Lesmateriaal bij ARTclips in het Stedelijk Museum

Commentaren

Transcriptie

Lesmateriaal bij ARTclips in het Stedelijk Museum
1. Waarom maken mensen zich kwaad over kunst?
2. Kan iedereen kunstenaar worden?
3. Waarom zijn beroemde kunstenaars vaak mannen?
4. Wat is moderne kunst?
1
ARTclips
De ARTclips zijn korte video’s over kunst speciaal
ontwikkeld voor de bovenbouw van het VMBO. In elke
ARTclip staat een vraag van jongeren over kunst centraal.
ARTclips is een samenwerking tussen Museum Boijmans
Van Beuningen, Museum de Pont, Stedelijk Museum
Amsterdam en de NTR. De clips zijn ideaal materiaal voor
de (kunst)les en/of voorbereiding op een museumbezoek.
Er zijn in totaal 12 ARTclips beschikbaar, per museum
telkens vier clips. Om antwoorden te vinden op de vraag,
worden in elke clip werken uit de collectie van dat
betreffende museum behandeld.
2
gebruiken in de les?
De vragen gaan ook in op aspecten en begrippen die van
belang zijn bij de examentermen. De ARTclips zijn in de
klas te bekijken, via
www.arttube.nl/nl/onderwijs/voortgezet_onderwijs
Bij elke ARTclips is lesmateriaal beschikbaar met uitleg en
lessuggesties voor inbedding, verbreding en verdieping.
De clips en het materiaal sluiten aan bij de einddoelen
van en examentermen van de Kunstvakken (inclusief CKV)
op het VMBO. Leerlingen:
1. oriënteren zich op het belang van kunst en cultuur
in de maatschappij
2. oriënteren zich op mogelijke beroepen
3. passen de vereiste basisvaardigheden van
samenwerken, informatie verwerven/verwerken
en communiceren toe
4. leren diverse beeldende aspecten benoemen en
toe te lichten
5. kunnen naar aanleiding van een probleemstelling
beeldend werk maken en op het eigen werk
reflecteren
6. kunnen in beeldend werk van anderen de
functionaliteit, de aspecten van de voorstelling,
de vormgeving en de culturele en/of
kunsthistorische context benoemen en toelichten
7. leren reflecteren op kunst van anderen en kunnen
verbanden leggen met hun eigen werk
8. verzamelen materiaal voor het kunstdossier en
reflecteren aan de hand daarvan op hun ervaringen,
interpretaties en waarderingen
9. kunnen naar aanleiding van dit materiaal
deelnemen aan een culturele activiteit (bezoek
museum)
Bij iedere vraag worden bepaalde begrippen uit de
eindexamensyllabus uitgelicht en in hun context
toegelicht.
Per clip volgt nu een korte beschrijving van de inhoud,
achtergrondinformatie bij de kunstwerken die in de clips
aan bod komen en lessuggesties voor in de klas.
1
3
Waarom maken
mensen zich kwaad om kunst?
\ Korte beschrijving clip \
In deze clip onderzoekt presentator Maurice hoe het komt dat mensen zich soms boos maken over kunst. Samen
met Blikopeners Youssef, Luca en Valerie bekijkt en bespreekt hij een beeld dat uit de porseleinkast van oma zou
kunnen komen, maar een kunstwerk van Jeff Koons blijkt te zijn. Het werk werd een tijd geleden voor 250.000
gulden door het Stedelijk Museum aangekocht. Dit riep veel boze reacties op: men vond het dure kitsch. Met
conservator Bart Rutten praat Maurice over een schilderij van Barnett Newman, dat ooit door een boze bezoeker
werd vernield. Abstracte kunst levert regelmatig boze reacties op, bijvoorbeeld omdat mensen het niet begrijpen
en niet weten wat ze er mee aan moeten. Ook bekijken ze samen een aantal tekeningen van Rachel Harrison
met als onderwerp Amy Winehouse. Aan galeriehouder Floor Wullems vraagt Maurice waarom zij denkt dat
mensen zich kwaad over kunst maken.
Studenten van de kunstacademie Megan en Koen vertellen in hoeverre boosheid onderdeel is van hun werk.
Maurice spreekt tot slot met kunstenaar Joep van Lieshout over de reacties die zijn kunst bij mensen oproept.
Kunstwerken die aan bod komen
Jeff Koons, Ushering in Banality, 1988
Barnett Newman,
Who’s afraid of red, yellow and blue III, 1967
Rachel Harrison, Untitled, 2012
4
Jeff Koons,
Ushering in Banality, 1988
Ushering in Banality (vertaling: ‘de banaliteit binnenhalen’) lijkt haast uit de kast van
een oude oma te komen, het is net een zogenaamd ‘hummeltje’, een kleine porseleinen
beeldje. Dit exemplaar is alleen niet van porselein, maar van hout. En wel een stuk groter
dan het gemiddelde hummeltje.
Toen het museum dit werk in 1989 voor 250.000 gulden kocht, reageerden veel mensen
geschokt. Zo’n enorm bedrag voor een ‘kitschbeeld’. Nog schokkender vond men het feit
dat de kunstenaar het beeld niet eens zelf had gemaakt.
Met het flinke formaat maar ook met de titel stelt de kunstenaar de relatie tussen kunst
en commerciële producten en tussen kunst en kitsch ter discussie. Hij zet een superkitsch
beeld, een alledaags object, op een voetstuk en zet zich daarmee af tegen andere
kunststromingen, die volgens hem moeilijk door het grote publiek te begrijpen zijn. Hij wil
juist aansprekende kunst maken, hij wil het publiek geven wat het wil.
