Nederland (Veenendaal)
(Eindhoven)
82
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
Explosive spalling of concrete:
towards a model for fire resistant
design of concrete elements
07045
PARSAX: Polarimetric Agile Radar in
S- And X-band
07046
BBA
Projectleider
Dr.ir. E.A.B. Koenders
Totale toewijzing in euro
883.072
Totale inkomsten in euro
226.000
Doelstelling
A Cybernetic Approach to Assess
Simulator Fidelity
07058
CCB
Projectleider
Prof. O. Yarovyi DSc
Totale toewijzing in euro
1.321.910
BBA
Projectleider
Prof.dr.ir. M. Mulder
Totale toewijzing in euro
405.600
Totale inkomsten in euro
617.000
Doelstelling
Doelstelling
In dit project werken TU Delft en TU Eindhoven samen
Het PARSAX project omvat het ontwerp en de ontwik-
In virtuele omgevingen, zoals in een vluchtsimulator,
met als doel het onderzoeken van het mechanisme
keling van nieuwe(geavanceerde) technologie voor
gedragen mensen zich vaak anders dan in de werke-
dat de oorzaak is van het spatten van betonnen
integratie in de S-band radar. Een belangrijke motivatie
lijkheid. Dit komt doordat de visuele en vestibulaire
constructies bij blootstelling aan brand. Het is nu vijf
voor de bouw van deze radarsystemen is om de
stimuli niet perfect nagebootst kunnen worden. De
jaar onderweg. Het is gebleken dat het spatten van
modellen die de eigenschappen van de verstrooiings­
onderzoeker wil de multi-modale bewegingswaar­
beton één van de oorzaken is die kan bijdragen aan
matrix beschrijven te valideren en te verifiëren,
neming van piloten modelleren in het vliegtuig en in
instortingsgevaren van betonnen constructies in
gebruikmakend van doelen in een door de mens
de vluchtsimulator. Een vergelijking van deze modellen
geval van ernstige calamiteiten (zoals recentelijk is
­gecreëerde omgeving of in een natuurlijke omgeving.
kan tot nieuwe inzichten leiden hoe de simulator moet
gebleken in tunnelbranden in de Mont Blanctunnel en
Intensief gebruik van deze radar en andere radar­
worden ingesteld zodanig dat gedragsadaptaties niet
de Kanaaltunnel).
systemen in toekomstige projecten wordt verwacht.
meer nodig zijn.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Het project heeft veel interesse van de praktijk en
In het project is een polarimetrische radar ontwikkeld
In meerdere experimenten met ervaren piloten is, voor
wordt gesteund door een gebruikerscommissie van 11
met real-time digitaal processing van twee-ortho-
het eerst, de multi-modale bewegingswaarneming
bedrijven en instellingen. In totaal zijn er 3 promovendi
gonale polarimetrische golfvormen in vier parallelle
van piloten in het vliegtuig vergeleken met en de
actief waarvan er recentelijk één zijn proefschrift
kanalen tegelijkertijd. Nieuwe resultaten zijn gehaald
waarneming in de vluchtsimulator. Het project heeft
met de titel “NMR imaging of moisture inside heated
op het gebied van polarimetrie in theorie en praktijk.
aan alle wetenschappelijke doelstellingen voldaan.
porous building materials” met succes heeft verdedigd.
De theorie, validatie en praktische implementatie van
Nieuwe multi-modale identificatietechnieken zijn
De twee overige promovendi zijn in de laatste fase
twee breedband orthogonale radarsignalen met een
ontwikkeld die het mogelijk maken de visueel-vesti-
van het onderzoek en verwachten dit jaar hun proef-
modelmatige benadering voor het radar ontwerp;
bulaire waarneming en terugkoppeling van de piloot
schrift af te ronden op het gebied van dehydratatie
­concept en implementatie van programmeerbare
te modelleren in actieve stuurtaken. Een fly-by-wire
en modelvorming. De resultaten van het onderzoek
digitale zender/ontvanger. Vier proefschriften, 13 tijd-
systeem is ontwikkeld voor het TU Delft/NLR labora-
zijn direct implementeerbaar in de praktijk. Zo kan
schrift- en 52 conferentieartikelen zijn gepubliceerd.
toriumvliegtuig om het vliegergedrag ook in een echt
op basis van de bevindingen de regelgeving worden
De radar is intensief gebruikt voor klimaatstudies.
vliegtuig te modelleren. Een uniek resultaat is dat op
aangescherpt en is er interesse vanuit de praktijk
Ook is de radar in een EU-project gebruikt verbeterde
deze manier voor het eerst bepaald is hoe de vlieger
om het voorspellende model toe te passen voor het
vliegveldveiligheid en detectie van klein en langzaam
de verschillende bronnen van informatie (visuele infor-
ontwerpen van brandveilige constructies.
bewegende doelen met behulp van breedbandige
matie, fysieke beweging) over de vliegtuig beweging
golfvormen.
gebruikt in het besturen van het vliegtuig. De weten-
Gebruikers
BAM Infraconsult BV (Gouda) / Betonplatform
schappelijke impact van het project is uitzonderlijk
Gebruikers
hoog. Het project heeft geleid tot richtlijnen voor het
(BFBN) (Woerden) / CUR Bouw & Infra (Gouda) /
Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (De
instellen van het simulator bewegingssysteem. Het
Dassault Systems Simulia B.V. (Maarssen) / Delta
Bilt) / Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut
werk van beide promovendi heeft geleid tot 12 peer-
Marine Consultants BV (Gouda) / Efectis Nederland
(De Bilt) / Thales Nederland BV (Hengelo OV) /
reviewed ISI journal papers, 5 journal papers zijn nog
B.V. (Rijswijk) / Gemeente Rotterdam (Rotterdam)
TNO (‘s-Gravenhage) / Wageningen Universiteit &
in voorbereiding.
Hurks Beton (Veldhoven) / Movares Nederland BV
Researchcentrum (Wageningen)
(Utrecht) / Rijkswaterstaat (Utrecht) / Strukton
Gebruikers
Engineering (Utrecht) / Technische Universiteit Delft
AMS Consult B.V. (Delfgauw) / Bosch Rexroth B.V.
(Delft) / Technische Universiteit Eindhoven
(Boxtel) / Inspectie Verkeer en Waterstaat
(Eindhoven) / TNO (Delft)
(Hoofddorp) / International Development of
Technology (IDT) (Breda) / Nationaal Lucht- en
Ruimtevaartlaboratorium (Amsterdam) / Sabena
Flight Academy (Steenokkerzeel, België)
TNO (Soesterberg)
STW-projecten 2006
83
Assessing and quantifying the
safety of airport arrival trajectories
and procedures
07071
Hydrogen Storage in Nanoporous
Clathrate Materials
07215
BCA
Projectleider
Prof.dr.ir. T. van Holten
Totale toewijzing in euro
07293
AAA
Projectleider
Prof.dr.ir. C.J. Peters
Totale toewijzing in euro
473.700
378.365
Doelstelling
MEMS microreactors for electron
microscopy
Doelstelling
BCB
Projectleider
Dr.ir. J.F. Creemer
Totale toewijzing in euro
135.200
Doelstelling
In de hedendaagse praktijk volgen vliegtuigen
Het belangrijkste doel was het onderzoeken van de
Elektronenmicroscopie (TEM) wordt vaak gebruikt ter
bepaalde van tevoren vastgelegde aanvliegroutes
­effectiviteit van verschillende promotor moleculen
bestudering van nanogestructureerde katalysatoren.
naar een luchthaven (deze routes worden STARs
in het stabiliseren van de SII of SH clathraatrooster­
Echter, door het vacuüm in de microscoop was het
genoemd). Wanneer de capaciteit van een luchthaven
plaatsen en het optimaliseren van de waterstof
niet mogelijk om katalysatoren te observeren bij de
moet toenemen is het dus noodzakelijk dat er in een
opslag­capaciteit onder omgevingsomstandigheden
gasdrukken waarin ze gebruikt worden in de industrie.
bepaalde tijd ook meer vliegtuigen van die routes
met behulp van modellering en computersimulatie-
Ons doel was het ontwikkelen van een zeer transpa-
gebruik kunnen maken. In dit STW onderzoek zal een
technieken.
rante microreactor waarmee dat wel zou kunnen. Hiervoor gebruikten we silicium-gebaseerde technologie
objectieve en algemeen geaccepteerde methode
ontwikkeld worden waarmee de veiligheid van een
Resultaat na 5 jaar
STAR gekwantificeerd kan worden, op een snellere en
Monte Carlo simulaties zijn uitgevoerd om de thermo­
50 procent goedkopere manier.
dynamica van de waterstofopname te bestuderen
Resultaat na 5 jaar
van microelektromechanische systemen (MEMS).
Resultaat na 5 jaar
in SII en SH clathraat-hydraten met verschillende
Het project heeft werkende MEMS nanoreactoren
promotor moleculen. Een nieuwe techniek is ontwik-
opgeleverd. Daarmee zijn de eerste microscoopbeel-
Door het uitvoeren van monte carlo computer-
keld om de vrije energie van lege en geheel gevulde
den gemaakt van een katalysator op atomaire schaal
simulaties met een volledig niet-lineair model van
clathraat-hydraatstructuren te berekenen. Deze
onder industriële condities (atmosferische druk,
een groot passagiersvliegtuig (Boeing 747), zijn de
techniek is getest met methaan clathraat-hydraten en
500 ºC). Onverwacht bleken de nanoreactoren ook
effecten van de verschillende ontwerpparameters die
er is aangetoond dat deze effectief is. De techniek is
nieuwe wegen te openen in scanning transmission
bij aanvliegroutes een rol spelen, op de gemodel-
vervolgens gebruikt om de vrije energie van verschil-
X-ray microscopy (STXM). Tenslotte bleken de micro-
leerde vlieger-werkbelasting onderzocht. Daaruit zijn
lende clathraat-hydraten te berekenen. Voor de SII
heaters van de reactoren apart succesvol voor in-situ
een twintigtal ontwerpparameters geselecteerd, die
structuur bleek tetrahydrofuraan (THF) even efficiënt in
verhitting met zeer lage drift. De nanoreactoren heb-
vervolgens door het uitvoeren van experimenten met
het stabiliseren van de structuur als alle andere geteste
ben geleid tot verschillende follow-up-projecten zoals
professionele vliegers in de luchtsimulatoren van TU
promotoren. Voor de sH structuur, met promotor-
NIMIC (14 MEuro). Er is een patent aangevraagd op
Delft en NLR, en later ook in het laboratoriumvliegtuig
moleculen in grote kooien, blijkt dat thiirane de meest
de technologie. De industriële gebruikers (FEI, Haldor
van TU Delft/NLR, zijn geanalyseerd. Uiteindelijk
efficiënte promotor is, met ethyleenoxyde als een
Topsøe) passen de resultaten momenteel toe.
heeft het project geleid tot zeven richtlijnen voor het
goede tweede. Wanneer de promotormoleculen zich
ontwerpen van aanvliegroutes die de werkbelasting
bevinden in de tussenmaatkooien dan is formaldehyde
van verkeersvliegers beperken. Het onderzoek heeft
de meest efficiënte promotor.
(Lyngby, Denemarken) / Philips Research (Eindhoven)
geleid tot 5 peer-reviewed ISI journal papers. In het
laatste jaar van het project is samen met To70 BV en
Gebruikers
NLR een computerprogramma ontwikkeld, waarin op
Energieonderzoek Centrum Nederland (Petten)
een gebruikersvriendelijke manier de effecten van de
/ NUON (Amsterdam) / Shell Global Solutions
belangrijkste ontwerpparameters van aanvliegroutes
International BV (Amsterdam) / Shell International Oil
op de vlieger werkbelasting kunnen worden voorspeld.
Products BV (Amsterdam)
Gebruikers
Air Traffic Control the Netherlands (Schiphol Airport)
/ Civil Aviation Authorities - The Netherlands (Hoofddorp) / Dutch Air Line Pilots Association - VNV /
(Badhoevedorp) / Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (Amsterdam) / PecoTrans (Bergen NH)
/ Schiphol Group (Schiphol) / To70 (‘s-Gravenhage)
84
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
FEI Company (Eindhoven) / Haldor Topsøe A/S
Technische Universiteit Delft (Delft) / Xensor
Integration bv (Delfgauw)
Peer-to-Peer Technology for Nearzero Cost TV Distribution
07299
HERE, Indoor Positioning Based on
Ultra WideBand (UWB) Radio Signals
07343
BBA
Projectleider
Dr.ir. J.A. Pouwelse
Totale toewijzing in euro
135.200
Doelstelling
Instrumented endoprosthesis
and biomechanical models of the
shoulder
07354
BBA
Projectleider
Dr.ir. G.J.M. Janssen
Totale toewijzing in euro
471.150
Doelstelling
BBA
Projectleider
Prof.dr. F.C.T. van der Helm
Totale toewijzing in euro
274.854
Doelstelling
Televisie kijken wordt flexibel met websites zoals
Het doel was om te onderzoeken of afstandmeting,
Het doel was tweeledig: in de eerste plaats het
uitzendinggemist.nl en Youtube. Probleem is dat
en daarmee plaatsbepaling, mogelijk is met zeer
combineren informatie uit een spierskeletmodel van
deze websites veel geld kosten, want video kost
breedbandige radio-signalen, en in het bijzonder
de schouder en een geïnstrumenteerde schouder
veel Internet capaciteit. Dit probleem kan worden
of dat ­mogelijk was in (dicht) bebouwd gebied en
endoprothese om daarmee de krachten die op de
opgelost met peer-to-peer technologie. Mede dankzij
binnenshuis, typisch omgevingen waar satelliet-
schouder werken te kwantificeren, het model te
de NWO ­Veni-financiering is Nederland nu wereldwijd
navigatie met GPS het af laat weten. Het project liep
­valideren, en de resultaten voor de onderzoeks­
het leidende expertisecentrum inzake peer-to-peer.
van medio 2006 tot medio 2010, en de op het project
gemeenschap beschikbaar te maken. Het tweede
­Belangrijk, omdat peer-to-peer groter is dat alle
aangestelde promovendi zijn succesvol gepromoveerd
doel van het project was het ontwikkelen van een (of
andere typen Internet verkeer en dit ook erg winst­
in december 2010 en januari 2011. Het project kon
meerdere) module(s) om modelinformatie te kunnen
gevend, zie Spotify en Skype.
rekenen op grote belangstelling van het Nederlandse
visualiseren, indien mogelijk on-line.
bedrijfsleven; de gebruikerscommissie is gedurende
Resultaat na 5 jaar
In Delft is de eerste intelligente televisie gebouwd
de looptijd van het project in omvang meer dan
verdubbeld.
toe gekozen biomechanische modellering en daarmee
die TV programma’s direct via peer-to-peer over
Internet ontvangt. Het Veni-onderzoek is uitgebreid
Resultaat na 5 jaar
Het project heeft geleid tot aanpassingen in de tot nu
Resultaat na 5 jaar
geleid tot een concrete verbetering van de model-
in EU verband met andere grote projecten, totaal
Het project heeft de elementaire bouwstenen
structuur en modeluitkomsten. Dit heeft geleid tot
totale toewijzing in euro 26 Miljoen Euro. Het KP7
opgeleverd voor een binnenshuis UWB radioplaats-
een serie publicaties en een promotie. Daarnaast zul-
P2P-Next project, bijvoorbeeld, heeft een nieuwe
bepalingssysteem, zoals een kanaalmodel voor
len de meetresultaten binnenkort on-line beschikbaar
IETF Internet TV standard met industriële implemen-
afstandsbepaling, signaal- en ontvanger ontwerp, en
zijn via www.orthoload.com. Aan de visualisatie van
tatie opgeleverd. [https://datatracker.ietf.org/doc/
plaatsbepalingsalgoritme. Op het ontvanger-ontwerp
modelresultaten wordt, in samenwerking met MOTEK
draft-ietf-ppsp-peer-protocol/] Ook is het gelukt om
is een patent gerealiseerd, met als titel ‘A low-cost
Medical (www.motekmedical.com/) en Noldus Informa-
peer-to-peer video streaming werkend te krijgen in
UWB TOA estimation stategy for accurate indoor
tion Technology (www.noldus.com) nog gewerkt. Op
een smartphone app. Aan de wetenschapelijke kant is
ranging’, Nederlands patent nr. 2002892, in mei
basis van het project worden stappen ondernomen om
binnen dit Veni-project samenwerking met Harvard en
2009. Inmiddels is een vervolg-project ‘HERE-2 - Ultra
te komen tot een on-line visualisatie van schouder­
wikipedia opgezet rond het principe van “bandwidth
WideBand (UWB) radio indoor positioning system’
belasting ten behoeve van met name revalidatietoe-
as a currency”.
ingediend, wederom in het STW Open Technologie
passingen, wat een doorbraak in revalidatietraining
Programma (OTP), en toegewezen per februari 2012.
kan betekenen.
