1994-09 - Natuurhistorisch Genootschap in Limburg

Commentaren

Transcriptie

1994-09 - Natuurhistorisch Genootschap in Limburg
SEPTEMBER
1994
JAARGANG
83
'nitijRHISTORISCH
M A A N D B L A D
N A T U U R H I S T O R I S C H G E N O O T S C H A P IN
LIMBURG
NATUURHISTORISCH
MAANDBLAD
BIJ DE V O O R P L A A T
H O O F D R E D A C T I E : D r s . J . van d e rC o e l e n , Drs. B.G. Graatsma
R E D A C T I E : M e v r D r s . F.N. Dingemans-Bakels, D r s . D.Th. d e Graaf, J . T . H e r m a n s , D r . H.P.M. Hillegers,
M e v r . Lie. M . L e j e u n e , D r s . T J . D . M u l d e r
R E D A C T I E - A S S I S T E N T : R.B.G.M
Steverink
O p v r i j d a g 2 4 juni j . l . w e r d b o v e n o p d e S i n t -
R E D A C T I E - A D R E S : Postbus 882, 6200 A W Maastricht
Pietersberg een officiëlegedenksteen onthuld
C O P Y R I G H T : A u t e u r s r e c h t v o o r b e h o u d e n . O v e r n a m e slechts toegestaan na v o o r a f g a a n d e schriftelijke
als e e n p o s t h u u m e e r b e t o o n a a n d e p i o n i e r
t o e s t e m m i n g v a n d e r e d a c t i e . D o o r h e t i n z e n d e n v a n kopij v e r k l a a r t d e a u t e u r d a t hij h e t u i t s l u i t e n d r e c h t t o t
van hetSint-Pietersbergonderzoeken nestor
u i t g e v e n aan h e t N a t u u r h i s t o r i s c h M a a n d b l a d o v e r d r a a g t ; bij afwijzing v a l l e n d e r e c h t e n t e r u g a a n d e a u t e u r
o n d e r d e " g r o t t e n l o p e r s " , ir. D . C . v a n S c h a i k
e n w o r d t h e m d e kopij t e r u g g e z o n d e n
N a a s t h e t N a t u u r h i s t o r i s c h M a a n d b l a d , d a t a a n alle l e d e n g r a t i s w o r d t t o e g e z o n d e n , v e r s c h i j n e n r e g e l matig afleveringen van d e reeks P u b l i k a t i e s v a n h e t N a t u u r h i s t o r i s c h G e n o o t s c h a p i n L i m b u r g .
O n g e r e g e l d v e r s c h i j n e n d a a r n a a s t n o g d e zg. U i t g a v e n ( b o e k e n e n r a p p o r t e n ) . D e z e P u b l i k a t i e s e n U i t g a v e n w o r d e n u i t g e g e v e n d o o r d e S t i c h t i n g N a t u u r p u b l i k a t i e s L i m b u r g , s e c r e t a r i a a t : R. A k k e r m a n s ,
( 1 8 8 9 - 1 9 7 3 ) : z i e bIz. 168.
A f b e e l d i n g "Grotte de Samt-Pierre,
à
Maestricht"
uit " R é c i t s H i s t o r i q u e s B e l g e s " d o o r A d o l p h e
S i r e t 1855.
Wilhelminalaan 47, 6042 E L R o e r m o n d , postgiro 6240547 t e Melick
B A S I S - O N T W E R P T Y P O G R A F I E : Stefan G r a a t s m a , Maastricht
G R A F I S C H E V E R Z O R G I N G : b v d m . B u r e a u v a n d e M a n a k k e r , G r a f i s c h e p r o d u k t i e s bv, M a a s t n c h t
D R U K : D r u k k e r i j S t e e n b e e k bv, H o e n s b r o e k
I S S N 0028-1 107
N A T U U R H I S T O R I S C H G E N O O T S C H A P IN L I M B U R G
V O O R Z I T T E R : A . J . W . L e n d e r s , G r o e n s t r a a t 106, 6 0 7 4 E L M e l i c k
A L G E M E E N S E C R E T A R I S : H . S c h m i t z , V i n k e n b e r g 6, 6 0 7 4 D L M e l i c k
S E C R E T A R I S G E G E V E N S L E V E R I N G : R . E . M . B . G u b b e l s , Langs d e V e e s t r a a t 15, 6 1 2 5 R N O b b i c h t
P E N N I N G M E E S T E R : H . v a n d e r W e i j d e n , D o k t e r Leursstraat 1 4 . 6 0 4 1 K M R o e r m o n d .
T e l e f o o n 04750-1 1283
A D M I N I S T R A T I E : A . D u y s t e r s ( B u r e a u ) e n L.Thissen ( l e d e n a d m i n i s t r a t i e ) . A d r e s w i j z i g i n g e n , o p g a v e n i e u w e
l e d e n , inlichtingen o v e r s t u d i e g r o e p e n , enz. r i c h t e n a a n : A d m i n i s t r a t i e N a t u u r h i s t o r i s c h G e n o o t s c h a p in L i m b u r g , P o s t b u s 8 8 2 , 6 2 0 0 A W M a a s t n c h t T e l . : 0 4 3 - 2 1 3 6 7 1 . P o s t g i r o : 1036366, v o o r B e l g i ë : 0 0 0 - 1 5 0 7 1 4 3 - 5 4
B E S T E L L I N G E N v a n P u b l i k a t i e s , ( o u d e ) M a a n d b l a d e n e n a n d e r e u i t g a v e n : u i t s l u i t e n d schriftelijk bij h e t
P u b l i k a t i e b u r e a u N a t u u r h i s t o r i s c h G e n o o t s c h a p , G r o e n s t r a a t 106,6074 E L Melick of d o o r o v e r m a king v a n d e k o s t e n v a n h e t g e w e n s t e (inclusief p o r t o ) o p p o s t g i r o 4 2 9 8 5 1 ( v o o r B e l g i ë 0 0 0 - 1 6 1 6 5 6 2 - 5 7 ) ,
o n d e r vermelding van het g e w e n s t e
L I D M A A T S C H A P : ƒ 3 7 , 5 0 p e r jaar; j e u g d - l e d e n t/m 17 j a a r ƒ
l e d e n ƒ I O,-: 65-h-leden ƒ 20,-: v e r e n i g i n g e n , instellingen e.d. ƒ
17,50: s t u d e n t - l e d e n ƒ 20,-: h u i s g e n o o t -
112,50
L O S S E N U M M E R S : ƒ 5,-: l e d e n ƒ 4,- (m.u.v. e x t r a d i k k e e n t h e m a n u m m e r s )
WENKEN VOOR
KOPIJ-INZENDING
Diegenen die kop/) willen inzenden voor het Natuurhistonsch Maandblad worden dringend verzocht zich zoveel mogelijk aan onderstaande richtlijnen te houden. D e redaaie ontvangt indien mogelijk naast een uitdraai op papier in tweevoud ook een
floppy-disk.