Sommigen brengen het beeld wel in verband met ‘readymade’, omdat het werk bijna niet
is aangepast door de kunstenaar (en dus zo uit de kast van oma lijkt te zijn gehaald).
http://www.stedelijkmuseum.nl/kunstwerk/20767-ushering-in-banality
5
Barnett Newman,
Who’s afraid of red, yellow and blue III, 1967
Dit enorm grote werk bestaat uit drie kleurvlakken van verschillend formaat. Ieder vlak
heeft één van de drie primaire kleuren: een smalle strook blauw links, in het midden
een groot vlak rood, en rechts een smalle strook geel. Er zijn geen vormen, er is geen
herkenbare voorstelling. Het werk is volledig abstract. De kleurvlakken zijn niet egaal
van kleur, maar opgebouwd uit penseelsteken waardoor nuances in licht en donker
ontstaan. Newmans stijl wordt ook wel ‘colourfield-painting’ genoemd. Newman wilde
graag dat je als toeschouwer het schilderij van dichtbij bekijkt, zodat je je er volledig in
kan verliezen en er door wordt opgeslokt.
Het schilderij werd in 1986 door een verwarde bezoeker met een stanleymes zwaar
beschadigd.
Meerdere werken van Newman zijn beschadigd door bezoekers. Een aantal jaren na de
aanslag op Who’s afraid of red, yellow and blue, bewerkte die zelfde verwarde bezoeker
met een mes een ander werk van Newman, Cathedra. Op 13 april 1982 werd Who’s
Afraid of Red, Yellow and Blue IV in de Nationalgalerie van Berlijn bewerkt met een
plastic stang.
http://www.stedelijkmuseum.nl/kunstwerk/
1-who-s-afraid-of-red-yellow-and-blue-iii
6
Rachel Harrison,
Untitled, 2012
De Amerikaanse kunstenaar Rachel Harrison maakt vooral beeldhouwwerk, waarin
ze vaak gevonden voorwerpen combineert met abstracte vormen die speciaal voor
het werk gemaakt zijn, zogeheten assemblages. De gevonden voorwerpen zijn vaak
afkomstig uit de popcultuur. Zo zien we bijvoorbeeld beroemde mensen als Marilyn
Monroe en Amy Winehouse in haar werk terugkomen.
De vier tekeningen die het Stedelijk Museum van de kunstenaar heeft, laten de Engelse
zangers Amy Winehouse in relatie tot een beeldend kunstenaar zien: Marcel Duchamp,
Pablo Picasso en Gertrude Stein en Martin Kippenberger. De zangeres, die in 2011
jong stierf, is te herkennen aan haar suikerspinhaar en dik opgebrachte make-up.
De tekeningen zijn gemaakt met kleurpotlood. De tekeningen roepen wel eens boze
reacties op bij bezoekers: hoort dit in een museum? Komt dit door het onderwerp? Of
omdat potlood door kunstenaars niet vaak wordt gebruikt en het materiaal geassocieerd
wordt met kindertekeningen?
\ Begrippen syllabus examen \
De volgende begrippen uit de syllabus
komen aan bod:
beeldhouwwerk
foto
schilderij
abstract
tegendraads
primaire kleuren
assemblage
\ Lessuggesties \
Benodigdheden:
stellingen
Duur:
1 lesuur
Sluit aan bij de volgende doelen:
1, 3, 7, 8, 9
* Stel eerst de vraag die in de clip centraal staat klassikaal: waarom kan kunst je kwaad maken? Of
breder: waarom of hoe kan kunst emoties bij je oproepen? Kennen de leerlingen zelf voorbeelden
van kunst waar mensen zich kwaad over maken? Zijn ze zelf wel eens kwaad over kunst geweest?
* Bekijk vervolgens de clip met de klas op het digibord.
* Bespreek de clip na: er werden in de clip een paar redenen genoemd waarom mensen kwaad
kunnen worden om kunst. Welke redenen waren dat? Begrijp je dat mensen om één van de
kunstwerken die je zag, kwaad worden? Waarom wel/ niet? (reproductie, mening)
* Speel vervolgens een stellingenspel. De klas wordt in twee groepen verdeeld en gaat met
elkaar in discussie over een aantal stellingen. Let wel: de ene groep is het eens met de stelling,
de andere groep juist niet (ook al hebben de leerlingen een andere mening dan dat de groep ‘moet
hebben’, ze houden zich aan de mening van de groep waar ze in zitten). De docent zelf of één van de
leerlingen wordt aangewezen als gespreksleider. Na het voorlezen van een stelling overleggen de
groepen eerst onderling en bespreken samen een aantal argumenten voor of juist tegen de stelling,
afhankelijk van de rol die ze is toebedeeld. Na een tijdje wisselen de rollen: de groep die vóór was,
wordt nu tegen, en andersom. Ook wordt een jury aangewezen, die beoordeelt welke groep zich het
beste in het debat staande houdt (let op deelname leerlingen, argumenten, relevantie, enz).
7
8
Mogelijke stellingen:
1. Het belangrijkste van een kunstwerk is het idee van een kunstenaar achter het werk.
Een kunstwerk van Jeff Koons is dan ook geen kunst om boos over te worden.
2. Als mensen om kunst boos worden, is dat niet erg. Zoals kunstenaar Joep van
Lieshout in de clip zegt: je hebt dan als kunstenaar wel meteen de aandacht.
3. Het museum moet altijd duidelijk uitleg geven over het kunstwerk. Daardoor begrijpt
een toeschouwer het kunstwerk beter en zal hij/ zij niet zo snel boos worden.
4. Als een kunstwerk heel ‘makkelijk’ gemaakt lijkt, zoals de tekeningen van Rachel
Harrison, dan is het terecht dat mensen daar boos om worden: eigenlijk kan iedereen
wel een tekening met kleurpotlood maken.
5. Mensen moeten vaak gewoon even aan nieuwe kunst wennen. Als ze eenmaal
gewend zijn, dan worden ze niet meer zo snel boos.
Na afloop bepaalt de jury welke groep het debat wint.