Gebruikers
De centrale onderzoeksvraag is nu - gericht op de ontGebruikers
AHT International (Rotterdam) / European
wikkeling van een werkend prototype systeem - hoe
Broadcasting Union (Grand-Saconnex, Zwitserland) /
komen we tot een effectief, schaalbaar en betaalbaar
Aalborg University (Aaleborg East, Denemarken) /
Ilse Media (Amsterdam)
‘binnenshuis’ plaatsbepalingssysteem voor praktische
Biomet Nederland BV (Dordrecht) / Leids Universitair
toepassingen met gebruik van UWB signalen? Hierin
Medisch Centrum (Leiden) / Noldus Information
zal verder gebouwd worden op de resultaten van het
Technology BV (Wageningen) / Universitair Medisch
HERE-project. Op basis van het werkend prototype
Centrum Groningen (Groningen) / Universitair
systeem kan deze technologie door Nederlandse
Medisch Centrum St. Radboud (Nijmegen)
industrie in de markt gezet kan gaan worden.
Gebruikers
3UB B.V. (Delft) / IMEC Nederland (Eindhoven)
Logica Nederland B.V. (Nieuwegein) / Ministerie van
Defensie (‘s-Gravenhage) / Philips Research (Eindhoven) / Reelektronika BV (Reeuwijk) / RE-lion BV
(Enschede) / Rijkswaterstaat Data-ICT-Dienst (Delft)
Royal Netherlands Navy (‘s-Gravenhage) / Schiphol
Group (Schiphol) / Thales Nederland BV (Huizen)
TNO (‘s-Gravenhage) / Twente Institute for Wireless
and Mobile Communications BV (Enschede) / Utellus
BV (Enschede)
STW-projecten 2006
85
Applications of Continuity Preserving Acoustic Signal Processing
07459
Fast and robust two-legged walking
robots
07462
BBB
07505
BCA
Prof.dr. F.C.T. van der Helm
Projectleider
Prof.dr. P.J. French
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
629.522
95.000
704.404
BBB
Projectleider
Projectleider
Dr. T.C. Andringa
Sensory Feedback For Surgical
Drilling
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
72.600
83.150
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
Dit project heeft tot doel om nieuwe signaal­
Het project beoogde twee-benige robots te ontwik-
Implantaten worden steeds meer gebruikt in plaats
verwerkingsmethoden voor akoestische signalen te
kelen die op een oneven ondergrond tienmaal betere
van kunstgebit. De operatie wordt in het ziekenhuis
ontwikkelen die gebaseerd zijn op de tijd-frequentie
stabiliteit hebben dan de state-of-the-art. De nieuwe
gedaan, maar het proces is duur en heeft een aantal
analysemethode die bekend staat als Continuity
aanpak (‘limit cycle walking’ genaamd) moest tevens
oorzaken voor complicaties. Tijdens het boren kunnen
Preserving Signal Processing (CPSP). Het betreft
leiden tot snellere en minder complexe robots, ook
zenuwen en/of bloedvaten worden geraakt. Om dit
een samenwerking tussen de Sectie Akoestische
weer vergeleken bij de state-of-the-art ten tijde van
te voorkomen is veel voorbereiding nodig, zonder
Beeldvorming en Geluidbeheersing van de TU-Delft
de start van het project. Beide doelen zijn bereikt.
garantie dat deze problemen worden voorkomen. Dit
project is gericht op een systeem dat terugkoppeling
en de Afdeling Kunstmatige Intelligentie van de
Resultaat na 5 jaar
Universiteit van Groningen en betreft de volgende
tijdens het boren geeft. Hiermee kan de chirurg de
operatie aanpassen.
deelprojecten: a. Automatic Keyword Spotting (AKS);
Het project loopt nog. Er zijn twee robotprototypes
b. Machine Analysis and Diagnostics (MAD); c. Speech
opgeleverd, ‘Meta’ en de vrij bekend geworden ‘Flame’.
Intelligibility Enhancement for Hearing Aids (SEHA); d.
Een rennende robot en een zelflerende looprobot zijn
Quality Assessment of Room Acoustics (QARA).
nog in de maak, beiden zullen in 2012 nog aan het
In dit project is een nieuw optisch systeem ontwikkeld.
grote publiek getoond worden. De onderzoeksresul-
Met behulp van ontwikkelde software, kan dit systeem
taten worden wereldwijd gebruikt, onder andere in
door het bot direct voor de boor meten. Het oorspron-
Het AKS-project heeft tot een vervolgproject geleid.
Florida en Chicago, en Delft geldt als één van de top
kelijke doel was alleen maar bloedvaten en zenuwen
Hierin zullen de ontwikkelde technieken ingezet
centra van looprobot onderzoek. De kennis over het
te kunnen detecteren. In de loop van het project is
worden bij patiënten die weer opnieuw moeten leren
bouwen van energiezuinige, natuurlijk bewegende
het duidelijk geweest dat wij ook meer informatie
praten. Het MAD-project heeft geleid tot twee een-
robot-benen heeft ook geleid tot een nieuw (VIDI)
over de botkwaliteit kunnen meten. Dit levert extra
voudige en krachtige algoritmen voor het groeperen
onderzoeksproject op het gebied van veilige robot-
informatie voor deze toepassing en ook voor andere
van signaalcomponenten. Gaande het onderzoek is
armen.
toepassingen zoals osteoporosis. Dit resulteert in een
Resultaat na 5 jaar
potentieel nieuw project. Vanuit deze resultaten is
duidelijk geworden dat deze algoritmen van grote
waarde zijn voor het AKS project. Het SEHA-project
Resultaat na 5 jaar
Gebruikers
een nieuw bedrijf opgericht ‘Medlumics’.
heeft geleid tot geoptimaliseerde algoritmen voor
Ambroise Holland bv (Enschede) / Angst+Pfister B.V.
het verbeteren van spraakverstaanbaarheid. Zij zullen
(Zoetermeer) / De Efteling BV (Kaatsheuvel) /
mogelijk hun toepassing vinden in de verbetering van
Lithp Systems BV (Purmerend) / Maxon Motor
Academisch Centrum Tandheelkunde Amsterdam
hoortoestellen. HET QARA-project heeft geleid tot
Benelux BV (Enschede) / Philips Applied
(Amsterdam) / Academisch Medisch Centrum
nieuwe kwalificatieparameters voor de akoestiek van
Technologies (Eindhoven) / Technische Universiteit
(Amsterdam Zuidoost) / BioComp Industries bv
zalen, gebaseerd op niet-lineaire perceptiemodellen.
Eindhoven (Eindhoven) / TNO (Delft)
(Vught) / EXALOS AG (Schlieren, Zwitserland)
Gebruikers
Deze methode zal zijn toepassing vinden bij metingen
/ Klockner S.A. (Barcelona, Spanje) / Medlumics
en simulaties van akoestische zaaleigenschappen.
(Madrid, Spanje) / Universitair Medisch Centrum
Groningen (Groningen) / VU Medisch Centrum
Gebruikers
Brüel & Kjaer (Naerum, Denemarken) / DNV KEMA
Energy & Sustainability (Groningen) / LBP SIGHT
(Nieuwegein) / Metris BV (Hoofddorp) / Microflown
Technologies BV (Arnhem) / Philips Electronics
Nederland B.V. (Eindhoven) / Philips Research
(Eindhoven) / Sound Intelligence (Amersfoort) /
Televic NV (Izegem, België) / Varibel Innovations
BV (Arnhem) / VU Medisch Centrum Amsterdam
(Amsterdam)
86
Utilisatierapport STW 2012
Amsterdam (Amsterdam) / W&H Dentalwerk
(Bürmoos, Oostenrijk)
Delta Reconfigurable Scientific
Computer (DRSC)
07533
Next generation Global Navigation
Satellite Systems - carrier phase
ambiguity resolution as the key to
challenging new applications
07828
AAA
BCA
Projectleider
Projectleider
Dr. G.K. Kuzmanov
Dr.ir. A.A. Verhagen
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
208.000
140.608
Doelstelling
Doelstelling
Dit was een fundamenteel project gericht op high
Satellieten van het GPS en toekomstige Galileo
performance wetenschappelijke berekeningen
cirkelen op 20.000 kilometer boven de aarde. Nieuwe
met herconfigureerbare chips. Dit zijn chips die per
toepassingen vereisen plaatsbepaling tot op de
berekening geoptimaliseerd kunnen worden. Het
millimeter nauwkeurig met een zekerheid boven de
primaire doel was om een theoretische en praktische
99.999%. Doel van dit onderzoek was het ontwik-
kennisbasis en expertise te ontwikkelen om goedkope,
kelen van algoritmes voor schatting en validatie van
schaalbare vectorprocessors voor high-end weten-
de onbekende parameters om dit mogelijk te maken.
schappelijke toepassingen te ontwerpen. Het heeft
Qua toepassingen kan gedacht worden aan het
nieuwe concepten en methoden voor de wetenschap-
automatisch navigeren van voertuigen (op aarde, in de
pelijke wereld opgeleverd om modulaire en goedkope
lucht en in de ruimte) of het nauwkeurig plaatsen van
wetenschappelijke computers te ontwerpen.
constructies.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Dit was een fundamenteel project gericht op high
Een belangrijke ontwikkeling in de afgelopen jaren
performance wetenschappelijke berekeningen
is het gebruik van de zogenaamde Precise Point
met herconfigureerbare chips. Dit zijn chips die per
Positioning (PPP) techniek. PPP is goedkoop en overal
berekening geoptimaliseerd kunnen worden. Het
op aarde toepasbaar. Binnen dit onderzoeksproject
primaire doel was om een theoretische en praktische
is een methode ontwikkeld die eraan bijdraagt dat
kennisbasis en expertise te ontwikkelen om goedkope,
de convergentietijd met PPP drastisch wordt verkort
schaalbare vectorprocessors voor high-end weten-
en bovendien de betrouwbaarheid garandeert. Deze
schappelijke toepassingen te ontwerpen. Het heeft
methode is in zowel commerciële als academische
nieuwe concepten en methoden voor de wetenschap-
software geïmplementeerd. Een ander aspect
pelijke wereld opgeleverd om modulaire en goedkope
waarnaar onderzoek is gedaan is GPS-standbepaling.
wetenschappelijke computers te ontwerpen.
Met de ontwikkelde algoritmes is het mogelijk een
nauwkeurige oriëntatie te schatten van bijvoorbeeld
Gebruikers
Unmanned Aerial Vehicles voor fotogrammetrische
Actiflow BV (Breda) / Barcelona Supercomputing
opnames. Er is interesse van diverse partijen om dit
Center Department (Barcelona, Spanje) / Imperial
verder te gaan onderzoeken.
College London (London, Groot-Brittannië) / NXP
Gebruikers
Semiconductors (Eindhoven)
ESTEC - European Space Research and Technology
Centre (Noordwijk ZH) / Fugro Intersite B.V.
(Leidschendam) / LNR Globalcom b.v. (Rijswijk ZH)
/ Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
(Marknesse) / Septentrio Satellite Navigation NV
(Leuven, België) / URSA Minor Space & Navigation
(Delft)
STW-projecten 2006
87
E
Technische Universiteit
Eindhoven
Failure of load-bearing timber
beams caused by connections
06675
Tailored Stable Membranes for
Molecular SeparationIntegrated
with Continuous Reaction under
Supercritical
Conditions
07055
BBA
Projectleider
Dr.ir. A.J.M. Leijten
Totale toewijzing in euro
337.243
Doelstelling
AAA
Projectleider
Dr.ir. N.E. Benes
Totale toewijzing in euro
405.600
Doelstelling
Hout toegepast als dragende elementen in bouw­
Het onderzoek was gericht op de ontwikkeling van
constructies is om verschillende redenen aanbeve­
nieuwe generaties van stabiele membranen voor de
lingswaardig. Het draagvermogen van houten
efficiënte moleculaire scheiding van producten en
elementen welke loodrecht op de vezelrichting
reactanten, onder zware (chemische) omstandighe-
worden belast door de splitsterkte. Het doel van het
den. Er is speciale nadruk gelegd op de karakterisering
onderzoek is een beter begrip te ontwikkelen van de
van dit type membranen onder zware condities (bij
bezwijk­mechanismen die ten grondslag liggen aan het
hoge temperaturen en drukken). De in-situ analyse
splijten van het hout en hiervoor verbeterde modellen
van de dunne selectieve lagen is uitgevoerd met
te ontwikkelen. Deze modellen moeten resulteren in
ellipsometrie.
nieuwe Europese reken regels.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Setups waarmee bij hoge drukken de permeabiliteit
Het onderzoek omvat zowel analytische- en eindige
kan worden gemeten zijn gebouwd. Met behulp van
elementen modellen als ook ter verificatie en para-
deze apparatuur kan het meten van de permeabiliteit
meters experimenteel onderzoek. De kritieke last is
van 1 component van gecomprimeerde vloeistoffen
vastgesteld met numerieke simulaties met behulp
tot 200 bar en 200 C gemeten worden. Deze meet­
van een discreet scheurmode. Deze modellen komen
apparatuur is uniek.
goed overeen met de experimentele resultaten en
De katalytische activiteit van zowel gemodificeerde
modelvoorspellingen. Het effect van asymmetrische
als standaard homogene Wilkonson type katalysato-
scheurvoortplanting in geval van twee verbindingen
ren, bij de hydroformylering van 1-octeen, is gemeten.
langs de balkas verklaart de tot nu toe onverklaarde
Er blijkt dat de modificatie van de katalysator van
toename van de experimentele splijtsterkte. Hierbij is
invloed is op de performance in het gecomprimeerde
de scheurvoortplanting in de richting van de hoogste
koolstofdioxide milieu. Een resultaat dat van bijzonder
dwarskracht dominant.
belang is, is de hoge activiteit van conventionele
katalysatoren bij voldoende hoge drukken. Hierdoor
Gebruikers
kunnen goedkope katalysatoren ingezet worden in
Centrum Hout (Almere-Buiten) / De Groot
plaats van dure gemodificeerde katalysatoren. De
Vroomshoop BV (Vroomshoop) / GLC
haalbaarheid is door middel van swellings metingen in
Houtconstructies BV (Sint-Oedenrode) / Groot
organische en anorganische (koolstofdioxide) oplos-
Lemmer B.V. (Lemmer) / H.E. Luning Adviesbureau
middelen (onder druk) aangetoond.
voor Technische Houtconstructies B.V. (Doetinchem)
/ Raadschelders Bouwadvies B.V. (Spaarndam) /
Gebruikers
Technische Universiteit Delft (Delft) / Vereniging van
Energieonderzoek Centrum Nederland (Petten) /
Houtskeletbouwers (Drachten)
FeyeCon Carbon Dioxide Technologies (Weesp) /
Shell Global Solutions International BV (Amsterdam)
/ TNO (Delft) / Universiteit Twente (Enschede) /
Westfalia Separator Membraflow GmbH (Essingen,
Duitsland)
88
Utilisatierapport STW 2012
Rapid Heating with Direct Steam
Injection
07331
State of the art mechatronics for
the design of a next generation
haptic feedback enhanced robot
system for minimally invasive
surgery
07369
BBA
Projectleider
Dr. C.W.M. van der Geld
Totale toewijzing in euro
490.699
A physiological monitor for early
detection of deep pressure ulcers
07386
BCA
Projectleider
Prof.dr.ir. M. Steinbuch
Totale toewijzing in euro
466.851
BAA
Projectleider
Dr.ir. C.W.J. Oomens
Totale toewijzing in euro
505.906
Totale inkomsten in euro
25.000
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
De doelstelling van dit project is de ontwikkeling
Onderzoek naar en realisatie van een robot (slave)
Doel van het onderzoek was het begrijpen van de
van een nieuw fysisch model ten behoeve van de
voor kijkoperaties waarmee chirurgen extra bewe-
­oorzaken van decubitus (doorliggen) en ontwik-
simulatie van een verhittingsproces van vloeistoffen
gingsvrijheid en krachten teruggekoppeld krijgen.
keling van een methode voor vroege detectie van
gebaseerd op directe injectie van stoom. Dit RANS-
Hiertoe wordt de slave gekoppeld aan de tafel en
decubituswonden die in diepe weefsellagen ontstaan.
model zal worden gevalideerd met een combinatie van
voorzien van een compact, stijf en instelbaar frame,
Dit laatste is een probleem bij mensen met een
gedetailleerde metingen in een speciale testopstel-
drie instrumentmanipulatoren met een kinema-
dwarslaesie, mensen onder narcose of anderszins
ling en met een ondersteunend model gebaseerd
tisch vastgelegd draaipunt en krachtsensoren, en
immobiel en gevoelloos. Schade kan ontstaan in de
op een combinatie van large-eddy simulatie en de
instrumenten met elleboog en polsgewricht aan
buurt van botuitsteeksels en, indien niet ontdekt,
diffuse-interface methode. Het RANS-model zal door
instrumenttip voor bewegingsvrijheid om een hoek.
uitgroeien tot een ernstige, diepe, levensbedreigende,
eindgebruikers worden geïmplementeerd.