I N H O U D
I N H O U D : in h e t N a t u u r h i s t o r i s c h M a a n d b l a d v e r s c h i j n e n in d e r e g e l a r t i k e l e n o v e r d e B i o l o g i e en/of d e
G e o l o g i e v a n L i m b u r g w a a r e n i g e H e i v o r m v a n o n d e r z o e k aan t e n g r o n d s l a g h e e f t g e l e g e n .
S A M E N V A T T I N G : alle a r t i k e l e n w o r d e n b e s l o t e n m e t e e n Engelstalige s a m e n v a t t i n g ( " s u m m a r y " ) , v o o r zien v a n e e n E n g e l s e t i t e l ; n i e t - N e d e r l a n d s t a l i g e a r t i k e l e n b o v e n d i e n m e t e e n N e d e r l a n d s t a l i g e .
T E K S T : m a x i m a a l c i r c a 5 0 0 0 w o o r d e n . N i e u w e alinea's n i e t i n s p r i n g e n e n titel e n k o p j e s b o v e n d e h o o f d -
EEN N I E U W E STUDIEGROEP:
B L O E M E N EN BIJEN
145
VERENIGINGSNIEUWS
145
s t u k k e n v o l l e d i g in K A P I T A L E N e n n i e t o n d e r s t r e p e n . A r t i k e l e n bij v o o r k e u r i n l e v e r e n o p f l o p p y - d i s k in
W o r d P e r f e c t - t e k s t f o r m a a t (bij v o o r k e u r z o n d e r a a n d u i d i n g e n v o o r " v e t " , " c u r s i e f ' , " o n d e r s t r e e p t " , " g r o o t " ,
" k l e i n " , " s u p e r s c r i p t " enz.) m e t g e p r i n t e t e k s t in t w e e v o u d .
I N L E I D I N G : elk artikel begint m e t e e n k o r t e inleidende tekst ( b e k n o p t e introductie).
L A T I J N S E N A M E N v a n p l a n t e n e n d i e r e n w o r d e n gecursiVeerd, in d e g e p r i n t e t e k s t aan t e g e v e n d o o r e r
e e n slangelijn o n d e r t e p l a a t s e n . W e t e n s c h a p p e l i j k e (latijnse) n a m e n v a n s y n t a x a ( p l a n t e n g e m e e n s c h a p p e n )
d i e n e n in d e g e p r i n t e t e k s t t e w o r d e n o m c i r k e l d .
N E D E R L A N D S E
N A M E N van planten e n dieren beginnen m e t e e n hoofdletter. N a a m g e v i n g o p unifor-
m e wijze è n volgens d e m e e s t r e c e n t e naamlijsten.
F I G U R E N : t e k e n i n g e n , g r a f i e k e n , kaartjes e t c . o p g r o o t f o r m a a t a a n l e v e r e n i n d i r e c t r e p r o d u c e e r b a r e v o r m ,
d.w.z. bij v o o r k e u r in z w a r t e i n k t bij e v e n t u e l e t e k s t e n e n schaal-aanduidingen in d e f i g u r e n r e k e n i n g h o u d e n
R. Ruskens & H. Tolkamp
BOUXWEERD
STERFHUIS V O O R VISSEN
:
OF TE O N T W I K K E L E N
WETLAND?
147 '
m e t verkleining. S c h e r p e (contrastrijke) zwart-wit- en kleuren-foto's o p g r o o t formaat (min. 1 3 x 1 8 c m )
aanleveren. O o k (kleuren)dia's kunnen direct w o r d e n v e r w e r k t Figuren los bijvoegen (dus niet tussen d e
t e k s t o p n e m e n ) ; d o o r l o p e n d n u m m e r e n e n in d e t e k s t in l o g i s c h e v o l g o r d e n a a r d e f i g u r e n v e r w i j z e n . Figuur-
6. Kruyntjens
n u m m e r i n g in a r a b i s c h e cijfers. F i g u u r o n d e r s c h r i f t e n bij e l k a a r o p e e n a p a r t e pagina.
DE H O G E F R O N T E N :
T A B E L L E N : l o s b i j v o e g e n ( d u s n i e t t u s s e n d e t e k s t o p n e m e n ) ; d o o r l o p e n d n u m m e r e n e n in d e t e k s t in
l o g i s c h e v o l g o r d e n a a r d e t a b e l l e n v e r w i j z e n . T a b e l n u m m e r i n g in r o m e i n s e cijfers. T a b e l b o v e n s c h r i f t e n bij
( = b o v e n ) d e t a b e l l e n v e r m e l d e n . T a b e l l e n in W o r d P e r f e c t u i t s l u i t e n d m e t " t a b s " a a n m a k e n ( d u s n i e t m e t
spaties o f d e t a b e l f u n c t i e v a n W P ) .
N O T E N : é é n d o o r l o p e n d e n u m m e r i n g a a n h o u d e n e n als g e w o n e cijfers in d e t e k s t o p n e m e n ( d u s n i e t in
RESTAURATIE,
|
CONSOLIDATIE E N BEHEER
I N 1992 E N 1993
154 ^
s u p e r s c r i p t ) e n in d e kopij o m c i r k e l e n . D e b i j b e h o r e n d e n o o t - t e k s t e n g e z a m e n l i j k aan h e t e i n d e v a n h e t art i k t e l als g e w o n e W o r d P e r f e c t - t e k s t o p n e m e n ( d u s n i e t m.b.v. d e v o e t n o o t - o p t i e v a n W P ) .
L I T E R A T U U R V E R W I J Z I N G E N
in d e t e k s t a l l e e n a u t e u r e n jaartal n o e m e n . Bij t w e e a u t e u r s b e i d e n
v e r m e l d e n v e r b o n d e n d o o r " & " , bij m e e r d a n t w e e a u t e u r s a l l e e n d e e e r s t e g e v o l g d d o o r " e t al."
cursief
E.J.Gubbels e.a.