Als materiaal voor het kunstdossier kan elke leerling één van de stellingen
kiezen en daarover een kort betoog schrijven: waarom is hij/ zij het ermee
eens is (of niet), met een goede argumentatie. (Inzicht, meningsvorming,
verdieping, reflectie)
\ Tips \
Meer zien over…
… Jeff Koons?
http://schooltv.ntr.nl/video/jeff-koons-de-koning-van-dekitsch/
… Barnett Newman?
http://www.ARTtube.nl/nl/video/Stedelijk/Barnett_
Newman
Meer weten over ‘Readymades’ en of het van belang is
dat een kunstenaar zijn kunstwerk altijd zelf maakt? Kijk
dan naar de ARTclip Moet een kunstenaar alles zelf
maken?
Meer weten over de waarde van kunst? Kijk dan naar de
ARTclip Waarom is kunst zo duur?
Meer weten over het begrip abstract? Bekijk de CKV
(Culturele Korte Video) op ARTtube: http://www.ARTtube.
nl/nl/CKV_Abstract
2
9
Kan iedereen
kunstenaar worden?
\ Korte beschrijving clip \
In deze clip onderzoekt presentator Maurice of iedereen zomaar kunstenaar kan worden. Hij bekijkt
met Blikopeners Youssef, Luca en Valerie een werk van Karel Appel en bespreekt waarom dit kunst is.
Als kunstenaar moet je goed dingen kunnen verzinnen, creatief en origineel zijn, talent hebben, vinden
ze. Een kunstopleiding is vooral goed om een netwerk op te bouwen.
Aan conservator Bart Rutten vraagt Maurice of je door een opleiding een betere kunstenaar bent.
Bart vindt dat je wel een voorsprong hebt, maar het is niet per se meer nodig. Vroeger was het een
beschermd beroep en moest je een opleiding hebben om je kunstenaar te mogen noemen. Sommige
mensen hadden echter zoveel ambitie dat ze het toch wel ver schopten, zoals Kazimir Malevich.
Maar wat maakt iemand dan een goed kunstenaar? Dat bespreekt Maurice met galeriehouder Floor
Wullems: doorzettingsvermogen en urgentie. Met kunststudenten Sarah, Koen, Megan en Pim
praat hij het over het belang van een kunstopleiding en of iedereen zomaar kunstenaar kan worden.
Kunstenaar Joep van Lieshout denkt dat niet zomaar iedereen kunstenaar kan worden: je moet durven
op zoek gaan naar andere mogelijkheden en daarbij volhouden. Conclusie: een opleiding heb je
misschien niet per se nodig, maar wel talent, goede ideeën en veel doorzettingsvermogen.
Kunstwerken die aan bod komen
Karel Appel, Wandschildering voormalig
restaurant Stedelijk Museum, 1956
Kazimir Malevich, diverse werken.
10
Karel Appel,
Wandschildering voormalig
restaurant Stedelijk Museum, 1956
Karel Appel is vooral bekend om zijn werk geïnspireerd op kindertekeningen, werk
waarvan mensen al snel zeggen ‘dat kan mijn kleine zusje ook’. Maar is dat zo?
Appel was één van de oprichters van Cobra, een groep bestaande uit kunstenaars
afkomstig uit Copenhagen, Brussel en Amsterdam. Deze kunstenaars keerden
zich af tegen de academische kunst die volgens hen te veel nadruk legde op het
intellectuele. Ze werkten liever zo spontaan mogelijk en lieten zich graag inspireren
door primitieve kunst, kindertekeningen en ‘outsider art’ (werk van kunstenaars met
een geestelijke handicap of psychische stoornis). Deze kunst was volgens hen naïef,
in de zin van ongeschoold en onwetend, voor hen een ideaal uitgangspunt.
In 1951 had Karel Appel al de opdracht gekregen om de wanden van de ‘koffiekamer’
van het museum te beschilderen, ook wel bekend als De Appelbar. In 1956 vroeg
de directeur hem opnieuw een grote wand te beschilderen, dit keer een muur in het
voormalige restaurant. Appel maakte een voorstelling vol kleuren van drie figuren
die over de muur dansen: een vogel, een bloem en een mens. Bij het ontwerp en de
compositie hield Appel rekening met de ruimte zoals die er toen uitzag en gebruikt
werd, zoals een loopbrug, zitplaatsen en twee deuren. Een deel van de voorstelling
gaat rechts de hoek om, omdat de kunstenaar net niet helemaal uit kwam.
Door verbouwingen zijn elementen in de muur veranderd maar de vrolijke en
monumentale schildering heeft zijn kracht behouden. De blauwe deur bleef deel
uitmaken van het geheel evenals het ovalen raam uitgevoerd in de toen nieuwe
glasappliquétechniek waar door direct daglicht scheen. Appel zocht niet alleen
naar nieuwe vormen van expressie maar paste ook nieuwe technieken toe en
combineerde deze.
http://www.stedelijk.nl/kunstwerk/3046-wandschildering-voormaligrestaurant-stedelijk-museum#sthash.2JHz9aJS.dpuf
11
Kazimir Malevich,
Suprematistische compositie
(met blauwe driehoek en zwarte
rechthoek), 1915
Kazimir Malevich was een Russisch kunstenaar en speelde een belangrijke rol bij
de ontwikkeling van de abstracte kunst. In eerste instantie maakt hij schilderijen
met herkenbare vormen en figuren. Hij probeerde verschillende manieren van
weergeven uit, volgt verschillende ontwikkelingen die zich aan het begin van de
20ste eeuw voordeden. Zo maakte hij kubistische schilderijen die fragmenten van de
werkelijkheid tonen, fragmenten gezien van allerlei kanten, op een wat vreemde
manier samengevoegd. Zijn kunst liet steeds minder een herkenbare werkelijkheid
zien, werd steeds abstracter. Hij ging werken met geometrische vormen en pure
kleuren plus wit en zwart. Zijn overtuiging was dat kunst niet de herkenbare
werkelijkheid moest laten zien, maar volledig onafhankelijk moest zijn, los van
politieke of sociale doelen en ideeën. Kunst ging over gevoel en het spirituele. Zijn
overtuiging en kunst wordt ook wel suprematisme genoemd.