Vervolgstap is nog twee manipulatoren te realiseren
chronische wond.
en klinische tests en eventuele verbeteringen door te
Resultaat na 5 jaar
voeren, eventueel met spin-off.
keld en het NIZO gaat dat model toepassen en
Resultaat na 5 jaar
Er is aangetoond dat er twee schadeprocessen paral-
Een versie van het beoogde RANS-model is ontwikResultaat na 5 jaar
lel lopen. Een relatief traag ischemisch proces leidt
toetsen aan de praktijk. Gedetailleerde metingen zijn
De slaverobot is gerealiseerd en getest en: - heeft een
na enkele uren tot de eerste tekenen van skelet-
gedaan van grensvlak topologieën, snelheids- en
stijf frame gekoppeld aan de tafel (30 Hz) bestaande
spierschade. Bij voldoende hoge rekken zal al na 10
temperatuurvelden bij stoominjectie in een stromend
uit een platform-instelmechanisme (5 graden van
minuten structurele schade ontstaan. Ischemische
medium. Een diffuse-interface model is ontwikkeld als
vrijheid, dof) met platform waarin drie manipulator-
schade kan worden vermeden door afdoende wis-
ook een combinatie met een large-eddy simulatie. Een
instelmechanismen (ieder 5 dof) geplaatst worden, - is
selbelasting. Structurele schade is vermijdbaar met
mechanistisch model voor intermitterende stoomin-
door deze instelmechanismen in hoge mate instelbaar
de goede lichaams-ondersteunende middelen. Het
jectie werd getoetst aan metingen. Een aanzet werd
en daardoor aan te passen aan procedures en patiën-
onderzoek naar vroege detectie heeft de potentie
gemaakt met een nieuwe locale meetmethode voor
ten, - heeft korte krachtlussen tussen instrumenttips
aangetoond van biochemische markers die op te
temperatuur in een stromend medium.
wat nauwkeurig bewegen beter mogelijk maakt, -
sporen zijn in bloed en urine. De kennis over oorzaken
heeft manipulatoren om het instrument te bewegen
wordt nu in samenwerking met bedrijven toegepast in
en krachten te meten. Iedere manipulator heeft een
computermodellen ter verbetering van bedden voor de
ASML Netherlands B.V. (Veldhoven) / Campina
dubbel parallellogram dat kinematisch een draaipunt
Intensive Care, brancards en wondbedekkers.
Innovation (Deventer) / FrieslandCampina (Deventer)
vastlegt wat tijdens de operatie samenvalt met de
Nestlé Nederland BV (Diemen) / Nestlé Nederland
incisie, - heeft instrumenten met ieder vier dof (pitch,
BV (Nunspeet) / NIZO food research BV (Ede GLD)
roll, pivot, close) en krachtsensoren. De betrokken
Adelante-zorggroep (Hoensbroek) / Dwarslaesie
/ Stork Food & Dairy Systems BV (Amsterdam) /
chirurgen zijn bijzonder enthousiast en er worden
Organisatie Nederland (Groningen) / HILL-ROM
Technische Universiteit Delft (Delft) / Technische
vervolgstappen ontwikkeld om over te kunnen gaan
(Montpellier, Frankrijk) / Landelijk Expertise-
Universiteit Eindhoven (Eindhoven) / Unilever R &
tot klinische testen, alsmede de oprichting van een
centrum Verpleging en Verzorging (Utrecht) / Philips
D (Vlaardingen) / Universiteit Twente (Enschede) /
start-up.
Healthcare Nederland BV (Best) / Philips Research
Gebruikers
Gebruikers
(Eindhoven) / Technische Universiteit Eindhoven
Vreman Research (Hengelo OV)
Gebruikers
(Eindhoven)
Academisch Ziekenhuis Maastricht (Maastricht) /
Applikon Biotechnology BV (Schiedam) / CCM Centre
for Concepts in Mechatronics B.V. (Nuenen) / EBtech
(Someren) / IME Technologies (Eindhoven) /
Janssen Precision Engineering BV (Maastricht-Airport)
/ Meander Medisch Centrum (Amersfoort) / Moog
FCS (Nieuw-Vennep) / Technische Universiteit Delft
(Delft) / TNO (Delft) / Universitair Medisch Centrum
Utrecht (Utrecht)
STW-projecten 2006
89
Efficient sonochemical micro­
reactors
07391
07595
AAA
Projectleider
07728
CBA
Totale toewijzing in euro
Totale inkomsten in euro
Doelstelling
Totale toewijzing in euro
582.605
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
140.000
40.000
Projectleider
Prof.dr.ir. O.J. Luiten
Totale toewijzing in euro
421.702
759.553
BBA
Projectleider
Dr. P.A. Bobbert
Prof.dr. D. Lohse
Laser-cooled focused ion beams
Probing and modeling of spatiotemporal potential profiles in organic field-effect transistor channels
Doelstelling
50.000
Doelstelling
De energie-efficiënte van sonochemische processen
De belangrijkste onderzoeksvraag aan het begin van
Het opsporen van defecten in geïntegreerde circuits is
is geëvalueerd. Bij de implosie van een gasbel onder
het project was die naar de oorzaak van het optreden
van groot belang voor de halfgeleiderindustrie. Focu-
invloed van ultrageluid treden interessante effecten
van een onbegrepen operationele instabiliteit in orga-
sed Ion Beam instrumenten met een Liquid Metal Ion
op zoals radicaalvorming en menging. Experimenten
nische veldeffecttransistoren (OFETs). De doelen van
Source (LMIS) zijn daarvoor het gereedschap. Omdat
onder standaardcondities laten zien dat er veel
het project waren het beantwoorden van deze vraag,
steeds kleinere structuren worden gemaakt, moet de
gasbellen worden gevormd, die vervolgens transmis-
de fabricage van stabielere OFETs met het oog op de
resolutie van FIBs ook worden verbeterd, liefst naar de
sie van het geluid verminderen. Dit vermindert de
toepassing op o.a. elektronisch papier, de optimalisatie
schaal van 1 nm. Dit is met de huidige brontechnologie
efficiëntie. Miniaturisatie van het proces, zodat het
van ladingsinvanging in driepolige organische geheu-
niet mogelijk. Doel van dit project was om daarvoor
geluidsveld op enkele bellen werkt is een optie om de
gens en het vergroten van de dynamische respons van
een totaal nieuw type, de ‘ultrakoude’ ionenbron te
efficiëntie te verhogen.
biodetectoren.
ontwikkelen, gebaseerd op foto-ionisatie van met
lasers gekoelde en opgesloten atomen.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Bij ultrageluid van 60 kHz en lage energie-input (rond
Via meting van de ruimte- en tijdafhankelijke poten-
5 W) kunnen radicalen efficiënter worden gemaakt dan
tiaalprofielen van OFETstructuren en theoretische
Er is een werkend prototype van een ultrakoude
bij 20 kHz. De staande golf bij 60 kHz ondervindt min-
modellering hebben wij de oorzaak van de instabiliteit
ionenbron gerealiseerd en de eigenschappen daarvan
der hinder van geluidsreflectie dan een golf bij 20 kHz.
achterhaald: in het transistorkanaal reageren mobiele
zijn bepaald door metingen en modellering. Onder
Er is een optimale gassamenstelling voor radicaalvor-
ladingen met water tot protonen, die vervolgens
meer is aangetoond dat de temperatuur van de bron
ming, waarbij de thermische eigenschappen en chemie
ingevangen worden in het gatediëlektricum en het
extreem laag is - enkele mK - en dat een veel betere
van het gas belangrijk zijn. Mechanisch knippen van
elektrische veld van de gate afschermen. Dit betekent
energiespreiding kan worden bereikt dan met een
polymeer-metaal katalysatoren is mogelijk. Hydrody-
dat stabiele OFETs kunnen worden gemaakt door te
LMIS. Ook is een methode ontwikkeld om de geleverde
namische cavitatie in 0.75 mm diameter buizen geeft
voorkomen dat water het transistorkanaal bereikt. Ook
ionenflux te optimaliseren. Het project leverde al elf
radicaalvorming. De golfpropagatiesnelheid en drukval
zijn er OFETs gemaakt met een organische monolaag
publicaties op. De helderheid van het prototype bleek
in slug flow kan worden gebruikt om de gasfractie en
als halfgeleider (SAMFETs).Hiermee zijn gevoelige
echter nog niet hoog genoeg. Daarom is een sterk
bellengte te bepalen.
gasdetectoren gemaakt en kunnen in de toekomst
verbeterd concept ontwikkeld, dat in een vervolg-
gevoelige biodetectoren worden gemaakt.
project (STW-project 12199: Ultracold FIB) tot een
Gebruikers
BuNova Development BV (Zwolle) / DSM Nutritional
prototype FIB moet leiden. Daarbij zijn onder andere.
Gebruikers
FEI Company en Coherent Benelux betrokken.
Products Europe Ltd (Birsfelden, Zwitserland) / ILA
Dutch Polymer Institute (Eindhoven) / Holst
GmbH (Edinburgh, Groot-Brittannië) / ILA Intelligent
Centre (Eindhoven) / Philips Research Europe -
Laser Applications GmbH (Jüluch, Duitsland) / KWR
Eindhoven (Eindhoven) / Philips Technology
FEI Company (Eindhoven) / FOM-instituut AMOLF
Watercycle Research Institute (Nieuwegein) /
Incubator (Eindhoven) / Polymer Vision Ltd.
(Amsterdam) / Philips Research Europe - Eindhoven
Micronit Microfluidics BV (Enschede) / Universiteit
(Eindhoven) / TNO (Eindhoven)
(Eindhoven) / Technische Universiteit Delft (Delft)
Twente (Enschede)
90
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
Smart Structured Multiphase
Reactors SSM-1 Multiple spinning
disk reactor SSM-2 Rotating foam
reactor
07903
Smart Structured Multiphase
­Reactors SSM-1 Multiple spinning
disk reactor
10100
ABA
CBA
Projectleider
Projectleider
Prof.dr.ir. J.C. Schouten
Prof.dr.ir. J.C. Schouten
Totale toewijzing in euro
250.000
Doelstelling
Totale toewijzing in euro
250.000
Doelstelling
Roterende reactoren kunnen gebruikt worden om
Dit project onderzoekt een nieuw type katalytische
chemische omzettingen efficiënter en schoner uit te
meerfasereactor, de MultiDisc reactor. In deze
voeren. In compacte nieuwe reactoren is het mogelijk
chemische reactor bevinden gasvormige en vloeibare
in kortere tijd selectiever het gewenste product te
reactanten zich tussen twee of meer draaiende,
produceren. In het kader van dit project zijn twee
katalytisch actieve schijven. De reactanten hebben
verschillende roterende reactoren ontwikkeld: de
zeer efficiënt contact met het katalytisch actieve
roterende vaste schuim reactor (rotating foam) en de
schijfoppervlak. Het project levert een basisbegrip in
roterende schijf reactor (spinning disk) voor toepas-
vloeistofdynamica, stromingsregiems en transport- en
singen in de fijn- en bulkchemie.
reactiefenomenen. Praktische modellen en correlaties
worden afgeleid voor reactorontwerp.
Resultaat na 5 jaar
De beide typen roterende reactoren zijn succesvol
Resultaat na 5 jaar
ontwikkeld. Het onderzoek wordt op dit moment in
Experimenten met enkele en meervoudige draaiende
andere projecten voortgezet in samenwerking met
schijven demonstreren de uitstekende prestatie
verschillende bedrijven. Op dit moment zijn zeven
van de MultiDisc reactor voor gas-vloeistof reacties.
promovendi en twee post-docs werkzaam op verschil-
De katalytisch actieve schijven zijn uitermate goed
lende direct hieraan gerelateerde projecten. In het
toegankelijk voor de reactanten, tot wel een factor
TU/e Application Laboratory Process Intensification
100 beter dan standaard. Ontwerpcorrelaties zijn
zijn inmiddels negen demonstratie- en onderzoeks­
bepaald uit experimenten. Een MultiDisc prototype is
opstellingen gerealiseerd. Het onderzoek wordt op
ontworpen en getest in samenwerking met Alfa Laval.
dit moment onder meer gefinancierd met een ERC
Mogelijkheden tot octrooieren worden momenteel
Advanced Grant en een ERC Proof of Concept Grant
onderzocht.
en heeft geresulteerd in de totstandkoming van
een spin-off bedrijf (Spinid). De huidige onderzoeks­
Gebruikers
projecten omvatten niet alleen chemische reacties
Akzo Nobel Chemicals bv (Arnhem) / Alfa Laval
maar ook verschillende scheidingsmethoden en ook
Corporate AB (Lund, Zweden) / DSM Research BV
de verwerking van bio-feeds.
(Geleen) / MSD Oss (Oss) / Technische Universiteit
Eindhoven (Eindhoven) / TNO (Apeldoorn , Delft) /
Gebruikers
TNO (Delft)
ABB Lummus Global BV (‘s-Gravenhage) / BASF
Nederland BV (De Meern) / DSM Research BV
(Geleen) / ECO Ceramics BV (Velzen-Noord) / MSD
Oss (Oss) / Norit Nederland B.V. (Amersfoort) /
RECEMAT International BV (Oud-Beijerland) / Shell
Global Solutions International BV (Amsterdam) /
Stork Veco BV (Eerbeek) / Technische Universiteit
Eindhoven (Eindhoven)
STW-projecten 2006
91
G
Rijksuniversiteit
Groningen
Therapeutic application of
­cytokines: a cell-specific approach
07371
BCC
Projectleider
Prof.dr. K. Poelstra
Totale toewijzing in euro
434.130
Doelstelling
Binnen dit project wilden we onderzoeken of cytokines
zodanig veranderd kunnen worden dat ze alleen
effectief zijn in cellen die leverfibrose reguleren. Voor
leverfibrose is nog geen therapie beschikbaar. Bepaalde cytokines kunnen dit proces remmen maar hun
klinisch gebruik is beperkt door korte halfwaardetijden
in bloed en ernstige bijwerkingen. Eerder zijn peptides
gevonden die specifiek aan bepaalde receptoren
­binden en daarmee eiwitten kunnen sturen naar
doel­cellen. Er is onderzocht of deze peptides de effectiviteit en veiligheid van Interleukine 10 en Interferon
gamma kunnen verhogen.
Resultaat na 5 jaar
Beide cytokines hebben anti-fibrotische eigenschappen maar klinische trials hiermee faalden door de
bijwerkingen. Wij hebben deze cytokines gemodificeerd om ze gericht te sturen naar cellen die een
cruciale rol spelen bij het ontstaan van leverfibrose.
Vooral het gemodificeerd Interferon gamma bleek
krachtige anti-fibrotische eigenschappen te hebben
zonder enige bijwerking in diermodellen. Het eiwit
is daarna geoptimaliseerd voor klinische toepassingen. Dit is gepatenteerd en wordt overgedragen
aan BiOrion Technologies BV. Inmiddels zijn er met
dit bedrijf diverse vervolgprojecten opgestart. Er
wordt nu ook met diverse farmaceutische industrieën
gesproken over verdere ontwikkeling van dit nieuwe
geneesmiddel.
Gebruikers
BiOrion Technologies BV (Groningen) / Harvard
Medical School (Boston, Verenigde Staten) / InnoCore
Technologies (Groningen) / IQ Therapeutics
(Groningen) / Philips Research Laboratories
(Eindhoven) / Universitair Medisch Centrum
Groningen (Groningen)
92
Utilisatierapport STW 2012
L
Universiteit
Leiden
Neuroprotective growth factor
delivery in cerebralischemia
06903
MR perfusion by bolus-tracking:
from qualitative to quantitative and
from science to clinic
07291
0A0
Projectleider
Dr. A.G. de Boer
Totale toewijzing in euro
455.270
BBA
Projectleider
Dr.ir. M.J.P. van Osch
Totale toewijzing in euro
135.200
Totale inkomsten in euro
10.000
Doelstelling
Doelstelling
Het doel van dit onderzoeksvoorstel is gebaseerd op
Het VENI-project ‘MR perfusion by bolus-tracking:
de resultaten van de pilot studie in combinatie met
from qualitative to quantitative and from science to
literatuurdata om brain-derived-neurotrophic-factor
clinic’ centreerde rondom een centraal probleem in
(BDNF) naar het ischemische brein te targeten met
de radiologie: hoe kan een wetenschappelijk tool (in
behulp van een nieuw ontdekte geneesmiddel-target-
dit geval MRI-doorbloedingsmetingen) in de klinische
ing-technologie. Met behulp van deze technologie wil-
praktijk geïncorporeerd worden. Daarnaast diende de
den we de effectiviteit om de gevolgen van cerebrale
techniek eerst beter kwantitatief te worden. Hiertoe
ischemie te bestrijden, verbeteren en ook de IP- en
zijn simulaties opgezet, is de acquisitie verbeterd, zijn
marketing positie van deze technologie vergroten.
patiënten-studies opgezet en is de interactie met de
eindgebruiker (de radioloog) gezocht.
Resultaat na 5 jaar
De samenwerking met het betrokken bedrijf is beëin-
Resultaat na 5 jaar
digd, waardoor er geen inkomsten te verwachten zijn.