DE K O R E N W Ö Ó F
L I T E R A T U U R L I J S T : bij e l k a r t i k e l b e h o o r t e e n lijst v a n g e c i t e e r d e l i t e r a t u u r . O o k h i e r i n d e latijnse n a m e n v a n p l a n t e n e n d i e r e n c u r s i v e r e n e n d e latijnse n a m e n v a n s y n t a x a o m c i r k e l e n . G e e n w i t r e g e l s t u s s e n d e
v e r s c h i l l e n d e l i t e r a t u u r r e f e r e n t i e s e n niet i n s p r i n g e n . E e n l i t e r a t u u r r e f e r e n t i e w o r d t t e l k e n s b e g o n n e n m e t
I. E E N E E R S T E V E R K E N N I N G
164
KORTE MEDEDELINGEN
167
BOEKBESPREKINGEN
168
a u t e u r ( s ) , jaartal e n titel v a n h e t g e s c h r i f t
O V E R D R U K K E N : 2 5 o v e r d r u k k e n w o r d e n g r a t i s t e r b e s c h i k k i n g g e s t e l d . M e e r e x e m p l a r e n v o l g e n s afspraak e n tegen vergoeding.
V E R A N T W O O R D E L I J K H E I D : v o o r d e i n h o u d v a n g e t e k e n d e bijdragen zijn d e a u t e u r s v e r a n t w o o r d e l i j k .
NATUUREIISTORISCH
145
83-9 1994
MAANDBLAD
EEN NIEUWE
BLOEMEN
STUDIEGROEP:
EN BIJEN
Een nieuwe loot in de reeks van studiegroepen van het Genootschap? Mis-
planten en insekten is immers vaak een graadmeter
schien wel. Interesse in insekten of planten is er bij tal van onze leden. Ver-
natuur. Als een op insektenbestuiving aangewezen plant in staat is om za-
voor een gezonde
dieping in het samenspel tussen deze twee levensvormen is echter iets wat
den en vruchten te vormen, is er voedsel voor o.a. vogels. Daarvoor is nodig
te bescheiden in de belangstelling staat. Het vak bloembiologie, dat zich
een gezonde, vochthoudende bodem, een evenwichtig functionerende plant
met de onderlinge samenhang tussen planten en insekten bezighoudt, ver-
en de juiste bestuivende
dient het ten volle om meer aandacht te krijgen.
Een groep, die dit scherp in de gaten houdt, is de imkerij. In deze kringen
insektensoorten.
heeft de verarming van de bijenweide of de dracht de nodige aandacht en
Iemand die dat op een bijzondere manier heeft weergegeven is Christian
men tracht het een en ander te ondernemen ter verbetering. Hiermee be-
Conrad Sprengel in zijn boek "Das entdeckte Geheimnis der Natur im Rau
schikken de hommels en solitaire bijen echter nog niet over bescherming.
und der Befruchtung der Blumen (I 793)". Hij
Toch is het zaak dat men zich hierin verdiept,
beschreef 200 jaar geleden, de eerste juiste in-
knelpunten opspoort en maatregelen treft ter be-
terpretatie van bloemorganen en bloeigedrag.
scherming van deze kwetsbare
levensvormen.
Sprengler dient als de grondlegger van de moder-
Veel informatie hierover is te vinden in "Die Wild-
ne bloembiologie te worden beschouwd. Toch
bienen Baden-Württembergs",
heeft het vak niet de algemene bekendheid die
Eugen UImer Verlag. Zo'n standaardwerk
het verdient.
menstellen voor de omstandigheden in Neder-
Iemand die met ere mag worden genoemd om
land zou een uitdaging zijn vooreen Studiegroep
de bloembiologie meer bekendheid te geven is
Bloemen en Bijen.
uitgegeven door
sa-
jac. P. Thijsse in het Verkade-album "De bloemen
Het is nog steeds le-
In de natuur zien we veel voorbeelden van sa-
zenswaard, men kan erin vinden welke insekten
menwerking tussen insekten en planten. Wat we
op welke bloemen vliegen, wanneer en op welke
nodig hebben is samenwerking tussen planten-
plaats. Hier is de bron te vinden waarom het zin-
en insektenmensen.
en haar vrienden (1934)".
vol is, over een studiegroep te beschikken die zich
Vandaar de oproep: botanici, let eens wat meer
ten doel stelt gegevens te verzamelen rond het
op insekten en entomologen, let eens wat meer
thema bloembiologie. Omdat het leuk en nodig
op planten.
is. Een evenwichtig functioneren
Lei Hertsels
van bodem.
VERENIGINGSNIEUWS
V E R S L A G V A N HET P E R I O DIEK O V E R L E G O P D I N S D A G 12 APRIL 1994
TE M A A S T R I C H T
K O N A ) , D. de Graaf (Museum).
heeft een contactpersoon voor het invoeren
A a n w e z i g z i j n : S. Jansen ( W e r k g r o e p
Afwezig met kennisgeving zijn: R. A k k e r -
van gegevens aangesteld.
Meinweg), W . Jansen (Sprinklianenstudie-
mans. E. Jans en R. Gubbels.
H. Gilissen (Vogelstudiegroep), W . van der
Naar aanleiding van het verslag wordt opge-
Coelen (Zoogdierenwerkgroep), H. Schmitz
merkt dat de voortgang van het invoeren van
(secretaris), T. Lenders (voorzitter), C.
waarnemingen opnieuw geagendeerd had
Adams (Kring Heerlen), L. Allemeersch (LI-
moeten worden. Nog niet elke studiegroep
3. M E D E D E L I N G E N
groep), H. van Buggenum (Herpetologische
Studiegroep), L. Hensels (Bijenstudiegroep),
I. O P E N I N G
J . Teeuwen doet verslag van de oprichting van
W . Bult ( W e r k g r o e p behoud Schinveldse
Bij de opening van de vergadering wordt H.
de nieuwe Kring Venray en schetst een beeld
bossen en Brunssummerheide), H. van der
van der Weijden voorgesteld als de nieuwe
van de geplande activiteiten in het komende
(penningmeester), P. Thomas
penningmeester van het Genootschap. Een
jaar.
(Kring Heerlen), E. Blink (Plantenstudie-
ander nieuw gezicht in het periodiekoverleg
L. Hensels kondigt de oprichting aan van een
groep), J . van der Coelen (stichting Natuur-
isj. Teeuwen, voorzitter van de pas opgerich-
Bijenstudiegroep op 27 april tijdens een
publicaties Limburg en redactie), L. Spoorma-
te Kring Venray.
Weijden
Kringavond te Maastricht. D e studiegroep zal
vooral aandacht besteden aan de relatie tus-
kers en P. Jennen (Paddestoelenstudie-
sen bijen en planten.
groep),), den Boer (Computerbeheergroep),
2. V E R S L A G V A N H E T P E R I O D I E K O V E R -
B. Graatsma (Computerbeheergroep, Mos-
L E G V A N 14 O K T O B E R 1993
D e voorzitter doet verslag van de ledenver-
senstudiegroep),). Teeuwen (Kring Venray),
Het verslag wordt ongewijzigd vastgesteld.
gadering op 29 maart waarin onder meer
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
146
MAANDBLAD
enkele nieuwe bestuursleden gekozen wer-
komst gepland om alle leden van de studie-
derlijk schriftelijk benaderd heeft met het
den. Recent w e r d aan W . Bult de Rector
groep uitvoerig te informeren.
verzoek om gegevens beschikbaar te stellen.