Ondanks zijn bijzondere ideeën was Malevich geen natuurtalent en werd hij niet
geaccepteerd aan de kunstacademie. Toch is hij nu één van de belangrijkste
kunstenaars uit de kunstgeschiedenis.
http://www.stedelijk.nl/collectie/zoeken-in-de-collectie#/params?lang=nlNL&f=FilterType|Kunstwerk&exclude=FilterType&q=malevich
\ Begrippen syllabus examen \
De volgende begrippen uit de syllabus
komen aan bod:
kleurgebruik
abstract
figuratief
geometrisch
behoudend
origineel
schilderij
\ Lessuggesties \
Benodigdheden:
/
Duur:
2 lesuren
Sluit aan bij de volgende doelen:
1, 2, 3, 4, 6, 7, 8, 9
* Stel eerst de vraag die in de clip centraal staat
klassikaal: kan iedereen kunstenaar worden?
Hoe denken de leerlingen hier over? Wat moet
je kunnen? Welke eigenschappen moet je dan
hebben? En wie bepaalt of je kunstenaar bent? Kun
je dat
zelf doen of moet je een opleiding hebben? Wil
iemand kunstenaar worden? Waarom wel?
Waarom niet? (meningsvorming)
* Bekijk vervolgens de clip met de klas op het
digibord.
* Bespreek de clip na: is de mening van leerlingen
veranderd ten opzichte van vóór het zien van
de ARTclip? Begrijpen ze waarom Appels werk
kunst wordt genoemd? En waarom Malevich
misschien geen natuurtalenten was, maar nu wel
een heel beroemde kunstenaar is? Wat voor kunst
maakten deze kunstenaars? (reproductievragen,
meningsvorming)
* Vervolgens kruipen de leerlingen in de huid
van een televisieredacteur. Samen gaan ze een
aflevering van Waar Of Niet Waar Quiz maken.
De leerlingen worden in drie groepen verdeeld.
Elke groep verdiept zich in één van de volgende
kunstenaars:
12
Vincent van Gogh
Kazimir Malevich
Karel Appel
Iedere kunstenaar wordt door de groepjes nader
bekeken en onderzocht: wat voor kunst maakte de
kunstenaar? Wat waren zijn ideeën? Hoe vonden de
mensen het werk in de tijd waarin de kunstenaar
leefde? En hoe kijken mensen nu tegen de kunst
aan? Laat bijvoorbeeld ouders of andere leerlingen
van school het werk zien en interview ze over wat
zij ervan vinden, hoe zij het zien.
Vervolgens bedenkt iedere groep circa tien
uitspraken over ‘hun’ kunstenaar. Een aantal van
deze uitspraken is waar, een aantal is onzin.
Leerlingen baseren zich bij het bepalen van de
uitspraken vooral op de interviews die ze hielden
en hun onderzoek, en formuleren stellingen over
wat voor werk de kunstenaar maakte, hoe dit
in zijn eigen tijd gewaardeerd werd, of hij een
kunstopleiding had, enzovoort. Bij dit proces
maken ze een duidelijke rolverdeling: wie schrijft,
wie stelt straks de vragen, wie beoordeelt of het
antwoord juist is, enzovoort?
Dan wordt de quiz gespeeld. Eén van de leerlingen
of de docent is de quizmaster. De leerlingen doen
alleen mee met de onderdelen over de kunstenaars
waar zij zelf niets over hebben uitgezocht. De
stellingen worden één voor één voorgelezen. In
hun eigen groep overleggen de leerlingen over het
antwoord. Voor een goed antwoord krijgen zij een
punt, bij een juiste argumentatie krijgen zij nog een
extra punt.
Welk groepje heeft uiteindelijk de meeste punten?
De resultaten van de onderzoeken, de uitspraken en
de uitwerking hiervan kunnen worden opgenomen
in het kunstdossier.
(Inzicht, meningsvorming, verdieping, reflectie)
13
\ Tips \
Meer weten over…
… Kazimir Malevich?
http://www.ARTtube.nl/nl/video/Stedelijk/Kazimir_Malevich
http://www.ARTtube.nl/nl/video/Stedelijk/Mijn_Malevich
http://www.ARTtube.nl/nl/video/Stedelijk/kunstkronkels
… Karel Appel?
Appel over een tentoonstelling in Utrecht (1970):
http://www.youtube.com/watch?v=VkYF3pvd4eg&index=6&list=PL88E154E51D004264&src_vid=wHBXAKW_Z_0&
feature=iv&annotation_id=annotation_494911
Over een tentoonstelling in het Stedelijk Museum (1968):
http://www.youtube.com/watch?v=wHBXAKW_Z_0
Appel over zijn opleiding:
http://www.youtube.com/watch?v=aZSxTwB-KCY
Appel aan het werk:
http://www.youtube.com/watch?v=6v_w49dYO5g
Meer weten over waarom kunst kunst is? Bekijk de ARTclip
Wanneer is een foto kunst?, Kan een video kunst zijn? en Wanneer wordt een gebruiksvoorwerp kunst?
Meer weten over het begrip abstract? Bekijk de CKV (Culturele Korte Video) op ARTtube:
http://www.ARTtube.nl/nl/CKV_Abstract
3
14
Waarom zijn beroemde
kunstenaars vaak mannen?
\ Korte beschrijving clip \
In deze clip onderzoekt presentator Maurice hoe het komt dat beroemde kunstenaars vaak mannen zijn.
Hij staat stil bij de demonstratie die De Guerrilla Girls, een groep vrouwelijke kunstenaars, in 1985 bij het
Stedelijk Museum hielden: deze dames vonden dat er te weinig werk van vrouwelijke kunstenaars in het
museum te zien was. Vrouwen waren volgens hen vooral aanwezig als naakt op de schilderijen.