De binnen dit project ontwikkelde technieken zijn
Wegens pensionering van de projectleider zijn er geen
inmiddels geaccepteerd in het LUMC en andere
nieuwe resultaten bij STW bekend.
ziekenhuizen, bijvoorbeeld voor diagnose en gradering
van hersentumoren. De verbeterde kwantificatie
Gebruikers
hebben internationaal veel aandacht getrokken, zoals
Erasmus MC (Rotterdam) / OctoPlus N.V. (Leiden)
blijkt uit de vele referenties naar dit werk. Mede door
ProSensa B.V. (Leiden) / to-BBB (Leiden)
dit project, is de projectleider nu betrokken in
twee ­internationale kern-groepen ter formulering
van nieuwe standaarden voor het meten van de
hersenperfusie met behulp van MRI. Tenslotte, is
de implementatie van een nieuwe non-invasieve
doorbloedings­meting door Philips Healthcare over­
genomen als een wetenschappelijk product. Dit
project heeft geleid tot nieuwe (STW-)subsidies,
zodat het onderzoek voortgezet wordt.
Gebruikers
Guerbet Nederland B.V. (Gorinchem) / Leids
Universitair Medisch Centrum (Leiden) / Philips
Healthcare Nederland BV (Best) / Schering
Nederland B.V. (Weesp) / Universitair Medisch
Centrum Utrecht (Utrecht)
STW-projecten 2006
93
07302
07326
BBA
07351
BBA
Prof.dr. J.P. Abrahams
Projectleider
Dr. M.J. Rost
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
470.833
135.200
BBB
Projectleider
Projectleider
Dr.ir. W.M. van Spengen
Nano-engineering rules for X-ray
and EUV optics, Atomic-scale
­controlled deposition
Imaging of dynamic events with
cryo-EM: digital, time-resolved quantum imaging of viruses and other
macromolecular complexes
Superlubricity for MEMS/NEMS
(micro/nano- electromechanical
systems
969.600
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
70.000
5.000
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
De kleinste bewegende machines die de mens kan
Elektronenmicroscopen kunnen fijnere details
De productie van nieuwe generaties computerchips
maken gaan te snel stuk door slijtage om praktisch
zichtbaar maken dan lichtmicroscopen. De ideale
vereist een verhoging van de reflectiviteit van
bruikbaar te zijn. Smeermiddelen zoals olie die in de
detector voor elektronenmicroscopie zou alleen
de EUV-spiegels voor lithografie op nanoschaal.
macroscopische wereld gebruikelijk zijn, werken op
gevoelig moeten zijn voor elektronen en niet voor alle
Deze spiegels bestaan uit het multilaag systeem
deze kleine schaal niet. In het project is onderzocht
andere straling in een elektronenmicroscoop. CERN
Molybdeen/Silicium. Om kennis te verkrijgen over
of wrijvingsvermindering op de schaal van individuele
ontwikkelde een detector voor fundamentele deeltjes
de atomaire processen, die tijdens het opdampen
atomen gebruikt kan worden om de oplossing te
die in principe elektronen kan meten zonder de andere
imperfecties in gladheid veroorzaken, stellen we
bieden.
straling te ‘zien’: de Medipix detector. Doel van ons
voor met Scanning Tunneling Microscopes (STMs) de
onderzoek was om de bruikbaarheid van deze detector
laagvorming tijdens het opdampen, o.a. in real-time en
voor elektronenmicroscopie te onderzoeken.
in real-space, te bestuderen.
Resultaat na 5 jaar
Voor dit onderzoek zijn MEMS adhesie- en wrijvingssensoren ontwikkeld die gecontroleerde bewegingen
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
kunnen maken op de schaal van nanometers, en
Directe vergelijking van de Medipix detector met
In Rijnhuizen hebben wij een nieuwe, commerciële
kunnen reageren op krachten in de nano Newtons.
andere detectoren toonde aan dat de Medipix speciaal
STM aangesloten op de apparatuur waarin de prototy-
Om deze krachten te meten is een elektronische
voor electronendiffractie en voor lage energie EM een
pespiegels voor Zeiss geproduceerd worden. In Leiden
detectiesysteem ontwikkeld. Een ‘stochatisch Prandtl-
straatlengte voorligt. Dankzij Medipix konden metin-
is een speciale STM ontwikkeld waarmee de filmgroei
Tomlinson’ model is ontwikkeld voor het beschrijven
gen gedaan worden die tot nog toe onmogelijk waren.
tijdens de depositie in real-time bestudeerd kan wor-
van de geobserveerde ‘stick-slip’ wrijving. Het project
Als gevolg hiervan werd een NWO TOP aanvraag
den. In beide microscopen hebben wij gevonden dat
heeft geresulteerd in een opvolgend ‘Vidi’ project.
gehonoreerd. In samenwerking met FEI werd een
de Mo lagen ruw zijn in plaats van glad en dat ze uit
De ontwikkelde sensoren zijn verder gebruikt om
behuizing voor de Medipix ontworpen zodat deze ook
Mo kristallietjes bestaan. Met een speciale vorm van
metingen te doen aan andere systemen zoals voor
in de laatste generatie Titan Krios microscopen kan
ionenbombardement hebben wij in Leiden de ruwheid
IMEC (verontreinigde oppervlakken) en TNO (lage
worden ingebouwd. Een prototype van deze nieuwe
van de Mo laag significant kunnen verlagen. Dit recept
adhesie coatings).
behuizing, met daarin 16 getegelde Medipix detecto-
wordt in toekomst in Rijnhuizen geverifieerd. Als ook
ren die met video-snelheid kunnen worden uitgelezen,
daar de ruwheid daalt, kan het worden toegepast in de
zal medio 2012 getest worden in de nationale top-EM
echte productie.
Gebruikers
Argonne National Laboratory (Argonne, Verenigde
faciliteit NeCEN
Gebruikers
Staten) / Delfmems (Villeneuve d’Ascq, Frankrijk) /
IBM T.J. Watson Research Center (Yorktown Heights,
Gebruikers
Carl Zeiss SMT AG (Oberkochen, Duitsland) / Cosine
Verenigde Staten) / IMEC (Leuven, België) / Philips
FEI Company (Eindhoven) / Key Drug Prototyping BV
Research BV (Leiden) / FOM-instituut AMOLF
Research Europe - Eindhoven (Eindhoven) / TNO
(Amsterdam) / Rijksuniversiteit Groningen
(Amsterdam) / FOM-instituut DIFFER (Nieuwegein)
(Eindhoven)
(Groningen) / Unilever R & D (Vlaardingen) /
/ Universiteit Leiden (Leiden) / Universiteit Leiden
Universiteit Twente (Enschede) / Universiteit
(Leiden)
Utrecht (Utrecht)
94
Utilisatierapport STW 2012
Exploration of sugar uptake in the
filamentous fungus Aspergillus niger - To control fungal sporegermination and to design new strategies
to íncrease metabolite production
07393
GMP Production of cannabinoids
and their metabolites
07426
CCA
Projectleider
Dr. A.F.J. Ram
Totale toewijzing in euro
680.807
Totale inkomsten in euro
110.000
Doelstelling
BBA
Projectleider
Prof.dr. R. Verpoorte
Totale toewijzing in euro
780.250
Totale inkomsten in euro
117.500
Doelstelling
Uit eerdere studies naar suikertransport in schimmels
Cannabis is een belangrijk medicijn voor pijnbestrijding
leek dit met een lage en een hoge affiniteits compo-
en multiple sclerose. De hoofdcomponent tetrahydro-
nent een eenvoudig systeem. Genetische studies heb-
cannabinol (THC) samen met andere Cannabinoiden
ben echter uitgewezen dat filamenteuze schimmels
zijn van belang voor de werking. Voor een snel effect
zoals Aspergillus niger meer dan 100 verschillende
is het ideale medicinale cannabis preparaat een
suiker transporters kunnen produceren. Om de discre-
mengsel van cannabinoiden toegediend via inhalatie.
pantie tussen de fysiologische en de genetische data
Het project had drie doelen, het ontwikkelen van:
te verklaren, zijn 80 suiker transporters op basis van
extractie van zuivere cannabinoiden voor farmaceu-
transcriptoom gegevens geselecteerd en functioneel
tische productie; een extract vergelijkbaar met de
gekarakteriseerd.
rook van cannabis; productie van metabolieten door
bioconversies.
Resultaat na 5 jaar
80 suiker transporters zijn tot expressie gebracht
Resultaat na 5 jaar
in gist en getest op hun vermogen 10 suikers en
Gestandaardiseerde Nederlands medicinale cannabis
2 polyolen te transporteren. 50% van genoemde
werd gebruikt voor dit onderzoek. Een veilige en
transporters in Aspergillus niger zijn hierbij gekarak-
milieu-vriendelijke extractie met superkritisch koolzuur
teriseerd. De resultaten geven een beter inzicht in
werd geoptimaliseerd voor een “Good Manufacturing
suikertransport in Aspergillus niger en kunnen worden
Practice” procotol voor farmaceutische productie.
geëxtrapoleerd naar andere organismen. Dit resulteert
­Kolomchromatografische en superkritische centrifuga-
bijvoorbeeld in een verbeterde annotatie van deze
le verdelingschromatografische apparatuur en proce-
transporters in andere schimmels. Nieuwe methoden
dures werden ontwikkeld voor zuivere cannabinoiden.
voor de identificatie van pentose-transporters zijn
Daarvoor benodigde fysische eigenschappen werden
ontwikkeld en deze kunnen ook toegepast worden
gemeten en gemodelleerd. Voor de toediening via
op andere klassen van transporters. Een patent
inhalatie werden verschillende methodes vergeleken
betreffende het gebruik van pentose-transporters is
en voor een inhalatie apparaat werden de condities
aangevraagd.
geoptimaliseerd voor medische toepassing. Ten slotte
werd met behulp van verschillende micro-organismen
Gebruikers
een aantal THC-metabolieten geproduceerd.
Danisco Genencor International BV (Leiden) /
DSM Food Specialties (Delft) / FGT Consultancy
Gebruikers
(Wageningen) / Heineken Supply Chain BV
Bedrocan BV Medicinale Cannabis (Veendam) /
(Zoeterwoude) / Kerry (NL) B.V. (Almere) /
Bureau Medicinale Cannabis (‘s-Gravenhage) /
Technische Universiteit Delft (Delft) / TNO (Zeist)
EnzyScreen BV (Haarlem) / Farmalyse BV (Zaandam)
/ Unilever R & D (Vlaardingen) / Universiteit van
/ FeyeCon Carbon Dioxide Technologies (Weesp) /
Amsterdam (Amsterdam)
PRISNA BV (Leiden)
STW-projecten 2006
95
M
Universiteit Maastricht
Development of high-throughput
toxicogenomics- based in vitro
screens for rapid prediction of
toxicity class
06809
Developing Web-based Implicit
­Cognition Measures and Applying
them in E-health Projects
07353
BBB
Projectleider
Prof.dr. J.C.S. Kleinjans
Totale toewijzing in euro
2.089.174
ABA
Projectleider
Prof.dr. R.W.H.J. Wiers
Totale toewijzing in euro
393.628
Totale inkomsten in euro
1.372.000
Doelstelling
Doelstelling
Toxicogenomics ontwikkelt voorspellende testen voor
Dit project integreerde het meten van impliciete
toxiciteit met behulp van systemen met menselijke
cognitieve processen in relatie tot verslavingen en de
cellen, waardoor er geen proefdieren nodig zijn, en het
ontwikkeling van internetgebaseerde gezondheids­
resultaat direct vertaalbaar is naar menselijk weefsel.
interventies om verslavingsgedrag te veranderen.
Dit project had als doel het ontwikkelen van screens
Associaties en motieven van mensen worden afgeleid
die specifiek in een vroeg stadium van productontwik-
uit verschillen in hun reactietijden op stimuli. Ook
keling gebruikt kunnen worden om toxiciteit op te
kunnen internetbezoekers feedback krijgen over
sporen, met een zeer hoge voorspellende waarde voor
hun onbewuste associaties die hun gedrag mede
kankerverwekkende effecten, voor effecten op het
beïnvloeden en dit kan nuttig zijn bij gedragsverande-
immuunsysteem, en voor effecten op de foetus.
ring. Misbruik en afhankelijkheid van alcohol en andere
middelen is de meest voorkomende psychiatrische
Resultaat na 5 jaar
diagnose bij jonge mannen in Nederland.
Dit project heeft als eerste een toxicogenomics
in vitro test gegenereerd voor het uittesten van
Resultaat na 5 jaar
genotoxiciteit/carcinogenese, met een hoge relatieve
Het meten van reactietijdtaken voor cognitieve pro-
specificiteit die belangrijk beter is dan de relevante
cessen bij verslaving via internet is mogelijk gemaakt
proefdiermodellen. Deze is ter evaluatie aangebo-
en gevalideerd met o.a. de Nederlandse website van
den aan het European Centre for the Validation
de internationale IAT website. In het project werd ook
of Alternative Methods, een eerste stap richting
een paradigma ‘evaluatief conditioneren’ gebruikt
formele acceptatie door internationale regelgevers.
om impliciete associaties met alcohol te veranderen.
Naar verwachting zullen meerdere protocollen uit dit
In een klinische omgeving werden resultaten geboekt,
project volgen. Daarnaast is het de bedoeling om de
maar niet met de internetinterventie. In andere s­ tudies
gegeneerde patenten te laten exploiteren door een op
werd geprobeerd om via training van werk­geheugen
te richten bedrijf.
en/of de executieve controle het a­ utomatische drinkgedrag te beïnvloeden. De resultaten toonden aan dat
Gebruikers
dit gepaard ging met een afname in alcoholgebruik
Erasmus MC (Rotterdam) / Universiteit Maastricht
(Maastricht) / MSD Oss (Oss) / Nederlandse
IVO (Rotterdam) / Jellinek (Amsterdam) / Universiteit
(‘s-Gravenhage) / PamGene International B.V.
Maastricht (Maastricht) / Rijksuniversiteit Groningen
(‘s-Hertogenbosch) / Rijksinstituut voor Volks-
(Groningen) / Trimbos Instituut (Utrecht) /
gezondheid en Milieu (Bilthoven) / Syynx Solutions
University of Southern California (Los Angeles,
GmbH (Geldermalsen) / TNO (Zeist) / Unilever R & D
Verenigde Staten)
(Vlaardingen) / VitrOmics BV (‘s-Hertogenbosch)
96
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
N
Nederlands Instituut voor
Ecologie (NIOO-KNAW)
Towards sustainable coastal defense by salt marsh management:
innovative extension and application of a state-of-the-art hydrodynamic model
07324
Imaging agents for multimodal
visualization of ductal carcinoma in
situ (DCIS)
07528
BBB
Projectleider
Dr. T.J. Bouma
Totale toewijzing in euro
466.704
ABB
Projectleider
Dr. F.W.B. van Leeuwen
Totale toewijzing in euro
208.000
Totale inkomsten in euro
125.000
Doelstelling
De snelle zeespiegelstijging en toename in storm
frequentie maakt het noodzakelijk om nieuwe kosten
effectieve manieren van kustbescherming te ontwik-
Nederlands Kanker
Instituut
kelen. Schorren/kwelders (begroeide buitendijkse
gebieden) hebben een grote waarde voor kust­
Doelstelling
verdediging, maar worden op veel plekken bedreigt.
Het doel van dit veni project was het ontwikkelen van
Dit project heeft als doel om (1) proceskennis te
nieuwe contrastmiddelen die met twee verschillende
genereren over wanneer een schor begint te eroderen
klinische detectietechnieken terug te vinden zijn. Door
danwel kan (her)vestigen en (2) deze kennis in een
‘slimme’ contrast combinaties te maken is het namelijk
bestaand hydrodynamisch model te integreren, zodat
mogelijk om de krachten van individuele technieken
schorontwikkeling in kustverdediging kan worden
te bundelen. Hierbij lag de focus op het ontwikkelen
toegepast.
van contrastmiddelen waarmee je met behulp van 3D
beelden een chirurgische ingreep kan plannen. Deze
Resultaat na 5 jaar
zelfde contrastmiddelen moeten dan ook geschikt
We zijn succesvol geweest in het ontravelen van de
zijn om de chirurgische resectie met fluorescentie
belangrijste mechanismen welke schorverlies en (her)
geleiding te sturen.
vestiging bepalen. Deze kennisontwikkeling was zeer
waardevol, en is de basis geweest voor het verwerven
Resultaat na 5 jaar
van een aantal vervolgprojecten, waaronder een
Binnen het project zijn verscheidene nieuwe contrast-
EU-funded project. Bovendien bleek de ontwik-
middelen ontwikkeld die zichtbaar zijn met meerdere
kelde kennis ook toepasbaar op andere bedreigde
imaging modaliteiten, zogenaamde ‘multimodality’
kustvegetaties met waarde voor kustbescherming
of ‘hybride probes’. Hierbij is één van deze probes
(d.w.z. mangroven en zeegrasvelden). De gegene-
specifiek geschikt voor de detectie (en resectie) van
reerde kennis is direct toepasbaar voor het beheer
DCIS. Een andere verbinding is al in de kliniek van
van meerdere kustecosystemen. De integratie van de
het NKI-AvL en het LUMC geïntroduceerd. Hierdoor
processkennis in het hydrodynamicshe model wordt
worden de traditioneel radiogeleide schildwachterklier­-
momenteel afgerond.
biopsieën nu aangevuld met hoge resolutie ‘real-time’
fluorescentie geleiding. Deze successen hebben
Gebruikers
geleid tot vervolg toepassingen van het ‘multimoda-
Deltares (Delft) / Institute for Marine Resources
lity’ concept in meerdere andere onderzoeklijnen en
and Ecosystem Studies (IMARES) (Den Hoorn Texel)
onderzoeksprojecten, waaronder een Vidi-beurs van
/ Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (Brussel,
dezelfde aanvrager bij STW.