Cremerspenning uitgereikt.
Het Otterproject is wat het Genootschap be-
Naar aanleiding hiervan wordt nogmaals na-
Onlangs vond de eerste bijeenkomst plaats
treft afgerond. In het provinciaal fauna-over-
drukkelijk afgesproken dat alle verzoeken om
van het door de consulent N B L F ingestelde
leg is voorgesteld dat de Waterschappen de
gegevenslevering doorgesluisd moeten w o r -
provinciale fauna-overleg, waarin het G e -
coördinatie van de uitvoering op zich nemen.
den naar de secretaris gegevenslevering, R.
nootschap vertegenwoordigd wordt door
Het Hommelproject
Gubbels.
haar voorzitter. Onder meer werd afgespro-
K N N V en N J N ) komt uitvoerig aan de orde.
Het INVENTAR-bestand bevat inmiddels
ken dat het Genootschap deel zal nemen aan
In het meinummer van het Maandblad w o r -
280.000 waarnemingen. D e voorzitter bena-
(in samenwerking met
een zogenaamde Klankbordgroep Natuur
den meldingskaarten ingesloten. O p 4 en 5
drukt de noodzaak van gegevensinvoer van
voor het Nationale Park de Meinweg. T e
juni zijn er landelijke hommelkijkdagen. Het
alle studiegroepen. D e Vogelstudiegroep
zijner tijd worden ook voor de Peel en de
hele project is vooral gericht op promotie
heeft inmiddels 15.000 waarnemingen inge-
Hamert soortgelijke adviesorganen in het
van natuurstudie en de deelnemende organi-
voerd. D e paddestoelgegevens kunnen na
leven geroepen.
saties. Mogelijk kunnen de Kringen bijdragen
invoer via I N V E N T A R beschikbaar gesteld
Onlangs vond bestuurlijk overleg plaats met
door op de betreffende dagen eveneens
worden aan het BIC.
de K N N V . Onder meer werden afspraken
hommelexcursies te organiseren.
gemaakt over het verkopen van publicaties
Het project Historische Referentie Natuur (be-
van beide verenigingen aan eikaars leden t e -
treffende het ontsluiten van historische
D e plantenatlas van Belgisch Limburg, uitge-
gen gereduceerd tarief In het Maandblad
waarnemingsbronnen) kan in zijn volle o m -
geven door L I K O N A , kan via het eigen pu-
wordt te zijner tijd een lijst gepubliceerd van
vang doorgaan. Voor de uitvoering kan via
blicatiebureau gekocht worden door N H G -
KNNV-publicades.
een banenpool een betaalde kracht aange-
leden.
trokken worden voor een langere periode.
NHG-leden kunnen deelnemen aan door de
In de zomer komt het hamsterproject in uit-
De voorzitter stelt de vraag aan de orde of
voor natuurstudie.
voering. D e bedoeling is om het versprei-
het Genootschap een centrale rol moet spe-
Bij de receptie van het museum is het voor
dingsbeeld van de hamster in kaart te bren-
len bij de productie van een film over de
NHG-leden om administratieve redenen niet
Meinweg. Dit verzoek kwam van filmmaker
mogelijk om publicaties tegen ledentarief te
K N N V georganiseerde kampen en reizen
4. S T A N D V A N Z A K E N P R O J E C T E N
gen en aanbevelingen te doen voor bescherming. Voor het veldwerk worden medewerkers tegen betaling ingeschakeld. Het Ministerie van L N V en de provincie stelden daar
subsidies voor beschikbaar. Er wordt nog
onderhandeld over aanvullende sponsoring
van het project door het bedrijfsleven.
7. R O N D V R A A G
J . Erkens. D e aanwezigen zijn van mening dat
kopen. D e kringen en studiegroepen zouden
aan dit verzoek niet tegemoet gekomen kan
alle een eigen verkooppunt moeten inrich-
worden omdat zo'n film kan leiden tot een
ten; voor een deel is dat reeds het geval.
nog hogere recreatiedruk op het gebied, en
D e voorzitter van de Vogelstudiegroep heeft
vanwege de beperkte tijd die beschikbaar is
in overieg met IVN-Roermond contact gehad
bij NHG-leden.
met Staatsbosbeheer inzake het kappen van
zoen. Dat resulteerde in uitstel van verdere
populieren bij de D o o r t na het wintersei-
Recent werd bekend dat er naar verwachting
5. J A A R V E R S L A G E N
bij de gemeente Maastricht mogelijkheden
De studiegroepen en kringen vinden het zin-
bestaan om een monitoringproject op de
vol om de bestaande afspraak te handhaven
H e n k Schmitz
Hoge Fronten door het Genootschap uit te
dat elk jaar een beknopt jaarverslag aan de
Algemeen secretaris
laten voeren. Een verzoek daartoe is in be-
secretaris gezonden wordt. Dat schiet er in
handeling.
de praktijk nog al eens bij in. Afgesproken
Het project Op de bres voor de Jeneverbes,
wordt om in het volgende NHG-jaarverslag
waarvoor in het kader van het ROM-project
Mergelland 10.000 gulden beschikbaar werd
werkzaamheden.
OMSLAG
(over 1994) een hoofdstuk te wijden aan de
activiteiten van studiegroepen en kringen.
gesteld, wordt vooralsnog beschouwd als
U heeft ongetwijfeld gemerkt dat er bij de zomeruitgave van het maandblad iets vreemds
een persoonlijk initiatief van een G e n o o t -
6. U I T W I S S E L I N G V A N
met de omslag aan de hand was.
schapslid. Nader overieg volgt over de mo-
WAARNEMINGSGEGEVENS
In plaats van het gebruikelijke
gelijkheid om er een Genootschapsproject
Alle studiegroepen stemmen in met de con-
bleekte papier werd voor de omslag van het
van te maken.
structie voor het uitwisselen van waarne-
vorige nummer een papier met persing ge-
Het project Bedreigde Planten
Zuid-Limburg
mingsgegevens met de stichting IKL. D e be-
bruikt
behoeft op korte termijn nadere uitwerking.
doeling is om vanaf nu ook met andere orga-
Door een fout in de etikettering van het pa-
nisaties, zoals de stichting het Limburgs Land-
pier bij de papierfabrikant werd het verkeer-
schap, soortgelijke afspraken te maken. J . den
de papier bij de drukkerij afgeleverd. Onoplet-
Boer dringt aan op het treffen van afdoende
tendheid van de drukker deed de rest
regelingen met S O V O N , F L O R O N en ande-
Hiervoor onze welgemeende excuses.