Maurice praat hierover met Blikopeners Youssef, Luca en Valerie. Samen doen ze een test: hoeveel
kunstwerken in het museum is op dit moment van vrouwen en hoeveel van mannen? Met conservator
Bart Rutten bespreekt hij een werk van Louise Lawler, een kunstenares die ook kritiek heeft op de
oververtegenwoordiging van werk van mannelijke kunstenaars in het museum. Aan kunststudenten Megan,
Pim, Koen en Randy vraagt Maurice of je aan kunst kunt zien of het door een man of door een vrouw gemaakt
is. Met kunstenaar Tim Breukers bespreekt hij diens werk: is zijn werk typisch mannelijk? Galeriehouder
Juliette Jongma verbaast zich over het feit dat er meer vrouwelijke studenten op de kunstacademies zijn,
maar vervolgens minder vrouwelijke kunstenaars doorbreken.
Conclusie: vrouwen zijn sterk aan het terugkomen, maar zijn er nog niet.
Kunstwerken die aan bod komen
Guerrilla Girls
Louise Lawler,
Produced in 1988, Purchased in 1989, Produced in
1989, Purchased in 1993 (adjusted to fit), 1988
15
Guerrilla Girls
Guerrilla Girls is een groep anonieme, feministische, vrouwelijke kunstenaars die
seksisme en racisme in de kunstwereld willen bestrijden. De groep werd in 1985 in New
York opgericht. De Girls willen onder andere de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen
binnen de kunstwereld over het voetlicht tillen. Bij hun acties dragen zij gorillamaskers
om anoniem te blijven.
De Guerrilla Girls werden opgericht als reactie op een tentoonstelling in het Museum
of Modern Art in New York. De tentoonstelling wilde de meest belangrijke moderne
kunstenaars van dat moment laten zien. Er was werk van in totaal 169 kunstenaars, van
wie slechts 13 vrouw. Als reactie protesteerden de Guerrilla Girls op de stoep van het
museum.
Later voerden ze ook een aantal keer actie op plekken in Europa, onder andere bij het
Stedelijk Museum in Amsterdam.
http://www.guerrillagirls.com/
16
Louise Lawler, Produced in 1988,
Purchased in 1989, Produced in 1989,
Purchased in 1993 (adjusted to fit), 1988
Deze vrouwelijke kunstenaar maakt divers werk. Vooral bekend zijn haar foto’s
van kunstwerken van andere kunstenaars. Ze fotografeert de werken zoals ze bij
verzamelaars thuis hangen, als ze vervoerd worden of in een museum tentoongesteld
zijn. De context van een kunstwerk wordt belangrijk: een abstract werk van Jackson
Pollock naast een oude Chinese schaal geeft het schilderij een heel andere lading.
Hierdoor ga je als toeschouwer in het vervolg misschien anders naar een kunstwerk
gaat kijken.
In de hal van het Stedelijk Museum is een werk van Louise Lawler te zien. Het werk
is een enorme foto van wel 14 meter hoog, opgeblazen en in de hoogte uitgerekt, een
zogeheten ‘blow-up’. Je ziet twee bekende beelden uit de collectie van het Stedelijk
Museum: een deel van de achterkant van Ushering in Banality van Jeff Koons op
een museumzaal waar je langs door een raam naar buiten kijkt, en een deel van het
werk Zonder titel van Donald Judd uit 1989. De kunstenaars zijn twee belangrijke
mannen die van groot belang zijn voor de kunstgeschiedenis. Lawler gebruikt hun
werk en vervormt ze, zoals zij ze in haar foto nodig heeft. Lawler gebruikt hun werk
en vervormt ze zodanig dat ze nog wel herkenbaar zijn, maar heel anders ogen dan
de oorspronkelijke werken die even verderop in het museum staan. Daarmee wordt
het werk van de mannelijke kunsticonen ondergeschikt aan haar eigen werk. De
kunstenares steekt haar kritiek op het feit dat er meer mannen dan vrouwen in het
museum te zien zijn, niet onder stoelen of banken.
\ Begrippen syllabus examen \
De volgende begrippen uit de syllabus
komen aan bod:
foto
tijdsgeest
gezichtspunt
\ Lessuggesties \
Benodigdheden:
printer, karton, scharen, lijm, plakband om kaartjes aan de
muur te bevestigen
Duur:
2 lesuur
Sluit aan bij de volgende doelen:
1, 3, 4, 6, 8, 9
* Stel eerst de vraag die in de clip centraal staat
klassikaal: waarom zijn beroemde kunstenaars
vaak mannen? Hebben de leerlingen hier ideeën
over? Help ze eventueel op weg, noem ook de
geschiedenis en de positie van vrouwen vroeger.
Kunnen de leerlingen zelf beroemde mannelijk,
maar juist ook vrouwelijke kunstenaars noemen?
Kennen zij meer mannelijke dan vrouwelijke
kunstenaars?
* Bekijk vervolgens de clip met de klas op het
digibord.
* Bespreek de clip na: waar demonstreerden
de Guerrilla Girls voor/ tegen? Wat waren
de bevindingen van de test: meer mannelijke
kunstenaars, of gelijk? Welke vrouwelijke
kunstenaars hebben de leerlingen in de clip gezien?
Welke redenen worden genoemd voor het feit dat er
(zeker door de geschiedenis heen) meer mannelijke
kunstenaars dan vrouwelijke kunstenaars zijn?
(reproductievragen)
Wat vinden de leerlingen daar van?
Begrijpelijk, raar, enz.?
(meningsvorming)
17
* Vervolgens krijgen de leerlingen de opdracht om
in groepjes van 3 a 4 leerlingen op zoek te gaan
naar een beroemde vrouwelijke kunstenaar, door
de eeuwen heen. Voorbeelden zijn Judith Leyster
(17de eeuw), Camille Claudel (begin 20ste eeuw) en
Marlene Dumas (hedendaags). Ze onderzoeken wat
voor werk deze dames maakten en hoe ze beroemd
zijn geworden. Vervolgens onderzoeken ze ook een
mannelijke kunstenaar, uit ongeveer dezelfde tijd
als ‘hun’ vrouwelijke kunstenaar. Wat voor werk
maakte hij, en hoe werd hij beroemd?