België) / It Fryske Gea (Olterterp) / Ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
Gebruikers
(Eindhoven) / Rijkswaterstaat (Middelburg) /
COVIDIEN (Petten) / Nuclear Research and
Stichting Het Zeeuwse Landschap (Heinkenszand)
Consultancy Group (Petten) / Universitair Medisch
/ Universiteit Gent (Zwijnaarde, België) / Zeeuwse
Centrum Utrecht (Utrecht)
Milieufederatie (Goes)
STW-projecten 2006
97
Towards a sustainable hydrogen
economy: the emission of NOx
by the combustion of natural gas
premixed with hydrogen
06911
Bayesian brain-computer interfacing interpretation of patient
intentions from single-trial EEG
07050
ABA
Projectleider
Prof.dr. J.J. ter Meulen em.
Totale toewijzing in euro
530.360
BCA
Projectleider
Prof.dr. T.M. Heskes
Totale toewijzing in euro
441.247
Totale inkomsten in euro
69.000
Radboud Universiteit
Nijmegen
Doelstelling
Doelstelling
In dit project zal de NOx vorming in verbrandings­
Ons project had tot doel het ontwikkelen van een
processen en de invloed van waterstof hierop worden
­actief, werkend brain-computer interface (BCI)
onderzocht. Dat is van belang voor de aardgas waarin
systeem. Hiertoe wilden we nieuwe paradigma’s
biogas is bijgemengd. Met geavanceerde lasertech-
­bedenken, geavanceerde (Bayesiaanse) methoden
nieken zal de vorming van NOx in een vlam worden
voor online signaalbewerking verbeteren en een
bestudeerd. Mede op basis van deze metingen zal
software voor het online bewerken van data ontwik-
een compleet en nauwkeurig chemisch model worden
kelen. Dit alles wilden we dan ook inzetten voor het
ontwikkeld dat de NOx vorming beschrijft. Het nieuwe
meer passief monitoren van (de hersentoestand van)
model zal direct toegepast kunnen worden in vele
patiënten en proefpersonen.
bestaande numerieke verbrandingsmodellen.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Het project heeft geleid tot een BCI systeem geba-
Het onderzoek is voornamelijk fundamenteel van
seerd op een nieuw paradigma, coverte aandacht:
aard geweest. De kwalitatieve detectie van allerlei
het mentaal richten van aandacht op een punt in
tussen­producten in de NOx vorming is mogelijk ge-
de ruimte. Met behulp vanondermeer een video­
bleken. Voorbeelden hiervan zijn HCN, CH en C2O. Een
presentatie hebben we laten zien dat dit echt werkt.
gedetailleerd reactiemechanisme voor de vorming van
Ons werk is beloond met een best poster award.
NO is ontwikkeld, waarin de rol van NCN en C2O zijn
Vergelijkbare ideeën zijn ook ingezet voor het meer
meegenomen. Voor zover bekend wordt deze nieuwe
passief monitoren van ­iemands hersentoestand. Zo
numerieke code alleen bij universiteiten gebruikt.
hebben we in verschillende top­publicaties laten zien
dat we visuele perceptie, vorming van geheugen
Gebruikers
en foutreacties kunnen identificeren. We hebben
DNV KEMA Energy & Sustainability (Groningen) /
software ontwikkeld voor het online bewerken en
ECO Ceramics BV (Velzen-Noord) / Fluent Europe Ltd.
classificeren van EEG en MEG data. Deze software is
(Sheffield, Groot-Brittannië) / Laborelec (Linhebeek,
openbaar ter beschikking gesteld middels de FieldTrip
België) / Philips Applied Technologies (Eindhoven) /
toolbox en wordt nu gebruikt door vele andere onder-
Universiteit Twente (Enschede)
zoeksgroepen wereldwijd.
Gebruikers
Advanced Neuro Technology BV (Enschede) /
BerkelBike BV (‘s-Hertogenbosch) / Brainclinics
Diagnostics BV (Nijmegen) / GN ReSound BV
(Eindhoven) / Medisch Centrum Alkmaar (Alkmaar)
/ Medtronic SQDM (Arnhem) / Sint Maartenskliniek
(Nijmegen)
98
Utilisatierapport STW 2012
Peptide-polymer hybrid coatings
with antibiotic activity
07109
Liposomal glucocorticoid as novel
treatment for rheumatic diseases.
Optimization of anti- inflammatory
and disease modulating activity.
07440
BBA
Projectleider
Prof.dr. W.B. van den Berg
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
503.480
07452
CAB
Projectleider
Prof.dr.ir. J.C.M. van Hest
471.863
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
Doelstelling
CCC
Projectleider
Dr.ir. J.J. Schermer
Totale toewijzing in euro
922.145
Totale inkomsten in euro
462.500
50.000
25.000
Substrate reuse for high-efficiency
thin-film solar cells
Doelstelling
Doelstelling
Het doel is om een nieuwe klasse van optimaal func-
In het project zijn verschillende corticosteroïde-­
Hoogrendement zonnecellen op basis van III/V half­
tionerende antimicrobiële verbindingen te ontwik-
liposoomformuleringen ontworpen, geoptimaliseerd
geleidermaterialen worden toegepast in de ruimte-
kelen. Dit doel omvat twee subprojecten: de synthese
en getest. Ze zijn ook onderzocht op hun bereidings-
vaart en licht Concentrerende PhotoVoltaische (CPV)
van antibiotische peptiden en de bereiding van een
wijze en de opschaalbaarheid ervan.
systemen. Doel van dit project is de ontwikkeling van
een Epitaxiaal Lift-Off (ELO) etstechniek waarmee
coating waar deze peptiden aan verankerd worden.
Van de antibacteriële stoffen die ontdekt zijn, vormen
Resultaat na 5 jaar
de dunne III/V zonnecelfilm zonder beschadiging kan
antibacteriële peptiden de meest interessante klasse,
Een deel van de formuleringen, met name die zonder
worden gescheiden van de halfgeleider wafer waarop
omdat bacteriën niet in staat zijn resistentie hiertegen
polyethyleenglycol (PEG) blijkt fysisch instabiel en
deze dient te worden gefabriceerd. Zo kan de kostbare
op te bouwen. We voorzien dat coatings met op maat
onderhevig aan aggregatie. De opschaling van PEG-
wafer worden hergebruikt en komt grootschalige
gemaakte antibacteriële eigenschappen een steeds
liposoomformuleringen blijkt wel succesvol en er is
toepassing van deze hoogrendement cellen in CPV
belangrijkere rol in ons dagelijkse leven zullen gaan
gewerkt aan een homogenisatie- en een extrusie­
systemen op aarde binnen bereik.
innemen.
methode (apotheek Slotervaartziekenhuis Amsterdam). Deze methodes kunnen worden gebruikt bij de
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
productie van GMP-batches van de formuleringen voor
Het onderzoek heeft geresulteerd in de ontwikkeling
Binnen het project zijn coatings ontwikkeld waar effi-
klinisch onderzoek. Daarnaast heeft het onderzoek
van een ELO procestechniek voor hoogrendement
ciënt peptiden aan vastgekoppeld kunnen worden, via
in muizen met experimentele artritis laten zien dat
dunne-film zonnecellen. Hiermee werden een dunne-
een metaalvrije klikreactie. Deze methode heeft brede
de behandeling met corticosteroïde-liposomen niet
film zonnecel met een wereldrecord rendement van
toepasbaarheid voor immobilisatie van een grote vari-
alleen leidt tot een tijdelijke onderdrukking van de
26.1% en een tandem CPV-cel (concentratiefactor
ëteit aan biomoleculen, en kan ook worden toegepast
oppervlakkige ontstekingsprocessen maar dat er ook
500x) met een rendement van 32% gedemonstreerd.
in bijvoorbeeld de diagnostiek. Verder is er een serie
een modulatie plaatsvindt van synoviaalmacrofagen,
Op basis van deze resultaten heeft de Radboud
van antibiotische cyclische en beta-peptiden gemaakt.
de cellen die een sleutelrol spelen bij het ontstaan
Universiteit met de Britse fabrikant Circadian Solar de
Een van deze peptiden bleek antimicrobiële activiteit
van reumatoïde artritis. Dit resultaat is belangrijk voor
joint venture (thin-film, three-five) tf2 devices opge-
te koppelen aan een lage cytotoxiciteit. Deze unieke
toekomstige corticosteroïde-liposoom-producten
richt dat de ELO technologie gaat exploiteren voor de
eigenschap maakt dit peptide een bijzondere kandi-
omdat dit de producten een plaats geeft naast de
productie van dunne-film cellen voor CPV systemen
daat voor de ontwikkeling van een nieuwe klasse van
immuun-modulerende antireumatische therapeutica,
en de ruimtevaart. De ontwikkeling van zonnecel
antibiotica. Dit resultaat zal, na verdere bestudering,
waarmee de marktwaarde vergroot wordt. Er is een
meettechnieken in dit project hebben bijgedragen aan
zeker gepatenteerd gaan worden en heeft de concrete
klinisch vervolgonderzoek geplanned.
de oprichting van spin-off bedrijf ReRa Solutions dat
celanalyse apparatuur en referentiecellen produceert.
belangstelling van het betrokken bedrijfsleven.
Gebruikers
Gebruikers
Enceladus Pharmaceuticals BV (Amsterdam) / MSD
Gebruikers
DePuy CMW (Blackpool, Groot-Brittannië) /
Oss (Oss) / OctoPlus N.V. (Leiden) / Schering
Agentschap NL (Utrecht) / Azur Space Solar Power
Rijksuniversiteit Groningen (Groningen) / TNO
Plough International (Kenilworth,Verenigde Staten) /
GmbH (Heilbronn, Duitsland) / Circadian Solar
(Rijswijk ZH) / Wageningen Universiteit &
Universitair Medisch Centrum St. Radboud (Nijmegen)
(Coventry, Groot-Brittannië) / Dutch Space B.V.
Researchcentrum (Lisse)
/ Universiteit Utrecht (Utrecht)
(Leiden) / Energieonderzoek Centrum Nederland
(Petten) / ESTEC - European Space Research and
Technology Centre (Noordwijk ZH) / SunCycle
(Eindhoven) / Universiteit Utrecht (Utrecht)
STW-projecten 2006
99
R
Erasmus Universiteit
Rotterdam
3D multimodal vascular image
analysis for improveddiagnosis and
therapy
07191
ACB
Projectleider
Prof.dr. W.J. Niessen
Totale toewijzing in euro
845.000
Doelstelling
Atherosclerose, in de volksmond aderverkalking, is de
belangrijkste onderliggende oorzaak voor hart- en
vaatziekten. Voor diagnose en behandeling is het van
belang om informatie te hebben over de vernauwing
van het bloedvat en de toestand van de wand van het
bloedvat (o.a. de artherosclerotische plaque). Het doel
van dit project was om de informatie van verschillende beeldvormende technieken zo goed mogelijk
te gebruiken om zowel diagnose als behandeling van
hart- en vaatziekten te verbeteren.
Resultaat na 5 jaar
Er zijn technieken ontwikkeld om kransslagaderen
en de halsslagader te analyseren, zoals automatische
extractie van de vaatboom en het lumen, ruisreductie
en detectie van de samenstelling van een plaque.
Deze technieken worden of zullen worden toegepast
in het kader van grote bevolkings- en klinische studies.
Om beeldgeleide interventies te verbeteren is er een
methodologie ontwikkeld om 4D modellen van de
kransslagader te maken uit dynamische en 3D CT data
en om deze modellen te relateren aan intra-operatieve
data. Er is ook een gestandaardiseerd platform voor de
objectieve evaluatie van cardiovasculaire beeldanalyse
technieken ontwikkeld, dat door veel onderzoeks­
groepen wordt gebruikt.
Gebruikers
Cardialysis BV (Rotterdam) / Medis Medical Imaging
Systems bv (Leiden) / Medtronic BV (Maastricht)
/ Philips Healthcare Nederland BV (Best) / Philips
Medical Systems (Best)
100
Utilisatierapport STW 2012
T
Universiteit Twente
LC/on-chip-electrochemistry/mass
spectrometry in (bio)analytical
chemistry, drug metabolism and
proteomics
07047
Towards Active Integrated Optical
Functions: From Dielectric Thin
Films to Micro/Nano-cavities to
Ultrashort-pulse Lasers
07207
BBA
Projectleider
Dr. A.P. Bruins
Totale toewijzing in euro
896.192
BBA
Projectleider
Prof.dr. M. Pollnau
Totale toewijzing in euro
845.000
Totale inkomsten in euro
315.500
Doelstelling
Doelstelling
Elektrochemie kan worden toegepast op het splitsen
Het doel van het project is een Integrated Waveguide
van ketens van aminozuren (eiwitten), en op kunstma-
laser te ontwikkelen op basis van speciaal geprepa-
tige omzetting van geneesmiddelen in metabolieten.
reerde dunne laagjes schaarse ionische materialen.
Het zou ideaal zijn als een volledige elektrochemische
Deze laagjes met afkorting KYW substraten worden
imitatie kan worden bereikt van allerlei reacties, want
geoptimaliseerd tot hoge optische kwaliteit.
dat kan een aanzienlijke besparing leveren op het
gebruik van proefdieren. Het doel is de eiwitsplitsing
Resultaat na 5 jaar
te ontwikkelen tot een effectieve reactie onder
Met behulp van laser experimenten is het gelukt om
eenvoudige, goed gedefinieerde omstandigheden, de
een grotere brekingsindex en versterkt contrast te
imitatie van metabolisme uit te breiden naar zoveel
maken. Hiermee zijn low-loss golfgeleiders gemaakt
mogelijk reacties, en de instrumentatie te miniaturise-
met hoge contrast index. Dit heeft een versterkende
ren tot chip-formaat.
werking wat tot een record heeft geleid in output
power. Samenwerking met ETH Zurich heeft geleid tot
Resultaat na 5 jaar
De optimale omstandigheden voor elektrochemi-
het maken van een KYW chanel golfgeleider met ultra
korte pulsen.
sche splitsing van eiwitten werden bestudeerd
onder vereenvoudigde omstandigheden. Essentieel
was de koppeling met een massaspectrometer, die
Gebruikers
LioniX BV (Enschede) / Sensor Sense BV (Nijmegen)
snel inzicht geeft in de aard en hoeveelheid van de
reactieproducten. Later kwam ‘boron-doped diamond’
beschikbaar. Voordeel van deze elektroden is de
afwezigheid van adsorptie van eiwitten. De elektrochemische imitatie van metabolisme door het enzym
Cytochrome P450 werkt voor ongeveer de helft van
de standaardreacties van het enzym. Met verdovende
en pijnstillende stoffen werden nieuwe reacties
toegevoegd. De universiteit in Münster heeft het
principe verder uitgebreid door de elektrochemische
cel te koppelen aan een doorstroomreactor. Zo werd
ook de tweede fase van metabolisme in het lichaam
(conjugatie) geïmiteerd. De UT ontwierp prototype
miniatuurcellen op een chip met diverse materialen en
afmetingen. Het systeem werd samengebouwd tot
een ‘lab-in-a-briefcase’. Het is een compleet werkend,
eenvoudig transporteerbaar prototype. Antec Leyden
fabriceert nu elektrochemiesysteem specifiek ontworpen voor de imitatie van metabolisme en de splitsing
van eiwitten.
Gebruikers
AstraZeneca (Mölndal, Zweden) / Dionex Benelux
BV (Amsterdam, Nederalnd) / ESA Biosciences Inc.
(Chelmsford, Verenigde Staten) / Ionics MSV B.V.