Het Genootschapsbestuur en de provincie
kwamen nadere voorwaarden overeen. Het
resultaat moet bestaan uit een plantenadas
van Zuid-Limburg, die te zijner tijd uitgebreid
wordt met een tweede deel voor de rest van
de provincie. D e leden van de plantenstudiegroep worden nauw betrokken bij dit project. Volgens E. Blink is op 27 april een bijeen-
re landelijke projecten.
H. Gilissen signaleert dat een adviesbureau
ten behoeve van een opdracht van de gemeente Maastricht alle studiegroepen afzon-
Bureau van de Manakker,
Drukkerij Steenbeek
chloorvrijge-
NATUURHISTORISCH
MAANDBLAD
147
83-9 1994
BOUXWEERD
STERFHUIS V O O R VISSEN OF TE O N T W I K K E L E N W E T L A N D ?
Ronald Buskens, Grontmij
advies
Harry Tolkamp, Zuivehngschap
& techniek:,
Linnburg,
Postbus
Postbus
1265,
314,
6040
5602
6G
AH
Eindhoven
Roermond
H e t Maasdal in Midden-Limburg w o r d t tegenwoordig g e k e n m e r k t door de
aanwezigheid van tal van grote en kleine w a t e r p a r t i j e n ontstaan d o o r
grindwinning. D e ontgrondingsaktiviteiten hebben e r t o e geleid dat de plassen een
diepte kennen van 5 t o t m e e r dan 30 m e t e r . D e plas B o u x w e e r d , gelegen in een
binnenbocht van de Maas ten noordoosten van B u g g e n u m v o r m t hierop een
uitzondering. H e t oppervlak bedraagt I I ha en de diepte is m a x i m a a l 2 m en
grotendeels slechts een halve m e t e r . N a hoogwaters kan massale sterfte van
achtergebleven vissen w a a r g e n o m e n w o r d e n . E r is ook een aantal ecologische
kwaliteiten die de plas èn omgeving in B o u x w e e r d t o t m e e r dan een ' g e w o o n '
overstromingsgebied van de Maas m a k e n . D e z e karakteristieken en de p r o b l e m e n
t e n aanzien van w a t e r k w a l i t e i t en vissterfte zijn nader verkend in een studie
uitgevoerd in 1992 in het kader van een proefproject Regionaal Integraal W a t e r beheer ( R E G I W A ) .
B O U X W E E R D :
OECOLOGISCHE
BETEKENIS
W a t direct opvalt, is de aanwezigheid van
principe niet getolereerd vanwege de water-
bosjes ten noorden van de plas. Dit is opmer-
standsverhogende invloed bij overstromin-
kelijk omdat opgaande begroeiingen in het
gen. Bovendien kennen de gronden in het
Een eerste blik naar het winterbed van de
stroomvoerend winterbed van de Maas vrij-
winterbed van de Maas voornamelijk een
Maas ter plaatse van Bouxweerd doet weinig
wel overal in Nederland ontbreken. Niet
landbouwkundig gebruik. In Bouxweerd is
bijzonders vermoeden. Een gebied met gras-
omdat er geen houtige gewassen op de Maas-
dat eveneens het geval. De bosjes zijn ont-
landen, de plas, populieren langs de weg en
oevers kunnen groeien, maar opgaande be-
staan door kieming van wilgen op frequent
een enkel bosje (figuur I).
groeiingen worden door Rijkswaterstaat in
droogvallende slikplaten en -oevers van de
plas. Niet alleen wilgen kunnen hier kiemen,
maar ook tal van pionierplanten waaronder
Bruin cypergras, Blauwe waterereprijs en
Moerasandijvie. Ten dele gaat het hier om
zeldzaamheden zoals in het geval van Bruin
cypergras. Vegetaties met dergelijke soorten
komen in het rivierengebied vooral voor in
natte, slikkige milieus die vaak overstromen
(> 200 dagen/jaar). W a a r het opslibbingsproces verder is voortgeschreden, zijn mogelijkheden ontstaan voor kieming én overleving
voor soorten van de zachthoutzone zoals
langbladige wilgen en soorten van ruigte. De
wilgebosjes in Bouxweerd worden omgeven
door ruigte waarin Kattestaart domineert.
Feitelijk vindt hier een successie plaats die
interessant is omdat het bijna nergens in het
intensief gebruikte winterbed van de Maas
kan worden waargenomen.
FICUUR
I. B o u x w e e r d ; ondiepe
plas langs de Maas
in een open
agrarisch
landschap.
D e bosjes met ruigte hebben een betekenis
FIGUUR
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
148
2. B o u x w e e r d m e t plas op een fragment
1985 en de interpretatie
van een luchtfoto
van de topografische
van de Meetkundige
Dienst
kaart
(schaal
I: 10.000) van
van Rijkswaterstaat
uit
MAANDBLAD
1975 en van
1991.
voor vogels. D e provinciale broedvogelkar-
sie naar ooibos is er nog een derde belang-
(figuur 2). D e plas is van de Maas gescheiden
tering heeft uitgewezen dat Bosrietzanger,
wekkend fenomeen aanwijsbaar in Boux-
door een smalle rug waarin een overlaat
Grasmus, Kleine karekiet, Spotvogel en ook
weerd. Hetgebied wordt begrensd door een
voorkomt. D e Maas heeft derhalve een gro-
Ransuil hier tot broeden komen. De bosjes
duidelijk in het terrein herkenbare terras-
te invloed op de plas. Gemiddeld genomen
fungeren verder als slaapplaats voor Spreeu-
rand waar op één plaats permanent grond-
kan de plas vanwege de overlaat meer dan
wen. D e plas met haar ondiepe waterzones
water uittreedt. Een bronmilieu in het win-
100 dagen per jaar overstroomd worden.