Aan de hand van de gevonden informatie en het
beeldmateriaal maken de groepjes losse kaartjes
met daarop:
- de namen van de uitgekozen kunstenaars
- twee kunstwerken van iedere kunstenaar
- een aantal trefwoorden met betrekking tot het
werk van die kunstenaars afzonderlijk. Sowieso
komen de woorden ‘man’ en ‘vrouw’ aan bod, maar
ook ‘hobby’ en ‘werk’ kunnen woorden zijn, of ‘veel
tentoongesteld’/ ‘weinig tentoongesteld’, ‘Wel
opleiding’/ ‘geen opleiding’, enzovoort.
De kaartjes met de namen worden op een muur in
het lokaal bevestigd, met telkens de namen van de
twee kunstenaars die door één groepje onderzocht
zijn, naast elkaar. Elk groepje probeert vervolgens
van het groepje naast hen alle kaartjes onder de
18
juiste twee kunstenaars te plakken. Leerlingen
overleggen goed met elkaar voor ze iets opplakken.
Ter afsluiting worden alle kunstenaars en de
daarbij opgeplakte kaartjes kort klassikaal
besproken. Hangt alles op de goede plek? Wat
vinden de leerlingen bijzonder, opvallend, vreemd
misschien? Is er een ontwikkeling door de tijd heen
te ontdekken met betrekking tot de positie van
vrouwelijke kunstenaars?
(doe-opdracht, praktische verwerking, verdieping,
inzicht, reflectie)
De resultaten van het onderzoek met de kaartjes
kunnen worden toegevoegd aan het kunstdossier.
\ Tips \
Meer weten over of iedereen een kunstenaar kan worden?
Bekijk de ARTclip Kan iedereen een kunstenaar
worden?
4
19
Wat is
moderne kunst?
\ Korte beschrijving clip \
In deze clip onderzoekt presentator Maurice wat moderne kunst is. Met Blikopeners Youssef,
Luca en Valerie bekijkt hij een werk van Claude Monet uit 1925. Monet maakte in zijn tijd heel
vernieuwende kunst. Hij lapte de regels van de Academie aan zijn laars. Zijn werk wordt modern
genoemd. Een term waarmee dus ook al wat oudere kunst wordt bedoeld dan je misschien zou
vermoeden. Moderne kunst breekt met de heersende traditie. Aan conservator Bart Rutten vraagt
Maurice wat moderne kunst is en ze staan stil bij werk van Marc Chagall, een kunstenaar die
volledig zijn eigen weg ging. Moderne kunst ontstaat vanaf ongeveer 1870, als kunstenaars zich
veel meer bewust worden van het effect dat hun schilderkunst kan hebben. Ze wisten dat veel
mensen in hun eigen tijd hun werk misschien niet begrepen, maar gingen er van uit dat mensen
in de toekomst het wel zouden begrijpen. Moderne kunst is kunst van systemen, van de –ismen,
allemaal verschillende stijlen die volgens een bepaald concept en overtuiging worden toegepast.
Maurice komt er achter dat kunst van tegenwoordig niet meer ‘modern’, maar ‘hedendaags’ wordt
genoemd. Met galeriehouders Juliette Jongma en Floor Wullems bekijkt hij hedendaagse kunst in
de galeries: waarom noemen we deze kunst hedendaags?
Tot slot bekijkt Maurice op zaal een aantal kunstwerken die na 1960 is gemaakt: alles mag.
Kunstenaars maken werk van bijvoorbeeld niet-traditionele materialen, voorwerpen of video’s.
Kunstwerken die aan bod komen
Claude Monet: La maison à travers les roses, 1925
Marc Chagall, L’autoportrait aux sept doigts, 1912
Marijke van Warmerdam, Voetbal, 1995
Felix Gonzales-Torres,
“Untitled” (A Love Meal), 1992
20
Claude Monet:
La maison à travers les roses, 1925
In 1872 maakte Claude Monet een schilderij van een zonsopgang, Impression: Soleil
Levant. De haven en de lucht bestonden uit losse penseelstreken, heel anders dan
men gewend was. Critici vonden het niet mooi, het werk werd geweigerd op de
Salon, de jaarlijkse tentoonstelling die in Parijs werd georganiseerd van kunstwerken
die algemeen geaccepteerd en bewonderd werden. Als reactie richtte hij daarom
een eigen Salon in. Het Impressionisme was geboren, één van de eerste moderne
kunststromingen.
Monet probeerde met verf en vlotte penseelstreken zijn indruk, impressie van wat hij
zag, vast te leggen, zonder tussenkomst van zijn gevoel of gedachten. De kunstenaar
woonde vanaf 1880 in een huis in Giverny, waar hij in de tuin vijvers liet aanleggen en
bloemen liet groeien. Hiervan maakte hij veel schilderijen, soms enorm groot. Monets
schilderijen werden steeds abstracter naarmate hij langer in Giverny werkte. Hoewel
het op het eerste gezicht misschien lijkt of hij alleen maar buiten werkte, schilderde hij
meestal in zijn atelier. Het werk La maison à travers les roses was een van de laatste
schilderijen die de kunstenaar van zijn huis heeft gemaakt. De bovenkant van het doek is
voor een deel onbeschilderd. Het is niet duidelijk of dit Monets bedoeling was of dat het
om een onvoltooid werk gaat.
http://www.stedelijk.nl/kunstwerk/887-la-maison-a-travers-les-roses
21
Marc Chagall,
L’autoportrait aux sept doigts, 1912
Marc Chagall was een Franse kunstenaar van Russische afkomst. In 1910
verhuist hij op 23-jarige leeftijd vanuit Rusland naar Parijs, op dat moment het
culturele middelpunt van Europa. Zijn werk doet vaak wat dromerig aan maar
kan niet echt onder één stijl of stroming gerekend worden, omdat hij zich met
zijn eigen stijl laat inspireren door verschillende moderne kunststromingen
van dat moment. Je ziet in zijn werk het Expressionisme terug, maar ook het
Kubisme en het Fauvisme bijvoorbeeld, een echte moderne kunstenaar dus.