(Almere) / MSD Oss (Oss) / Thermo Fisher Scientific
(Chelmsford, Verenigde Staten) / Vrije Universiteit
Amsterdam (Amsterdam)
STW-projecten 2006
101
Extreme Surface Waves, models,
simulations and experiments
07216
Fundamentals of fluidized bed
granulation processes
07507
BCC
Totale inkomsten in euro
Totale toewijzing in euro
179.004
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
60.000
85.000
Doelstelling
Projectleider
Prof.dr. D. Lohse
Totale toewijzing in euro
232.353
45.000
CCB
Projectleider
Prof.dr.ir. J.A.M. Kuipers
Totale toewijzing in euro
520.908
07509
CCB
Projectleider
Prof.dr.ir. E.W.C. van Groesen
Entrained Bubbles in ink-jet printing
Doelstelling
Doelstelling
Extreem hoge water golven (‘rogue’ of ‘freak’ waves
Spout wervelbedden worden gebruikt voor de pro-
De storende invloed van luchtbellen staat het
genoemd) in een relatief kalme achtergrond zee
ductie van deeltjes door middel van granulatie. Hierbij
vergroten van de productiviteit van inkjet printers
veroorzaken gevaarlijke situaties voor schepen en off-
wordt een vloeistof via de spout in het wervelbed
in de weg. Daarom is in dit project onderzocht hoe
shore constructies. Het ontstaan en voorspellen ervan
gesproeid, waarna de deeltjes in het wervelbed laag
luchtbellen in een printkop terechtkomen en hoe ze
is nog steeds een groot raadsel. In dit project worden
voor laag aangroeien. Voorbeelden zijn de productie
de druppel­vorming beïnvloeden. Hiervoor was het
deterministische oorzaken ervoor opgespoord, com-
van waspoeders en kunstmestkorrels. Het mecha-
nodig om inzicht te verkrijgen in hoe een luchtbel in
plementair aan veel statistisch onderzoek daarnaar.
nisme van deeltjesgroei hangt af van interactie tussen
een beperkte ruimte en geluid op elkaar reageren.
deeltjes en druppels; dit beïnvloedt de producteigen­
Verplaatsing en volume-oscillaties van een luchtbel
schappen en kwaliteit. Het doel van dit project is om
in een printkop zijn beide onderzocht met behulp van
Voor de uitvoering van het onderzoek is een klasse
computermodellen te ontwikkelen voor het begrijpen
hierop toegespitste modellen.
van AB-modellen ontwikkeld en in numerieke codes
van de mechanismes in granulatieprocessen. Het
geïmplementeerd. Speciale experimenten in golf-
model zal worden gevalideerd, met behulp van
tanken hebben getoond dat hiermee zulke golven
­geavanceerde metingen.
Resultaat na 5 jaar
invloed op druppelvorming is gedetailleerd in kaart
nauwkeurig en zeer snel berekend kunnen worden;
een van de gebruikers, MARIN, heeft een licentie van
Resultaat na 5 jaar
Het gedrag van luchtbellen in een printkop en hun
Resultaat na 5 jaar
gebracht. Een numeriek model is ontwikkeld, waarmee
de code aangeschaft. Anders dan het meeste onder-
In het project is nauw samengewerkt met de betrok-
het gedrag van een luchtbel, van het moment van in-
zoek dat zich concentreert op niet-lineaire effecten in
ken industrie. Zo zijn o.a. metingen gedaan in een
happen tot het weer naar buiten spuiten, kan worden
‘soliton’-achtige golven, hebben wij kunnen aantonen
semi-industriële testopstelling om de ontwikkelde
gesimuleerd. Het onderzoek wordt voortgezet door
dat in onregelmatige oceaan- en kustgolven lineaire
numerieke modellen te toetsen. Aan de Universiteit
de Universiteit Twente en door de betrokken onder­
interferentie het belangrijkste mechanisme is voor
Twente zijn geavanceerde Electrical Computed
zoekers van Océ. Het vernietigen van luchtbellen
het ontstaan van extreem hoge golven; gebaseerd
Tomography en Particle Emission Positron Tracking
door middel van vormoscillaties ten gevolge van
daarop is een voorspellingsmodel ontworpen en met
metingen gedaan in een experimentele opstelling.
volume-oscillaties moet bijvoorbeeld nog worden
succes getest. Het onderzoek wordt voortgezet in een
Het onderzoek heeft geleid tot een set van concrete
onderzocht. Akoestische detectie van een luchtbel in
opvolgend STW-project.
aanbevelingen voor de verbeterde operatie van spout
een printkop worden reeds toegepast door Océ.
fluid beds voor granulatie van kunstmest korrels. In
Gebruikers
Albatros Flow Research (Marknesse) / Stichting
hoeverre de betrokken industrie deze heeft over­
genomen is onbekend.
(Utrecht) / Universiteit Twente (Enschede)
Maritiem Research Instituut Nederland (Wageningen)
/ Technische Universiteit Delft (Delft) / UNESCO-IHE
(Delft)
102
Gebruikers
Stichting FOM (Utrecht) / Yara Sluiskil BV (Sluiskil)
Utilisatierapport STW 2012
Gebruikers
Océ Technologies NV (Venlo) / Stichting FOM
CMOS Beamforming Techniques
07620
BBA
Projectleider
Dr.ir. E.A.M. Klumperink
Totale toewijzing in euro
692.176,50
Totale inkomsten in euro
95.000
Doelstelling
Dit project beoogt via een array van antennes in combinatie met chipelektronica een elektronisch stuurbare
antennebundel te realiseren met verhoogde gevoeligheid, terwijl buiten de bundel (storende) signalen
onderdrukt kunnen worden. Traditioneel wordt deze
functionaliteit gerealiseerd in dure gespecialiseerde
microgolf technologie. Dit project heeft tot doel
fundamentele gemengd analoog-digitale technieken
voor bundelvorming te ontwikkelen geschikt voor
standaard CMOS chiptechnologie.
Resultaat na 5 jaar
Opties voor gemengd analoog-digitale bundelvorming
zijn verkend, waarbij digitale CMOS rekenkracht wordt
voorafgegaan door analoge pre-bundelvorming, om
zowel de hoeveelheid hardware als de resolutie van
de analoog-digitaal omzetter te reduceren. Een nieuw
switched-capacitor bundelvormingsconcept met hoge
lineariteit is ontwikkeld, en daarnaast een compact
tijd-delay circuit voor breedbandsystemen. Beide concepten zijn op chip gerealiseerd en bemeten. Digitale
algoritmes voor bundelvorming zijn compatibel met
beide analoge methoden. Daarnaast is een ‘adaptief
constant modulus algoritme’ ontwikkeld, dat een
gewenst signaal spatiëel kan volgen.
Gebruikers
ASTRON - Netherlands Institute for Radio
Astronomy (Dwingeloo) / Bruco BV (Borne) / NXP
Semiconductors (Eindhoven) / Philips Research
(Eindhoven) / Recore Systems BV (Enschede) /
Thales Nederland BV (Hengelo OV) / TNO
(‘s-Gravenhage) / Universiteit Twente (Enschede)
STW-projecten 2006
103
U
Universiteit Utrecht
Completely open foldable tent
construction, still closable in strong
wind
Research on SP-D/anti-Fc receptor
bifunctional proteins as a novel
approach to the treatment of
­infectious diseases
06488
06640
AAA
CCA
Projectleider
Projectleider
Dr. J.J. Batenburg
Dr.ir. R.H. Hammerschlag
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
348.530
795.150
Totale inkomsten in euro
11.000
Doelstelling
Doelstelling
Bifunctionele eiwitten bestaande uit het lectinedeel
Astronomische telescopen geven de scherpste
van surfactant protein D (SP-D) chemisch gecross-
beelden indien geheel open opgesteld. De negatieve
linked aan F(ab’) fragmenten gericht tegen humane Fc
invloed van temperatuurfluctuaties van de lucht in
receptoren versnellen opname en doding van verschil-
de optische bundel nabij de opening van de koepel
lende ongerelateerde pathogenen door fagocyten
wordt hiermee vermeden. Een effectieve oplossing is
in vitro. Doel van het project was het bepalen van de
een geheel openvouwbare koepel, open weinig plaats
effectiviteit van deze eiwitten in infectiemodellen
nemend, geschikt voor op de toren en nog te sluiten
in vivo, en hun productie als fusie-eiwitten. Deze
bij harde wind en gesloten stabiel tegen zware orkaan.
eiwitten zouden belangrijk kunnen worden als breedspectrum prophylacticum of therapeuticum.
Resultaat na 5 jaar
Met strak gespannen membranen en een slimme
Resultaat na 5 jaar
constructie voor beweegbare bogen zijn stabiele
Voor de proeven in vivo werd gepoogd het lectinedeel
openvouwbare koepels gebouwd voor de Dutch Open
van muizen SP-D te produceren in een Pichia pastoris
Telescope (DOT, La Palma, diameter 7 m) en de Duitse
expressiesysteem, ten einde het chemisch te cross-
GREGOR telescoop (Tenerife, 9 m). Openen en sluiten
linken met anti-Fc receptor F(ab’) fragmenten. De
ging tot 90 km/uur windsnelheid goed en de gesloten
productie lukte echter niet. Wat fusie-eiwit productie
koepels doorstonden orkanen tot 245 km/uur zonder
betreft is het gelukt door middel van expressie in
problemen. Dubbele membranen bij de GREGOR
E. coli een eiwit te produceren dat bestaat uit een
toonden de prima isolerende werking. Gelijktijdige
trimeer humaan SP-D lectinedeel gekoppeld aan een
metingen van windveld en koepeldeformaties lieten
monomeer anti-CD64scFv deel (een trimeer SP-D deel
de stabiliteit en trillingsvrijheid zien. Voor de geplande
is nodig voor de binding van SP-D aan koolhydraten en
European Solar Telescope (EST) is nu het openvouw-
micro-organismen). Dit eiwit bindt koolhydraten, maar
bare ontwerp gekozen voor de 28 m diameter koepel.
de werkzaamheid van het scFv deel en van het eiwit
als geheel moet nog getest worden.
Gebruikers
Australian National University (Weston Creek,
Gebruikers
Australië) / Duyvis Wiener B.V. (Koog a/d Zaan) /
MSD Oss (Oss) / Nederlands Vaccin Instituut
Halfmann Teleskoptechnik GmbH & Co. KG
(Bilthoven) / Organon Research Center USA
(Neusäss-Vogelsang, Duitsland) /
(Cambridge, Verenigde Staten) / TNO (Rijswijk zh,
Kiepenheuer-Institut für Sonnenphysik (Freiburg,
Zeist)
Duitsland) / Poly Nederland (Steenwijk) / Technische
Universiteit Delft (Delft) / Vrije Universiteit Brussel
(Brussel, België)
104
Utilisatierapport STW 2012
How fungi choose from nature’s
menu
07063
07080
BCB
Projectleider
Dr.ir. R.P. de Vries
Totale toewijzing in euro
405.600
Control of Verticillium fungicola on
mushroom
Integrated analysis of identity,
purity and conformation of protein
pharmaceuticals
07179
BAA
BAA
Projectleider
Projectleider
Dr. G.W. Somsen
Dr. P.A.H.M. Bakker
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
405.600
616.954
Totale inkomsten in euro
60.000
Doelstelling
Doelstelling
Doelstelling
Schimmels kunnen in de natuur kiezen uit een breed
De ontwikkeling van farmaceutische eiwitten tegen
Lecanicillium fungicola veroorzaakt de moeilijk te
scala aan voedingsstoffen. Het doel van dit project
levensbedreigende ziekten heeft een enorme
bestrijden droge mollenziekte, een grote schadepost
was inzicht verkrijgen in hoe schimmels hun keuze
vlucht genomen. Vaststelling van de kwaliteit en
in de champignonteelt. Inzicht in de interacties tussen
maken van dit ‘menu’ en welke fysiologische systemen
veiligheid van deze biofarmaceutica is gezien hun
de ziekteverwekker en de champignon kan ontwikke-
daarbij betrokken zijn. Deze inzichten kunnen helpen
moleculaire complexiteit zeer uitdagend. Doel was
ling van nieuwe bestrijdingsstrategieën stimuleren. In
bestaande industriële processen met schimmels te
om een analytisch platform te ontwikkelen waarmee
dit project is onderzocht of antagonistische bacteriën
verbeteren en tot nieuwe toepassingen leiden. Daar-
de samenstelling en driedimensionale structuur van
uit de dekaarde de ziekte kunnen bestrijden en of
naast vergroot dit ons begrip over de biodiversiteit
eiwitgeneesmiddelen kan worden bepaald. Hiertoe
antischimmel verbindingen die door de champignon
van schimmels en hun evolutie.
is capillaire electroforese (CE) gekoppeld met hoge-
zelf worden geproduceerd kunnen worden gebruikt
resolutie massaspectrometrie (MS) en fluorescentie-
voor bestrijding van de ziekte.
Resultaat na 5 jaar
spectroscopie (Flu).
Resultaat na 5 jaar
Het onderzoek heeft zich gericht op regulatie,
polysaccharide afbrekende enzymen, genoom analyse,
Resultaat na 5 jaar
De ziekteverwekker is zeer goed aangepast aan de
koolstofmetabolisme en suikertransport. Samen met
Nieuwe CE-MS methoden voor de efficiënte scheiding
omstandigheden in de champignonteelt en gebruikt
een STW-project aan de universiteit Leiden is een
en selectieve detectie van intacte eiwitten zijn
het antagonistische vermogen van de dekaarde om
patent ingediend op nieuwe pentose transporters
­ontwikkeld. Hiermee kan snel de samenstelling van
kieming uit te stellen tot de gastheer, de champignon,
die bio-ethanol productie zouden kunnen verbeteren.
geneesmiddeleiwit conjugaten en de heterogeniteit
optimaal aanwezig is. Deze eigenschap van Lecanicil-
De resultaten over polysacchariden afbraak hebben
van therapeutische eiwitten, zoals erytropoëtine
lium fungicola maakt dat hij niet te beheersen is met
geleid tot de constructie van een publiek toegankelijke
(EPO) en interferon, in detail in kaart worden gebracht.
antagonistische bacteriën. Ook inductie van systemi-
database over de groei van schimmels op natuurlijke
Er is tevens een nieuw CE-Flu systeem ontworpen
sche resistentie, een effectieve methode om ziekten
substraten. Daarnaast heeft dit project geleidt tot
waarmee emissiespectra van gescheiden eiwitten
in planten te onderdrukken, blijkt niet effectief tegen
twee nieuwe projecten (NGI, KNAW) en verschillende
kunnen worden gemeten. Dit systeem kan verande-
de droge mollenziekte. In dit project is ontdekt dat de
project aanvragen.
ringen in de conformatie van eiwitten blootleggen
champignon eigen verbinding, 1-octen-3-ol, de ziekte
en kan worden gebruikt voor de bestudering van
effectief onderdrukt, ook op semi-praktijk schaal, en
eiwitontvouwing. De biofarmaceutische industrie en
kan mogelijk worden ingezet in de praktijk.
Gebruikers
Biomade Technology Foundation (Groningen) /
een instrumentfirma hebben belangstelling getoond
Danisco Genencor International BV (Leiden) / DSM
voor toepassing van de ontwikkelde methoden.
Akademie van Wetenschappen (Utrecht) / TNO
Gebruikers
Bromyc BV (Gennep) / C point (Horst) / Certis
Food Specialties (Delft) / Koninklijke Nederlandse
Gebruikers
Nederland (Maarssen) / CNC Grondstoffen BV
(Zeist) / Universiteit Utrecht (Utrecht) /
Beckman Coulter Nederland BV (Woerden) / DSM
(Milsbeek) / Hooijmans Champignons BV
Wageningen Universiteit & Researchcentrum
Biologics BV (Groningen) / MSD Oss (Oss) /
(Kerkdriel) / Keijsers Champignons BV (Meterik)
(Wageningen)
OctoPlus Technologies B.V. (Leiden) / Rijksinstituut
/ Plant Research International (Wageningen) /
voor Volksgezondheid en Milieu (Bilthoven) /
Productschap Tuinbouw (Zoetermeer) / Team
Stichting Sanquin Bloedvoorziening (Amsterdam)
Paddestoelen (Wageningen) / Zuidelijke Land- en
Tuinbouworganisatie (ZLTO) (‘s-Hertogenbosch)
STW-projecten 2006
105
07274
07453
BBB
07468
BAA
Prof.dr. H.A.B. Wösten
695.510
Totale inkomsten in euro
60.000
70.500
Doelstelling
Totale toewijzing in euro
710.926
Totale inkomsten in euro
Totale inkomsten in euro
20.000
Projectleider
Dr. R.M. Schiffelers
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
564.988
BCC
Projectleider
Projectleider
Dr.ir. H. Hogeveen
Targeted Delivery Systems Of siRNA
To Inhibit Tumor Angiogenesis
Hyper production of proteins in
filamentous fungi by increasing the
number of secreting hyphae
Detection of abnormal milk and
mastitis with automatic milking
systems
Doelstelling
Doelstelling
Het doel is de detectie van afwijkende melk en de
Filamenteuze schimmels vormen netwerken van ver-
Het laatste decennium is er een nieuwe klasse van
diagnose van mastits bij automatisch melken te
takkende hyfen (mycelium). Deze netwerken scheiden
geneesmiddelen bijgekomen: korte RNAs. Heel
verbeteren. Daartoe zullen dataverwerkingsmodules
van nature grote hoeveelheden van velerlei eiwitten
aantrekkelijk omdat nieuwe ziekteprocessen kunnen
worden ontwikkeld ten behoeve van 1) detectie van
uit. Dankzij deze bijzondere eigenschap worden
worden aangepakt en omdat deze RNAs in minder
afwijkende melk, op basis van gegevens die verzameld
filamenteuze schimmels zoals Aspergillus Niger groot-
dan een week ontworpen en gesynthetiseerd kunnen
worden door sensoren in het AM systeem; 2) detectie
schalig gebruikt voor de productie van medisch en
worden. Maar waarom liggen ze dan nog niet in de
van mastitis en diagnostiek van het veroorzakende
industrieel relevante eiwitten. Het doel van dit project
apotheek? De crux zit hem in het afleveren. De korte
pathogeen op basis van gegevens van sensoren
was om na te gaan of mycelia binnen een culture van
RNAs moeten in het binnenste van de cel werken,
en overige informatie; en 3) advisering over een
elkaar verschillen met betrekking tot eiwitproductie
maar kunnen het celmembraan niet passeren omdat
adequate therapie gebaseerd op een verantwoord en
en om na te gaan of er verschillen zijn tussen hyfen
ze daarvoor te groot zijn en te geladen. In dit project
bedrijfsspecifiek behandelplan.