en een rustig gelegen, hogere oever tussen
terbed is tegenwoordig hoogst bijzonder. O p
Zonder overlaat zou dit ongeveer 15 keer
plas en rivier is voor watervogels eveneens
de moerassige piekwaar het water uittreedt,
per jaar zijn. D e peilschommelingen in rivier
geschikt als broed-of pleisterplaats. Versto-
is een broekbosje te vinden met Schietwilg en
en Maasplas hangen samen met de aanwezig-
ringdoor recreatie vindt hier weinig plaats in
Z w a r t e els. Kwelindicerende soorten als
heid van stuwen. In de rivier boven een stuw
tegenstelling tot tal van andere plaatsen in het
Bosbies, Beekpunge en Holpijp hebben w e
is het waterpeil stabiel met uitzondering van
Maasplassengebied. Volgens V A N
NOORDEN
aangetroffen naast broekbosplanten zoals
de momenten met hoge afvoeren waarbij de
(1992) behoort de plas Bouxweerd in de
Gele lis. Bitterzoet en Ijle zegge. Het water
stuw gestreken w o r d t ; benedenstrooms
broedtijd tot de meest soortenrijke Maas-
wordt via een watergang, de Zwaarveldlos-
plassen. Er overzomeren tegenwoordig cir-
sing, afgevoerd naar de plas. Helaas is het
ca tweehonderd Grauwe ganzen. Geduren-
water reeds aan de bron verontreinigd met
TABEL
de de trek en in de winter is de plas Boux-
meststoffen, zodat van een gunstige invloed
van de z a c h t h o u t z o n e ( t o t 14.70 m +
weerd eveneens van belang voor water- en
op de waterkwaliteit van de plas geen spra-
moerasvogels. D e slibrijke oevers trekken
ke is.
en Temmincks strandloper
(VAN
NOORDEN,
1992).
Naast de functie als wetland voor vogels en
de botanische betekenis vanwege de succes-
en van de hardhoutzone
van
(ha)
van de
In Bouxweerd
1975 en 2: 1985, 3: de
kaart
plas,
N.A.P.)
op
I : 25.000
milieutypenkaart
in 1990 en 4: luchtfoto
uit mei
1991 van de M e e t k u n d i g e D i e n s t R W S .
aan. Bijzondere waarnemingen zijn hier verricht door de Vogelwerkgroep van het N a -
oppervlakten
basis von I: de topografische
uitgegeven
elk voor- en najaargrote aantallen steldopers
tuurhistorisch Genootschap, zoals Krombek-
(. Globale
DE I N V L O E D
DE RIVIER
VAN
Reeds op een topografische kaart is te zien
dat een kwart van het overstromingsgebied
Bouxweerd wordt ingenomen door water
jaar
Bron
1975 1985 1988 1991
1 2
3
4
oppervlaktewater 18,8
zachthoutzone
13,7
hardhoutzone
15,8
13
19,5
15,8
II
21,5
15,8
8
23,5
15,8
NATUURHISTORISCH
149
83-9 1994
MAANDBLAD
Juist in dit deel van de rivier worden in de visie van Bureau Stroming, verwoord in ' T o e komst voor een grindrivier", inrichtingsmaatregelen zoals stroomgeulverbreding
voorgesteld. Deze kunnen weer inhoud geven aan de Maas als biotoop voor riviergebonden planten en dieren.
N a de relatief smalle vallei van de Grensmaas
meandert de rivier in een brede laagte, de
zogenaamde Roerdalslenk. D e stroming is
hier, mede vanwege het geringere verval, veel
minder. Bovendien is de Maas gestuwd. De
rivierbodem heeft hier een grofzandig karakter. Vanwege de aanwezigheid van tal van
grindgaten, waaronder die van Bouxweerd,
wordt dit gebied vaak aangeduid als het Maasplassengebied (figuur 4).
T e r hoogte van N e e r , een kilometer ten
noorden van Bouxweerd, passeert de Maas
f/GUUR 3. Duizenden
dode vissen in Bouxweerd
de Peelrandbreuk (figuur 5). D e rivier ver-
in 1986.
volgt haar weg in een diep ingesneden en smal
dal door de Peelhorst. In het landschap mar-
schommelt het rivierpeil veel meer onder
bv richtte zich op het beëindigen van perio-
andere vanwege afvoerfluctuaties van zijwa-
diek optredende vissterften, het benutten
teren. Bouxweerd ligt ongeveer twee en een
van mogelijkheden voor verbetering van de
halve kilometer stroomafwaarts van de stuw
kwaliteit van water en bodem, het scheppen
bij Roermond.
van kansen voor behoud en ontwikkeling van
D e regelmatige instroom van water uit de
specifieke natuurwaarden én uitvoering van
Maas betekent een voortdurende aanvoer
eventuele maatregelen op een financieel aan-
van voedingsstoffen, milieuvreemde stoffen
vaardbare wijze.
en verontreinigd slib. Uit regulier onderzoek
Oplossingen kunnen gezocht worden in het
van het Zuiveringschap Limburg blijkt dat de
vergroten van de verversingsmogelijkheden
kwaliteit van water en bodem in de plas in
met rivierwater of anderzijds in het beperken
Bouxweerd slecht is. Het water is troebel en
van de invloed van de rivier. Alvorens dit na-
zeer voedselrijk, met hoge gehalten aan fos-
der te beschouwen zal de Bouxweerd eerst
faat en ammoniak. Het slib bezinkt in de plas.
in ruimer verband worden bekeken als on-
D e waterbodem is vervuild met stoffen als
derdeel van het systeem van de Maas.
keren de Donderberg bij Rijkel en de Musschenberg op de westoever de ingang naar
het Maasdal, wat vroeger ( H O L , 1949) wel de
'Peelcanyon' werd genoemd. D e Maas heeft
hier al eeuwenlang een vrij rechte loop. D e
Peelhorst stijgt nog steeds met enige centimeters per eeuw, waardoor de rivier is gedwongen zich in te snijden in het landschap.
In de tijd voor de verstuwing van de Maas en
de verstening van de rivieroevers vertoonde
de rivier in en voorbij de Peelhorst, maar ook
al in de Roerdalslenk, de kenmerken van een
zandrivier: een grofzandige bedding met
zandbanken, landtongen en zandige of steile
oevers.
cadmium en verschillende organische micro-
O o k in de rivierkleigronden in het winterbed
verontreinigingen. In geval van waterstagna-
van de rivier is een verandering merkbaar,
tie treedt 's zomers een enorme algenontwikkeling op in het voedselrijke water van de
plas met chlorofylgehalten die uitstijgen boven de norm van 100 mg/m^ Deze algenontwikkelinggaatgepaard met zuurstofloze condities gedurende de nacht. Met het Maaswater aangevoerde en achtergebleven vissen
sterven daardoor (figuur3). Hetgaatom duizenden kleine tot grote vissen waaronder
veel Brasem. Mede vanwege het ondiepe karakter van de plas, waardoor de watertemperatuur hoog kan oplopen, kan daarbij botulisme optreden.