Ook de Russische volkskunst van zijn jeugd in een inspiratiebron.
Marc Chagalls Zelfportret met zeven vingers is geen realistisch portret, maar
je herkent toch elementen van Chagall als persoon en als kunstenaar. Het werk
werd gemaakt in 1912-1913, kort nadat hij vanuit Rusland naar Parijs was
verhuisd. De Eiffeltoren op de achtergrond verraadt zijn aanwezigheid in de
Franse stad. Maar hij schildert ook landelijke taferelen, zoals een melkmeisje
en een koe. Zijn geboortedorp Vitebsk is afgebeeld in een wolk boven zijn
hoofd. Terwijl hij in Frankrijk is, blijven zijn gedachten en schilderijen gericht
op Rusland. Kubistische invloeden zijn te zien in de gebroken vlakken die
het gezicht van de kunstenaar vormen. Chagall laat zichzelf in dit kleurrijke
schilderij zien als gevangen tussen twee werelden: bovenin het doek schrijft hij
in het Hebreeuws ‘Parijs’ en ‘Rusland’. Chagalls linkerhand heeft zeven vingers.
Het nummer zeven is van grote betekenis voor hem, omdat hij in 1887 op de
zevende dag van de zevende maand was geboren.
http://www.stedelijk.nl/kunstwerk/15590-l-autoportrait-aux-sept-doigts
22
Marijke van Warmerdam,
Voetbal, 1995
Marijke van Warmerdam is vooral bekend om haar korte video’s en 16 mm-films
van gewone alledaagse onderwerpen; een jong meisje dat handstand doet tegen
een muur, een hoed van stro die door de lucht wordt meegevoerd in de bergen.
Vaak wordt het beeld herhaald in een loop en is er geen verhaal. Bewegingen
worden steeds herhaald, waardoor het lijkt of tijd geen rol speelt.
In ‘Voetbal’ is te zien hoe een jongetje volledig geconcentreerd, ruim 9 minuten
lang, een voetbal op zijn hoofd balanceert. De jongen staat op een schoolplein.
Op de achtergrond is geluid duidelijk hoorbaar: verkeer, kwetterende vogels,
stemmen in de verte en tenslotte, vlak voordat de jongen de bal van zijn hoofd
laat vallen, beginnen de kerkklokken te luiden. Alsof hiermee zijn prestatie
wordt beloond. De monitor en videospeler in deze installatie zijn geplaatst op
een houten pallet. Hiermee krijgt ‘Voetbal’, net als veel ander werk van Van
Warmerdam, een sculpturaal karakter.
http://www.stedelijk.nl/kunstwerk/476-voetbal
Felix Gonzales-Torres,
“Untitled” (A Love Meal), 1992
Anonieme bruikleen
Gloeilampen, porseleinen fittingen en verlengsnoer
Copyright Felix Gonzales Torres Foundation
Het werk “Untitled”(A Love Meal) van Gonzales Torres bestaat uit een lange
slinger lichtpeertjes, die aan het plafond omlaag hangen, als een grote slinger
kerstlichtjes. Als toeschouwer wordt je direct naar het warme licht getrokken.
Gonzalezs Torres maakte vooral installaties en sculpturen waarin hij materialen
als lichtpeertjes, verpakte snoepjes, klokken of pakken papier gebruikte.
Een kenmerk van zijn werk is dat zijn werken minimaal van aard zijn: alleen
lichtbollen, of een berg snoepjes vormen het kunstwerk. Een ander kenmerk is
dat zijn werken elke keer anders liggen of hangen bij de herinstallatie. Zijn kunst
getuigt daardoor van een bepaalde toevalligheid. De lichtbollen liggen nu op
deze manier, maar hoe liggen ze de volgende keer? Hij stierf vrij jong aan AIDS.
Zijn werken van lichtpeertjes worden daarom wel eens in verband gebracht met
de vergankelijkheid en zijn naderende dood.
23
\ Begrippen syllabus examen \
De volgende begrippen uit de syllabus
komen aan bod:
schilderij
sculptuur
video
avantgarde
tegendraads
kunststroming
stijl
traditie
abstract
figuratief
modern
\ Lessuggesties \
Benodigdheden:
materialen om kunstwerken te maken, plek waar
tentoonstelling kan worden ingericht
Duur:
2 tot 3 lesuren
Sluit aan bij de volgende doelen:
3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
* Stel eerst de vraag die in de clip centraal staat
klassikaal: wat is moderne kunst? Wat zijn de
associaties die de leerlingen erbij hebben? Welke
kenmerken kennen ze? Kunnen ze een voorbeeld
noemen? Wat vinden ze er van?
* Bekijk vervolgens de clip met de klas op het
digibord.
* Bespreek de clip na: wat werd in de clip moderne
kunst genoemd? En wat is dan hedendaagse kunst?
Is er een verschil? (reproductievragen)
Wat vinden de leerlingen van de kunst die ze
zagen? Begrijpen zij de ideeën van de kunstenaars?
Word je menig over een modern kunstwerk anders
als je er meer van af weet? Moderne kunst breekt
vaak met de heersende traditie. Hoe is dat nu?
Kan er nog kunst worden gemaakt die breekt met
wat er al is gebeurd? Wat voor kunst zou dat dan
zijn? Spelen bijvoorbeeld taboes hierbij een rol?
(meningsvorming)
24
* Vervolgens gaan de leerlingen zelf aan de slag.
Eerst wordt nog een keer goed helder gemaakt wat
onder moderne kunst wordt verstaan. Moderne
kunst ontstond in de tweede helft van de 19de
eeuw, toen kunstenaars zich bewust werden van
het effect dat hun kunstwerken konden hebben:
emoties oproepen, discussies losmaken, enzovoort.
Ze braken met de algemeen geaccepteerde en
heersende tradities en probeerden nieuwe dingen.