binnen een mycelium.
wilden we een polymeer maken dat korte RNAs helpt
de cel in te komen.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Kennis over het verwerken van sensordata is nu
We hebben aangetoond dat er binnen een culture
toegepast bij aanpassingen aan de mastitisdetectie-
populaties mycelia aanwezig zijn die verschillen in
We kenden een vliegende start: vanuit Twente
systemen op de AM systemen. Op basis van kennis uit
grootte en gen expressie. Hyfen binnen een mycelium
kwamen nieuwe polymeren en die werden in Utrecht
dit project heeft Lely Industries de algoritmes voor
vertonen ook verschillen. Zo hebben we vastgesteld
getest op hun vermogen om korte RNAs af te leveren
detectie van klinische mastitis aangepast. Kennis over
dat er hyfen zijn met een lage transcriptionele en
in cellen. En dat deden ze bijzonder effectief in
behandelingsstrategieën wordt door dierenartsen en
translationele activiteit en hyfen met een hoge
celkweek-experimenten. Maar, op het eind van het
veehouders in de praktijktoegepast. Vanwege de sec-
activiteit. Indien we de heterogeniteit tussen en bin-
project, was die prachtige effectiviteit in de muizen
torafspraken om het gebruik van antibiotica met 50%
nen mycelia kunnen verminderen kunnen we mogelijk
weg. Het was een grote domper dat het project
te verminderen zijn optimale behandelstrategieën van
eiwit productie verhogen. Gezien dit belang is er een
met dit negatieve resultaat eindigde. Maar met het
belang. Een nieuw project, met FrieslandCampina, CRV
vervolgproject door STW gehonoreerd, waarin de
­eindigen van het project houdt het nadenken over
en Agrifirm als sectorpartners, genaamd ‘SMART dairy
mechanismen van heterogenitieit worden bestudeerd.
de resultaten niet op. Na een paar maanden vormde
farming’ is inmiddels gestart om verder te gaan in de
Union Biometrica, DSM en Dyadic dragen hier 66 k€ in
de reden van het mislukken, de inspiratie voor een
ingeslagen weg.
cash aan bij.
gewijzigd ontwerp van de polymeren. Dit nieuwe
ontwerp houdt zich goed in de experimenten en is ge-
Gebruikers
Gebruikers
patenteerd. Het spin-off bedrijf ‘20MED Therapeutics’,
Lely Industries NV (Maassluis) / LTO Noord (Drach-
DSM Food Specialties (Delft) / Dyadic Nederland bv
ondersteund door het Twente Technology Fund, gaat
ten, Haarlem, Zwolle) / Royal FrieslandCampina
(Wageningen) / TNO (Zeist)
het polymeer nu verder ontwikkelen.
(Amersfoort) / Royal FrieslandCampina (Meppel) /
Universiteit Utrecht (Utrecht)
Gebruikers
Aglaia BioMedical Ventures B.V. (Bilthoven) /
Polyvation BV (Groningen) / Universitair Medisch
Centrum Groningen (Groningen)
106
Utilisatierapport STW 2012
W
Wageningen Universiteit &
Researchcentrum
The characterisation of genes
involved in pulmonary hypertension
syndrome in chicken
07106
Automated system for precision
volunteer potato control
07212
BAA
Projectleider
Prof.dr. M.A.M. Groenen
Totale toewijzing in euro
764.288
Totale inkomsten in euro
127.000
Doelstelling
CCB
Projectleider
Dr.ir. J.W. Hofstee
Totale toewijzing in euro
422.642
Totale inkomsten in euro
131.250
Doelstelling
Pulmonale hypertensie syndroom (PHS, ook wel asci-
Doel van het project is het ontwikkelen van een
tes genoemd) bij de kip is een metabole aandoening
methode voor de detectie en precisieverwijdering
welke gerelateerd is aan snelle groei van vleeskippen
van aardappelopslagplanten in een gewas. Aardap-
bij een onvoldoende pulmonale vasculaire capaciteit.
pelopslagplanten zijn aardappelplanten die opkomen
Het doel van het project was genen die betrokken
in de jaren nadat op een perceel aardappels geteeld
zijn bij gevoeligheid voor PHS te identificeren en
zijn. Deze planten zijn een mogelijke belangrijke bron
het begrijpen van hun rol in de ontwikkeling van de
voor de verspreiding van ziektes en moeten - bij wet
ziekte. Het uiteindelijk doel was de ontwikkeling van
- verwijderd worden. De grootste uitdaging is om de
moleculaire tests voor het toepassen van merker
aardappelplanten in de rij te onderscheiden van het
ondersteunde selectie in de pluimveefokkerij.
gewas, in dit project suikerbiet, en ze zo te bestrijden
dat de gewasplant niet beschadigd wordt.
Resultaat na 5 jaar
Hoewel het binnen het project niet gelukt is om een
Resultaat na 5 jaar
mutatie in een specifiek gen op te sporen waarvan
Het project is succesvol geweest en heeft geresul-
eenduidig kon worden bepaald dat deze een effect
teerd in een prototype dat in staat is aardappelopslag
heeft op de gevoeligheid voor PHS, heeft het onder­
te effectief te bestrijden. Het bedrijf ‘Kverneland
zoek bijgedragen aan een verhoogd inzicht in het
Group Mechatronics’ heeft belangstelling om een
ontstaan van de aandoening en de genetica achter
­machine op basis van dit principe in de markt te zet-
deze aandoening. Het is duidelijk dat het kenmerk PHS
ten. Een belangrijk knelpunt is de inzetbaarheid. De
beïnvloed wordt door een zeer groot aantal genen,
markt voor aardappelopslag in suikerbieten is te klein
elk met een relatief klein effect. Daarnaast hebben
voor een vermarktbaar product. Hiervoor is een bre-
de resultaten binnen het project bijgedragen aan de
dere inzetbaarheid noodzakelijk. Om de toepasbaar-
ontwikkeling van een 50K SNP chip bij de kip, welke
heid te verbreden is een vervolgproject geformuleerd
momenteel door het bedrijfsleven gebruikt wordt
gericht op het bestrijden van aardappelsopslag in
voor genomische selectie (GS). Ook de complete ge-
meer gewassen dan suikerbiet en het bestrijden
noomsequenties van 18 dieren heeft geresulteerd in
van meer onkruiden dan alleen aardappelopslag. Dit
een groot aantal additionele SNPs die in de toekomst
voorstel heeft het helaas net niet gehaald. Er wordt
gebruikt kunnen worden voor het verder verbeteren
gewerkt aan een aangepaste versie van het voorstel.
van de gebruikte SNP assays bij kippen.
Gebruikers
Gebruikers
Agritechnics (Doetinchem) / Inventicon BV
Academisch Ziekenhuis Maastricht (Maastricht) /
(Schagerbrug) / Kverneland Mechatronics BV
Hendrix Genetics B.V. (Boxmeer) / Hybro BV / Cobb
(Nieuw Vennep) / Plant Research International
Europe BV (Boxmeer) / Schothorst Feed Research
(Wageningen) / Wageningen Universiteit &
BV (Lelystad)
Researchcentrum (Lelystad)
STW-projecten 2006
107
Teff, a new source for gluten free
food
07328
Understanding the behaviour of
laying hens (Gallusgallus domesticus) in large groups: the effect of
selection method and of early-life
history
07525
BBA
Projectleider
BCA
Projectleider
Dr.ir. T.B. Rodenburg
Dr.ir. J. Vos
Totale toewijzing in euro
Totale toewijzing in euro
208.000
311.129
Totale inkomsten in euro
10.000
Doelstelling
Doelstelling
Teff Eragrostis tef (Zucc.) Trotter) is een glutenvrij
Legkippen worden steeds vaker in grote groepen
graan uit Ethiopië, en een bron voor glutenvrije
gehouden. Dit brengt een risico op verenpikken en
voedingsmiddelen. Het onderzoek had ten doel de
kannibalisme met zich mee. In dit project is onderzocht
veredeling te ondersteunen. De variatie in ontwik-
hoe het risico op verenpikken verkleind kan worden
kelingssnelheid (met name kieming and bloeitijdstip)
door gebruik te maken van nieuwe fokkerij strategieën
werd geanalyseerd in relatie tot het opbrengend
en verbeteringen in de opfokomgeving. Hierbij zijn
vermogen. Een biomechanische analyse is uitgevoerd
kippen van een lijn geselecteerd op overleving ver-
naar de oorzaken van legering (omvallen). Met kennis
geleken met een controle lijn, waarbij de helft van de
van het groeipatroon in relatie tot klimaat kunnen
kuikens in een standaard omgeving opgroeide, en de
nieuwe teeltgebieden gekozen worden.
helft met een moederkloek.
Resultaat na 5 jaar
Resultaat na 5 jaar
Er is grote genetische variatie in gevoeligheid voor
Zowel de nieuwe fokkerij strategie als het verbe-
lange dag en bloeitijdstip. Lange dag remt de transitie
teren van de opfokomgeving bleek perspectief te
naar de generatieve fase; er worden meer bladeren
bieden om verenpikken in de praktijk te verminderen:
en zijspruiten aangelegd. Dit leidt onder Nederlandse
in beide gevallen bleken de kippen minder angstig,
omstandigheden tot hogere biomassa maar niet tot
stressbestendiger en minder geneigd tot het ontwik-
hogere korrelopbrengst. De effecten van temperatuur
kelen van beschadigend pikgedrag. Er loopt nu een
en waterpotentiaal op de kieming van teff werden
nieuw onderzoeksprogramma gericht op het verder
in een nieuw type model beschreven. De wortel is
ontwikkelen van de fokkerijstrategie in samenwerking
onvoldoende sterk om de plant overeind te houden.
met het bedrijfsleven. Ook is er een nieuw project
Doel van ‘Millets Place’ (www.milletsplace.com) is om
gestart gericht op het voorkomen van verenpikken
nieuwe rassen op de markt te brengen en commerci-
op praktijkbedrijven, waarin wordt gefocust op het
ële zaadproductie te realiseren om de behoefte van de
optimaliseren van de opfok en op kennisuitwisseling
voedingsindustrie te dekken.
binnen de legketen.
Gebruikers
Gebruikers
Agrifirm (Meppel) / Soil & Crop Improvement BV
Dierenbescherming (‘s-Gravenhage) / Hendrix
(Beilen) / Teff NV (Hooghalen)
Genetics B.V. (Boxmeer) / Hendrix Poultry Breeders
BV (Boxmeer) / Instituut voor Landbouw en Visserijonderzoek (Gontrode, België) / Nederlands Instituut
voor Ecologie (NIOO-KNAW) (Wageningen) /
Wageningen Universiteit & Researchcentrum
(Wageningen)
108
Utilisatierapport STW 2012
STW-projecten 2006
109
06
Lijst gebruikers bij
STW-projecten 2006
Lijst van gebruikers betrokken bij projecten
gestart in 2006.
Lijst van gebruikers bij STW-projecten 2006
111
Aa
Cc
ASML Netherlands B.V.
Dierenbescherming
3UB B.V.
(Veldhoven) 07015 / 07331
C point
(Delft) 07343
AstraZeneca
(Horst) 07179
Dionex Benelux BV
Aalborg University
(Mölndal, Zweden) 07047
Campina Innovation
(Amsterdam) 07047
(Aaleborg East, Denemarken)
AstraZeneca R&D Mölndal
(Deventer) 07331
DNV KEMA Energy &
07354
(Mölndal, Zweden) 07047
Cardialysis BV
ABB Lummus Global BV
ASTRON - Netherlands Institute
(Rotterdam) 07191
(’s-Gravenhage) 07903
Academisch Centrum
Tandheelkunde Amsterdam
for Radio Astronomy
(’s-Gravenhage) 07525
Sustainability
(Groningen) 06911 / 07459
Carl Zeiss SMT AG
DSM Biologics BV
(Dwingeloo) 07620
(Oberkochen, Duitsland)
(Groningen) 07080
Australian National University
07351
DSM Food Specialties
(Amsterdam) 07069 / 07505
(Weston Creek, Australië)
CCM Centre for Concepts in
(Delft) 07063 / 07393 / 07453
Academisch Medisch Centrum
06640
(Amsterdam Zuidoost) 07505
/ 07547
Azur Space Solar Power GmbH
Mechatronics B.V.
(Heilbronn, Duitsland) 07452
Academisch Ziekenhuis
Bb
Maastricht
(Nuenen) 07369
DSM Nutritional Products
Europe Ltd
Centrum Hout
(Birsfelden, Zwitserland)
(Almere-Buiten) 06675
07391
Certis Nederland
DSM Research BV
(Maastricht) 07106 / 07369
BAM Infraconsult BV
(Maarssen) 07179
(Geleen) 07903 / 10100
Actiflow BV
(Gouda) 07045
Chess eT International BV
Dutch Air Line Pilots Association
(Breda) 07533
Barcelona Supercomputing Center
(Haarlem) 07015
Adelante-zorggroep
(Hoensbroek) 07386
- VNV
Circadian Solar
(Badhoevedorp) 07071
(Barcelona, Spanje) 07533
(Coventry, Groot-Brittannië)
Dutch Polymer Institute
(Eindhoven) 07595
Department
Admerion BV
BASF Nederland BV
07452
(Molenhoek) 07547
(De Meern) 07903
Civil Aviation Authorities -
Advanced Neuro Technology BV
Beckman Coulter Nederland BV
(Enschede) 07050
(Woerden) 07080
(Hoofddorp) 07071
Duyvis Wiener B.V.
Agentschap NL
Bedrocan BV Medicinale Cannabis
CNC Grondstoffen BV
(Koog a/d Zaan) 06640
(Utrecht) 07452
(Veendam) 07426
(Milsbeek) 07179
Dwarslaesie Organisatie
Aglaia BioMedical Ventures B.V.
BerkelBike BV
Cosine Research BV
(Bilthoven) 07468
(‘s-Hertogenbosch) 07050
(Leiden) 07351
Agrifirm
Beton Son BV
COVIDIEN
Dyadic Nederland bv
(Meppel) 07328
(Son) 06915
(Petten) 07048 / 07528
(Wageningen) 07453
The Netherlands
Agritechnics
Betonplatform (BFBN)
CUR Bouw & Infra
(Doetinchem) 07212
(Woerden) 06915 / 07045
(Gouda) 07045
Dutch Space B.V.
(Leiden) 07452
Nederland
(Groningen) 07386
Ee
AHT International
BioComp Industries bv
Cyclotron VU BV
EBtech
(Rotterdam) 07299
(Vught) 07505
(Amsterdam) 07048
(Someren) 07369
Air Traffic Control the Netherlands
Biomade Technology Foundation
(Schiphol Airport) 07071
(Groningen) 07063
Dd
Danisco Genencor
ECO Ceramics BV
(Velzen-Noord) 06911 / 07903
Akzo Nobel Chemicals bv
Biomet Nederland BV
(Arnhem) 10100
(Dordrecht) 07354
Albatros Flow Research
BiOrion Technologies BV
(Leiden) 07063 / 07393
Enceladus Pharmaceuticals BV
(Marknesse) 07216
(Groningen) 07371
Dassault Systems Simulia B.V.
(Amsterdam) 07440
International BV
Efectis Nederland B.V.
(Rijswijk) 07045
Alfa Laval Corporate AB
Bosch Rexroth B.V.
(Maarssen) 07045
ENCI BV
(Lund, Zweden) 10100
(Boxtel) 07058
De Efteling BV
(Maastricht) 06915
Altran Technologies
Brainclinics Diagnostics BV
(Kaatsheuvel) 07462
Energieonderzoek Centrum
(Nijmegen) 07050
De Groot Vroomshoop BV
Netherlands BV
Nederland
(Hoofddorp) 06780
Bromyc BV
(Vroomshoop) 06675
(Petten) 07055 / 07215 /
Ambroise Holland bv
(Gennep) 07179
Delfmems
07452
(Enschede) 07462
Bruco BV
(Villeneuve d’Ascq, Frankrijk)
EnzyScreen BV
AMS Consult B.V.
(Borne) 07620
07302
(Haarlem) 07426
(Delfgauw) 07058
Brüel & Kjaer
Delta Marine Consultants BV
Erasmus MC
Angst+Pfister B.V.
(Naerum, Denemarken) 07459
(Gouda) 07045
(Rotterdam) 06809 / 06903
(Zoetermeer) 07462
BuNova Development BV
Deltares
ESA Biosciences Inc.