DE MAAS V E R A N D E R T
IN M I D D E N - L I M B U R G
ZANDRIVIER EN
PEELRANDBREUK
Het karakter van het riviersysteem van de
Maas is in Limburg sterk veranderd. Met uitzondering van de Grensmaas is de Maas in de
eerste helft van deze eeuw gekanaliseerd
waarbij stuwen zijn gebouwd. Alleen het traject tussen Borgharen en Maaseik is nog vrij
afstromend. De Grensmaas is van origine een
gaande van het dal van de Grensmaas via de
Roerdalslenk naar de Peelhorst en verder. In
het Grensmaas- en Maasplassengebied zijn de
rivierkleigronden kalkhoudend en kennen ze
een hoog leemgehalte vanwege de sterke bijmenging met löss. Noordelijker neemt het
leemgehalte en het kalkgehalte af en de zandfractie toe
(VAN
D E N
B R O E K ,
1966).
D e bo-
dem ter plaatse van Bouxweerd is door S T I B O K A
(I
972)
gekarteerd als kalkhoudende
ooivaaggrond bestaande uit lichte zavel en
daarmee in overeenstemming met het geschetste patroon.
Het geringere verhang in het relatief laagge-
D e slechte waterkwaliteit en het periodiek
meanderende middenlooprivier met bij laag
optreden van vissterfte in de plas in Boux-
water vlechtende eigenschappen. Karakte-
legen Maasplassengebied en hetflessehalsef-
weerd vormden aanleiding tot de studie in
ristiek zijn de sterk wisselende waterstanden
fect van de dalvernauwing ter hoogte van de
het kader van de R E G I W A . D e studie in op-
op een overwegend grof, grinderig substraat.
dracht van het Zuiveringschap Limburg uit-
Het verhang is relatiefsteil ( 3 0 - 5 0 cm/km)
gevoerd door Grontmij Advies & Techniek
en er treden vrij hoge stroomsnelheden op.
Peelrandbreuk zijn van invloed op het riviersedimentatiepatroon. Daarbij monden een
drietal grote beeksystemen uit in het rivier-
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
150
MAANDBLAD
1942
O Roermond
O Maasbracht
O Maasbracht
FICUUR
(bron:
4. Verandering
Van Noorden,
in de oppervlakte
1992).
water
in het Nederiandse
De ligging van Bouxweerd
deel van het Middenlimburgse
is met een pijl
Maasplassengebied
tussen
1942 en 1990
aangeduid.
traject ter hoogte van het Maasplassenge-
onder haften (bijv. Potamanthus luteus), steen-
kenbaar in het verspreidingspatroon van
bied, namelijk Swalm, R o e r en Neerbeek.
vliegen als Periodes microcephala en kokerjuf-
plantesoorten.
Deze omstandigheden geven aanleiding tot
opstuwingen overstromingen bij hoge afvoeren. Wateroverlast als gevolg van hoge Maaspeilen trad vroeger veelvuldig op in de langs
de Maas gelegen gronden van Roosteren, Stevensweert, Roermond en Buggenum. Omkading voldeed in het algemeen niet door het
optreden van sterke kwel
( S T U U R M A N
& PA-
K E S , 1991). Sedimentatie speelt in dit traject
derhalve een grotere rol dan in de G r e n s maas of in het Maasdal noordelijk van Neer.
VERSPREIDINGSPATRONEN
V A N PLANTEN EN DIEREN
IN HET L I M B U R G S E
MAASDAL
D e geschetste variatie in reliëf, waterhuishouding en bodem van het Maassysteem in
Limburg is voor een deel terug te vinden in
verspreidingspatronen van planten en dieren.
W e kijken daartoe eerst naar de rivier zelf en
wel naar de rivierbewonende insekten. D e
samenstelling van de makrofauna verandert
in de loop van een vrij afstromende rivier. D e
grindbedding van de Grensmaas vormde in
het verleden een typisch leefmilieu voor rivierbewonende ongewervelde dieren waar-
fers waaronder Cheumatopsyche lepida. Deze
Een aantal plantesoorten is in het gebied van
soorten zijn niet bekend van het Maastraject
de Limburgse Maas beperkt tot de Grens-
in de Roerdalslenk. D e libel Gomphusflavipes,
maas en het Maasplassengebied en komt
waarvan de nymfen zich ingraven in de zandi-
noordelijk in de zone met de Peelhorst niet
ge bedding, kwam rond 1900 vooral voor in
voor. Het gaat in deze om soorten van pio-
het traject waar de Maas zich gedraagt als
niermilieus in rivierdalen zoals Slijkgroen,
zandrivier en niet in de Grensmaas. D e over-
Bruin cypergras en Echt vlooienkruid op fre-
gang van grind- naar zandrivier weerspiegelt
quent overstroomde plaatsen en soorten als
zich in de samenstelling van de makrofauna.
Zandwolfsmelk en Ruige anjer op droge 's
Visserijbiologen kenschetsen de Grensmaas
winters incidenteel overstroomde zand-
als water van de Barbeelzone waarin met
grond. Het geldt ook voor Polei en Voszeg-
name stroomminnende karperachtigen als
ge, soorten van het Zilverschoonverbond
Barbeel, Kopvoorn, Sneep en W i n d e thuis-
(Potentillion anserinae) en kenmerkend voor
horen. Het Maastraject in de Roerdalslenk
sterk wisselende veranderingen in vochthuis-
(het Maasplassengebied) en de Peelhorst be-
houding of langdurig geïnundeerde graslan-
hoorde vroeger eveneens tot deze zone,
den.
maar tegenwoordig moet de rivier vanwege
de verstuwing gerekend worden tot de Brasemzone waarin vissen van langzaam stromend en stilstaand water domineren. Voor
de Maasnormalisatie lag het overgangsgebied
tussen Barbeel- en Brasemzone ergens tussen Boxmeer en Grave.
Voor diverse plantesoorten biedt het rivierbed in het huidige Maasplassengebied een
grote ruimtelijke variatie in standplaatsfaktoren met betrekking tot reliëf, bodem en waterhuishouding in vergelijking met het noordelijke traject in de 'Peelcanyon'. Dit is her-
Grote pimpernel kwam vanouds in de dalen
van Maas en Roer in Midden-Limburg voor
en ontbreekt vrijwel in Zuid-Limburg. D e
aanwezigheid eertijds van natte graslanden
als gevolg van opstuwing en kwel speelt hierbij een rol. T w e e sterk bedreigde vlindersoorten, het Pimpernelblauwtje en het D o n ker pimpernelblauwtje, vonden vroeger hier
hun specifieke biotoop: vochtiggrasland met
Grote pimpernel grenzend aan zandige plekken met nesten van steekmieren
(Myrmica
spp.). Thans is Grote pimpernel er zeldzaam;
de soort is door ons ten noorden van het
NATUURHISTORISCH
MAANDBLAD
151
83-9 1994
Het belang van de bosjes als broedbiotoop
v o o r zangvogels van moerassige milieus
Legenda
tegenwoordige, deels gegraven bedding
neemt daarentegen toe. Dergelijke biotopen
recente meanders, grotendeels open w a t e r
nabij de Maas zijn momenteel zeer schaars
voorhanden. D e successie naar ooibos bete-
grotendeels dichtgeslibde, hoiocene meanders
kent enige vergroting van de stromingsweer-
dichtgeslibde, pleistocene beddingen
stand in het rivierbed. Het oppervlak be-
grens hoiocene Maasafzettingen
draagt thans ca. 3 ha.