Moderne kunstenaars gingen uit van een concept
en een overtuiging, en binnen deze kaders
werd al hun werk gemaakt. Deze manieren van
werken - stromingen of stijlen- kregen allemaal
een eigen naam, vaak eindigend op –isme. Zo
bestaat er bijvoorbeeld het Impressionisme,
Fauvisme, Expressionisme, Kubisme, Futurisme en
het Suprematisme. Rond 1960 veranderde dat en
werkten kunstenaars veelal niet meer strak volgens
bepaalde principes, maar kon en mocht alles, met
veel diverse materialen. Vanaf dan spreken we over
hedendaagse kunst.
Aan de hand van deze kenmerken van moderne
kunst (consequent vasthouden aan bepaalde
principes en een bepaalde visie, met bepaalde
materialen) bedenken leerlingen een eigen
moderne kunst stroming. Eerst bepalen ze volgens
welke principes en visie ze willen werken, en met
welke materialen, dan bedenken ze een naam.
Uiteraard eindigt deze naam op –isme.
25
Dan maken ze volgens hun eigen bedachte stroming
een kunstwerk.
Met alle resultaten wordt een tentoonstelling
ingericht. Leerlingen leiden elkaar rond langs hun
eigen werk en vertellen over hun uitgangspunten.
Tot slot volgt een korte nabespreking: wat vinden de
leerlingen van de door hen ontwikkelde stijl? Was
het lastig, is het goed tot zijn recht gekomen in hun
kunstwerk? Zou dit baanbrekend zijn geweest in
1890?
(doe-opdracht, praktische verwerking, verdieping,
inzicht, reflectie)
Het kunstwerk en de uitwerking van de
uitgangspunten van de bedachte stijl op papier
kunnen worden toegevoegd aan het kunstdossier.
\ Tips \
Meer weten over…
… installaties of abstracte kunst? Kijk naar de
CKV’s (Culturele Korte Video’s): http://www.ARTtube.
nl/nl/CKV_Installatie
http://www.ARTtube.nl/nl/CKV_Abstract
… Marijke van Warmerdam?
http://www.ARTtube.nl/nl/video/Boijmans/Marijke_van_
Warmerdam
Informatie
26
\ Mogelijkheden in het Stedelijk naar aanleiding van ARTclips \
Programma’s worden begeleid door één van de diverse experts, zoals museumdocenten, rondleiders,
kunstenaars of Blikopeners. Ze sluiten aan bij de kerndoelen van het onderwijs en essentiële skills voor de 21ste eeuw.
* Rondleiding op maat
Kies zelf een rode draad voor de ideale brug tussen
de lessen op school en het museumbezoek. De
educatiemedewerkers denken graag mee.
Tijd: minimaal 1 uur
Prijs: € 50 per uur voor een groep van maximaal 15
leerlingen (VMBO 13 leerlingen), gratis entree
* Het Stedelijk in the pocket
De perfecte eerste date: tijdens deze interactieve
rondleiding ontdek je de highlights van het Stedelijk
en verken je het gebouw. Hoe karakteriseer jij de
architectuur? Welk kunstwerk is favoriet? En hoe omschrijf
jij jouw persoonlijke keus in een tweet? Docenten
ontvangen ter voorbereiding gratis het boekje Stedelijk in
the Pocket (zolang de voorraad strekt).
Tijd: 1,5 uur
Prijs: € 75 voor een groep van maximaal 15 leerlingen
(VMBO 13 leerlingen), gratis entree
* Eindexamenvoorbereiding
Zoek de diepte, duik in de context en boek een rondleiding
voor je eindexamenkandidaten. Het Stedelijk is dé plek om
je voor te bereiden.
Tijd: 1 uur
Prijs: € 50 voor een groep van
maximaal 15 leerlingen (VMBO 13 leerlingen), gratis
entree
* Blikopenertour
Bekijk kunst door de ogen van de Blikopeners, jongeren
tussen 15 en 19 jaar met een bijbaan bij het Stedelijk. Zij
leiden rond, organiseren activiteiten en evenementen en
geven advies en hun kritische mening. Blikopeners laten
de leerlingen graag hun favorieten zien − en gaan er nóg
liever met hen over in gesprek.
Tijd: 1 uur
Prijs: € 50 per groep van maximaal 13 leerlingen, inclusief
entree
* What the Art?!
Hoe breng je hedendaagse kunst en vormgeving in de
klas? Met Blikopeners en opdrachten van toonaangevende
kunstenaars en ontwerpers! Meer informatie op
http://www.stedelijk.nl/educatie/what-the-art
Informatie
Heeft u specifieke vragen of wensen?
Laat het ‘t museum weten via
[email protected]
27
Bezoekadres
Hoofdingang: Museumplein 10
Groepsingang voor (school) groepen op afspraak:
Paulus Potterstraat 13
Bekijk alle programma’s, prijzen en activiteiten via stedelijk.nl/educatie en maak een
keuze uit het ruime aanbod!
Minimaal twee weken van tevoren reserveren.
Boeken & direct contact
[email protected]
+31 (0)20 573 27 41
Mis niets! Altijd als eerste op de hoogte van educatie en publieksactiviteiten?
Stuur een mail naar [email protected]
(di–vr, 9.00 - 17.00 uur)
Openingstijden
Aanmelden voor nieuwsbrieven kan via stedelijk.nl/nieuwsbrief.
Dagelijks 10 - 18 uur
Donderdag 10 - 22 uur
Extra vroeg OPEN voor scholen (op afspraak) 9 uur
Volg het Stedelijk ook op Twitter en Facebook!
Entreeprijzen
Voor meer informatie zie:
stedelijk.nl/educatie
Volwassenen€ 15
Museumkaart gratis
t/m 18 jaar gratis
Studenten, CJP € 7,50
Leerlingen/studenten 18+ in groepsverband
(vooraf aangemeld) € 3,50
Docenten met Docentenpas
Stedelijk Museum gratis