Applikon Biotechnology BV
(Zwolle) 07391
(Delft) 07324
(Schiedam) 07369
Bureau Medicinale Cannabis
DePuy CMW
(Chelmsford,
Verenigde Staten) 07047
Argonne National Laboratory
(’s-Gravenhage) 07426
(Blackpool, Groot-Brittannië)
(Argonne, Verenigde Staten)
07302
112
Utilisatierapport STW 2012
07109
ESTEC - European Space Research
and Technology Centre
(Noordwijk zh) 07452 / 07828
European Broadcasting Union
Halfmann Teleskoptechnik GmbH
& Co. KG
(Neusäss-Vogelsang,
Duitsland) 06640
Instituut voor Natuur- en
Landelijk Expertisecentrum
Verpleging en Verzorging
Bosonderzoek
(Brussel, België) 07324
(Utrecht) 07386
International Development of
LBP SIGHT
(Grand-Saconnex,
Zwitserland) 07299
(Boston, Verenigde Staten)
(Breda) 07058
EXALOS AG
07371
Inventicon BV
(Schlieren, Zwitserland) 07505
Heineken Supply Chain BV
(Schagerbrug) 07212
(Leiden) 07291 / 07354
(Zoeterwoude) 07393
Ionics MSV B.V.
Lely Industries NV
Ff
Harvard Medical School
(Nieuwegein) 07459
Technology (IDT)
Leids Universitair Medisch
Centrum
Hendrix Genetics B.V.
(Almere) 07047
(Maassluis) 07274
(Boxmeer) 07106 / 07525
IQ Therapeutics
LioniX BV
(Zaandam) 07426
Hendrix Poultry Breeders BV
(Groningen) 07371
(Enschede) 07207
FEI Company
(Boxmeer) 07525
It Fryske Gea
Lithp Systems BV
(Eindhoven) 07293 / 07326 /
HILL-ROM
(Olterterp) 07324
(Purmerend) 07462
07728
(Montpellier, Frankrijk) 07386
IVO
LNR Globalcom b.v.
FeyeCon Carbon Dioxide
Holst Centre
(Rotterdam) 07353
(Rijswijk zh) 07828
Farmalyse BV
Technologies
(Eindhoven) 06568 / 07595
Logica Nederland B.V.
Jj
(Weesp) 07055 / 07426
Hooijmans Champignons BV
FGT Consultancy
(Kerkdriel) 07179
Janssen Precision Engineering BV
(Rijswijk zh) 07015 / 07343
LTO Noord
(Wageningen) 07393
Hurks Beton
(Maastricht-Airport) 07369
(Drachten) 07274
Fluent Europe Ltd.
(Veldhoven) 07045
Jellinek
LTO-Noord
(Sheffield, Groot-Brittannië)
Hybro BV / Cobb Europe BV
(Amsterdam) 07353
(Haarlem) 07274
06911
(Boxmeer) 07106
Kk
FOM-instituut AMOLF
Ii
(Amsterdam) 07351 / 07728
Mm
Keijsers Champignons BV
Maastricht University
(Maastricht) 06809 / 07353
FOM-instituut DIFFER
IBM T.J. Watson Research Center
(Meterik) 07179
(Nieuwegein) 07351
Kerry (NL) B.V.
Magma Design Automation B.V.
FrieslandCampina
(Yorktown Heights,
Verenigde Staten) 07302
(Almere)
(Eindhoven) 06913
(Deventer) 06568 / 07331
ILA GmbH
07393
Magwel NV
Fugro Intersite B.V.
(Edinburgh, Groot-Brittannië)
Key Drug Prototyping BV
(Leuven, België) 06913
(Leidschendam) 07828
07391
(Amsterdam) 07326
Maxon Motor Benelux BV
ILA Intelligent Laser Applications
Kiepenheuer-Institut für
Gg
GmbH
Sonnenphysik
(Enschede) 07462
Meander Medisch Centrum
GABA International AG
(Jülich, Duitsland) 07391
(Freiburg, Duitsland) 06640
(Amersfoort)
(Therwil, Zwitserland) 07069
Ilse Media
Klockner S.A.
07369
Gallium Europe
(Amsterdam) 07299
(Barcelona, Spanje) 07505
Medis Medical Imaging
(Amsterdam) 07394
IME Technologies
Komkommerkwekerij F.A. Post
Gemeente Rotterdam
(Eindhoven) 07369
(Nootdorp) 07180
(Rotterdam) 07045
IMEC
Koninklijk Nederlands
GLC Houtconstructies BV
(Leuven, België) 07302
(Sint-Oedenrode) 06675
IMEC Nederland
(De Bilt) 07046
Koninklijke Nederlandse
GN ReSound BV
(Eindhoven) 07343
(Eindhoven) 07050
Imperial College London
Systems bv
(Leiden) 07191
Medisch Centrum Alkmaar
Meteorologisch Instituut
(Alkmaar) 07050
Medlumics
Akademie van Wetenschappen
(Madrid, Spanje) 07505
Medtronic BV
Groot Lemmer B.V.
(London, Groot-Brittannië)
(Utrecht) 07063
(Maastricht) 07191
(Lemmer) 06675
07533
Koppert BV
Medtronic SQDM
Guerbet Nederland B.V.
InnoCore Technologies
(Berkel en Rodenrijs) 07180
(Arnhem) 07050
(Gorinchem) 07291
(Groningen) 07371
Kverneland Mechatronics BV
Metris BV
Inspectie Verkeer en Waterstaat
(Nieuw Vennep) 07212
(Hoofddorp) 07459
(Hoofddorp)
KWR Watercycle Research
Microflown Technologies BV
Hh
H.E. Luning Adviesbureau
voor Technische
Houtconstructies B.V.
(Doetinchem) 06675
07058
Institute for Marine Resources
(Arnhem) 07459
Institute
(Nieuwegein) 07391
Micronit Microfluidics BV
(Enschede) 07391
and Ecosystem Studies
(IMARES)
Ll
MicroScan BV
Haldor Topsøe A/S
(Den Hoorn, Texel) 07324
Laborelec
(Amsterdam) 07547
(Lyngby, Denemarken) 07293
Instituut voor Landbouw en
(Linhebeek, België) 06911
Ministerie van Defensie
Visserijonderzoek
(’s-Gravenhage) 07015 / 07343
(Gontrode, België) 07525
Lijst van gebruikers bij STW-projecten 2006
113
Ministerie van Economische
Rr
OptEM Engineering Inc.
Sint Maartenskliniek
(Calgary, Canada) 06913
Raadschelders Bouwadvies B.V.
(Nijmegen) 07050
(Eindhoven) 07324
Organon Research Center USA
(Spaarndam) 06675
Soil & Crop Improvement BV
Ministerie van Veiligheid en
(Cambridge, Verenigde
Staten)
Reactor Instituut Delft
(Beilen) 07328
(Delft) 06915
Sound Intelligence
06488
RECEMAT International BV
(Amersfoort) 07459
Zaken, Landbouw en Innovatie
Justitie
(’s-Gravenhage) 07547
(Oud-Beijerland) 07903
Moog FCS
Pp
(Nieuw-Vennep) 07369
Movares Nederland BV
PamGene International B.V.
Spanbeton BV
(Koudekerk a/d Rijn) 06915
Recore Systems BV
Stichting FOM
(Utrecht) 07045
(‘s-Hertogenbosch) 06809
(Enschede) 07620
(Utrecht) 07507 / 07509
MRC Holland
PecoTrans
Reelektronika BV
Stichting Het Zeeuwse Landschap
(Amsterdam) 07069
(Bergen (nh)) 07071
(Reeuwijk) 07343
(Heinkenszand)
MSD Oss
Philips
RE-lion BV
07324
(Oss) 06488 / 06809 / 07047 /
07080 / 07440 / 07903 / 10100
(Best) 07015
(Enschede) 07343
Stichting Maritiem Research
Philips Applied Technologies
Rijksinstituut voor
(Eindhoven) 06911 / 07462
Nn
Volksgezondheid en Milieu
Instituut Nederland
(Wageningen) 07216
Philips Electronics Nederland B.V.
(Bilthoven) 06809 / 07080
(Eindhoven) 07459
Rijksuniversiteit Groningen
Philips Healthcare Nederland BV
(Groningen) 07109 / 07326 /
(Amsterdam) 07080
(Best) 07015 / 07191 / 07291
/ 07386
07353
Stork Food & Dairy Systems BV
07828
Rijksw staat
(Amsterdam) 06568 / 07331
Nederlands Instituut voor
Philips Medical Systems
(Utrecht) 07045 / 07324
Stork Veco BV
(Best) 07191
Rijkswaterstaat Data-ICT-Dienst
(Eerbeek) 07903
(Wageningen) 07525
Philips Research
(Delft) 07343
Strukton Engineering
Nederlands Vaccin Instituut
Royal FrieslandCampina
(Utrecht) 07045
(Bilthoven) 06488
(Eindhoven) 07048 / 07293 /
07343 / 07386 / 07459 / 07620
(Amersfoort) 07274
SunCycle
Nederlandse Organisatie voor
Philips Research Europe -
Royal Netherlands Navy
(Eindhoven) 07452
Nationaal Lucht- en
Ruimtevaartlaboratorium
(Amsterdam) 07058 / 07071 /
Ecologie (NIOO-KNAW)
Wetenschappelijk Onderzoek
Eindhoven
(’s-Gravenhage) 06809
(Eindhoven) 07302 / 07595 /
(’s-Gravenhage) 07343
Stichting Sanquin
Bloedvoorziening
Syynx Solutions GmbH
(Geldermalsen) 06809
Ss
Nestlé Nederland BV
07728
(Diemen) 07331
Philips Research Laboratories
Sabena Flight Academy
Nikon Instruments Europe B.V.
(Eindhoven) 07371 / 07459
(Steenokkerzeel, België)
Team Paddestoelen
(Amstelveen) 07394
Philips Technology Incubator
07058
(Wageningen) 07179
NIZO food research BV
(Eindhoven) 07595
Schering Nederland B.V.
Technische Universiteit Delft
(Ede gld) 07331
Plant Research International
(Weesp) 07291
Noldus Information
(Wageningen) 07179 / 07212
Schering Plough International
Poly Nederland
(Delft) 06640 / 06675 / 06780 /
07045 / 07216 / 07293 / 07331
/ 07369 / 07393 / 07728
(Wageningen) 07354
(Steenwijk) 06640
(Kenilworth,
Verenigde Staten) 07440
Norit Nederland B.V.
Polymer Vision Ltd.
Schiphol Group
(Amersfoort) 07903
(Eindhoven) 07595
(Schiphol) 07071 / 07343
Nuclear Research and
Polyvation BV
Schothorst Feed Research BV
(Groningen)
Technology BV
Tt
Technische Universiteit
Eindhoven
(Lelystad) 07106
(Eindhoven) 06913 / 07045 /
07331 / 07386 / 07462 / 07903
/ 10100
(Petten) 07528
07468
Sensor Sense BV
Technobis Mechatronics
NUON
PRISNA BV
(Nijmegen) 07207
(Uitgeest) 07547
(Amsterdam) 07215
(Leiden) 07426
Septentrio Satellite
Teff NV
Consultancy Group
Navigation NV
(Hooghalen) 07328
NXP Semiconductors
Productschap Tuinbouw
(Nijmegen) 06780 / 06913 /
07533 / 07620
(Zoetermeer) 07179
(Leuven, België) 07828
Televic NV
ProSensa B.V.
SGS INTRON B.V.
(Izegem, België) 07459
(Leiden) 06903
(Sittard) 06915
Thales Nederland BV
Shell Global Solutions
(Hengelo ov) 07046 / 07343 /
Oo
Océ Technologies NV
Qq
International BV
07620
(Venlo) 07015 / 07509
Qimonda AG
(Amsterdam) 07055 / 07215 /
Thermo Fisher Scientific
OctoPlus N.V.
(Neubiberg, Duitsland) 06780
07903
(Leiden) 06903 / 07440
Quest Innovations B.V.
Shell International
(Chelmsford,
Verenigde Staten) 07047
OctoPlus Technologies B.V.
(Middenmeer) 07547
(Leiden) 07080
114
Utilisatierapport STW 2012
Oil Products BV
(Amsterdam) 07215
Vv
TNO
(Rijswijk zh) 06488 / 06568 /
06780 / 06809 / 06915 / 07015
/ 07045 / 07046 / 07055 /
07058 / 07063 / 07109 / 07302
/ 07343 / 07369 / 07393 /
07453 / 07462 / 07595 / 07620
/ 10100
Varibel Innovations BV
(Arnhem) 07459
Vereniging van
Houtskeletbouwers
(Drachten) 06675
Vereniging van Ondernemingen
en Betonmortelfabrikanten in
Nederland
To70
(’s-Gravenhage) 07071
(Veenendaal) 06915
to-BBB
VitrOmics BV
(Leiden) 06903
(‘s-Hertogenbosch) 06809
Trimbos Instituut
Vreman Research
(Utrecht) 07353
(Hengelo ov) 07331
Twente Institute for Wireless and
Mobile Communications BV
(Enschede) 07343
Vrije Universiteit Amsterdam
(Amsterdam) 07047
Vrije Universiteit Brussel
(Brussel, België) 06640
Uu
VU Medisch Centrum Amsterdam
UNESCO-IHE
(Amsterdam) 07048 / 07459 /
(Delft) 07216
07505
Unilever R & D
Ww
(Vlaardingen) 06568 / 06809 /
07326 / 07331 / 07393
W&H Dentalwerk
Universitair Medisch Centrum
(Bürmoos, Oostenrijk) 07505
Groningen
(Groningen) 07048 / 07354 /
07371 / 07468 / 07505
Universitair Medisch Centrum St.
Radboud
(Nijmegen) 07354 / 07440
Universitair Medisch Centrum
Utrecht
Wageningen Universiteit &
Researchcentrum
(Wageningen) 06568 / 07046 /
07063 / 07109 / 07180 / 07212
/ 07525
Westfalia Separator Membraflow
GmbH
(Essingen, Duitsland) 07055
(Utrecht) 07291 / 07369 /
07528
Xx
Universiteit Gent
Xensor Integration bv
(Zwijnaarde, België) 07324 /
(Delfgauw) 07293
07394
Universiteit Leiden
Yy
(Leiden) 07351
Yara Sluiskil BV
Universiteit Twente
(Sluiskil) 07507
(Enschede) 06911 / 07055 /
07326 / 07331 / 07391 / 07509
/ 07620
Zeeuwse Milieufederatie
Universiteit Utrecht
(Goes) 07324
(Utrecht) 07063 / 07274 /
07326 / 07394 / 07440 / 07452
Zuidelijke Land- en
Universiteit van Amsterdam
(‘s-Hertogenbosch) 07179
Zz
Tuinbouworganisatie (ZLTO)
(Amsterdam) 07393
University of Southern California
(Los Angeles,
Verenigde Staten) 07353
URSA Minor Space & Navigation
(Delft) 07828
Utellus BV
(Enschede) 07343
Lijst van gebruikers bij STW-projecten 2006
115
Lijst van afkortingen
AMC Amsterdam Medisch Centrum
EL&I Ministerie van Economische Zaken Landbouw & Innovatie
EU
Europese Unie
EURErasmus Universiteit Rotterdam
FOMStichting voor Fundamenteel Onderzoek der Materie
IAVI International AIDS Vaccine Initiative, USA
k3kilo euro
(eenheid van 1.000 euro)
LUMC Leids Universitair Medisch Centrum
M3Mega euro
(eenheid van 1.000.000 euro)
MRC Medical Research Council, UK
MTA
Material Transfer Agreement
NWONederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
OCWMinisterie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap
OTPOpen Technologieprogramma
RU(N)
Radboud Universiteit Nijmegen
RuGRijksuniversiteit Groningen
TNONederlandse Organisatie
voor Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek
TTI
Technologische Topinstituten
TTO
Technology Transfer Office
TU
Technische Universiteit
TUDTechnische Universiteit Delft
TUETechnische Universiteit Eindhoven
ULUniversiteit Leiden
UMUniversiteit Maastricht
UMCUniversitair Medisch Centrum
UTUniversiteit Twente
UUUniversiteit Utrecht
UvAUniversiteit van Amsterdam
VUVrije Universiteit
WLWaterloopkundig Laboratorium
WUWageningen Universiteit
WURWageningen Universiteit en Researchcentrum
116
Utilisatierapport STW 2012
Lijst van afkortingen bij STW-projecten
116
Colofon
interviews
Harm Ikink, Quintessens kenniscommunicatie,
Amersfoort
Nico Voskamp, STW
Redactie
Huub Eggen, STW
Eindredactie en productie
Astrid van der Stroom, STW
Ontwerp en realisatie
Room for ID’s, Nieuwegein
Fotografie
Ivar Pel, Utrecht (tussenbladen en omslag)
Betrokken instellingen (hoofdstuk 2 en 3)
Drukwerk
Zwaan printmedia, Wormerveer
www.stw.nl

Vergelijkbare documenten

Utilisatierapport 2008

Utilisatierapport 2008 Postbus 3021 3502 GA Utrecht The Netherlands

Nadere informatie

utilrap2008. - Aandrijvenenbesturen.nl

utilrap2008. - Aandrijvenenbesturen.nl Postbus 3021 3502 GA Utrecht The Netherlands

Nadere informatie

Utilisatierapport 2007

Utilisatierapport 2007 het resultaat van een samenwerking tussen het Rathenau Instituut, Technologiestichting STW en Technopolis, in opdracht van de Landelijke Commissie Valorisatie, verscheen in 2011. De interviews in d...

Nadere informatie