Peelrandbreuk
Gedurende de verlandingsperiode blijft de
Maasterrassen
Bouxweerd
'
•' • .•
waterkwaliteit in de plas slecht als gevolg van
•
aanvoer van vervuild en slibhoudend rivier-
\^"^^V'^1^^'• * •'
water en door de interne eutrofiëring vanwege het aanwezige slib. Dit kan periodiek
aanleiding geven tot sterfte van met Maaswater aangevoerde vis. O p zich is vissterfte als
gevolg van het geïsoleerd raken en opdrogen
van laaggelegen plekken in het rivierbed na
overstroming een natuurlijk verschijnsel. Vanwege gevaar voor botulisme en stankoverlast
van dode vis is het tijdig verwijderen van vissen uit de plas noodzaak waarmee echter nietverhaalbare kosten zijn gemoeid, die door het
Zuiveringschap Limburg worden gedragen.
FIGUUR
5. Huidige
en vroegere
o v e r g a n g van Maasplassengebied
bedding
naar
van de Maas
Peelhorst
en de begrenzing
(naar
STIBOKA,
van de Maasterrassen
bij de
1972).
OPTIES VOOR
HERINRICHTING
kwelbosje bij Bouxweerd langs de watergang
een diepte heeft van minder dan een halve
richting Klein Hanssum nog waargenomen.
meter. Verwacht wordt dat binnen tien jaar
met betrekking tot waterkwaliteit en vis-
het aandeel oppervlaktewater sterk zal zijn
sterfte doen zich verschillende oplossings-
Voor de gesignaleerde problemen in de plas
D e karakterisering van het Maastraject tus-
afgenomen als gevolg van de opslibbing. Ver-
richtingen voor. Een aantal hoofdvarianten
sen Maaseik en N e e r met betrekking tot
gelijking van de topografische kaarten van
wordt hier besproken.
abiotische kenmerken en biogeografie is van
1975 met die van 1985 en een interpretatie
belang voor een beter begrip van Bouxweerd
van een luchtfoto van 1991 laat een aantal
in samenhang met het riviersysteem. Nu is
zaken zien (figuur 2). Het wateroppervlak is
Een verlaging van de overlaat maakt perma-
het moment om de aandacht weer te richten
sinds 1975 met ca 30 % afgenomen.. Reeds in
nente uitwisseling tussen plas en rivier mo-
op hetgebied zelf.
TE V E R W A C H T E N
ONTWIKKELING
In de huidige situatie fungeert de plas in Bouxweerd als een slibvang. Rivierwater dat bij
hogere waterstanden binnenstroomt in
Bouxweerd, stagneert waarna vervolgens
slib kan bezinken. Dit zal binnen afzienbare
1975 kwamen kleine bosjes voor met een
gelijk waarbij Bouxweerd meer onder in-
doorsnede van 30 tot 80 m langs de noord-
vloed komt van de dynamiek van de Maas. De
rand van de plas. D e bosjes zijn 'verplaatst'
waterkwaliteit gaat meer lijken op die van de
met de inkrimping van de plas. Opgeslibde
Maas en wordt daardoor beter, anderzijds
delen zijn in gebruikgenomen als grasland. In
wordt een ontsnappingskans geboden voor
tabel I is op basis van kaarten en een luchtfo-
vis bij verslechterende zuurstofhuishouding.
to de afname van het oppervlak van de plas
Als neveneffect zal een inkrimping van de plas
weergegeven over de periode 1975 - 1991.
inclusief de slikplaten optreden. Indien dit
De snelle afname sinds 1985 van 13 naar 8 ha
gepaard gaat met een uitbreiding van het
duidt er op dat de plas binnen vijf jaar verdwe-
graslandareaal leidt dit tot verarming van de
nen kan zijn.
natuurwaarden.
D e vegetatie-ontwikkeling leidt op termijn
schouwen als een versnelling van de ontwik-
tijd leiden tot een verlanding van de plas. D e
door grindwinning ontstane plas is in het verleden opgevuld met sediment afkomstig uit
de Maas, aldaar aangezand voor de stuw bij
Roermond en met bouwpuin. Het beleid was
er toondertijd op gericht om door ontgronding ontstane plassen weer op te vullen ten
behoeve van herstel van de landbouwfunctie.
Slibafzetting na hoogwaters hebben er vervolgens toe geleid dat de plas tegenwoordig
V E R L A G I N G V A N DE O V E R L A A T
Feitelijk is de verlaging van de overlaat te betot het verdwijnen van de pioniersoorten en
keling zonder ingrijpen in de waterhuishou-
tot verruiging en verbossing van de plas. D e
ding.
inkrimping van de plas en daarmee van de
slikplaten heeft gevolgen voordefauna. De be-
U I T D I E P I N G V A N DE PLAS
tekenis van de slikplaten voor watervogels en
Het uitdiepen van de plas of het verplaatsen
(doortrekkende) steltlopers waaronder Klei-
van specie in de plas om diepere delen te
ne plevier zal door het droogvallen en de ver-
creëeren, is geen duurzame oplossing. Hand-
bossing afnemen.
having van slikplaten in de plas houdt in dat
83-9 1994
NATUURHISTORISCH
de ontgrondingsdiepte niet te groot mag zijn
perspectieven voor moerasontwikkeling
met als neveneffecten dat de plas nauwelijks
met Riet en Zwarte els als aspectbepalende
KEUZE EN
PERSPECTIEF
152
MAANDBLAD
een verbetering van de waterkwaliteit onder-
soorten of graslanden met specifieke levens-
gaat en op termijn opnieuw zal dichtslibben.
gemeenschappen van planten en dieren (in-
D e voorgestelde oplossingsrichtingen voor
Verplaatsing, verwijdering, berging dan wel
sekten, weidevogels). D e waterkwaliteit en
de plas leiden niet of ten dele tot een daad-
reiniging van verontreinigde specie is niet
de hydrobiologische betekenis van de plas zal
werkelijke verbetering van de waterkwaliteit
eenvoudig en brengt al gauw hoge kosten met
vanwege de vervuilde waterbodem en perio-
of het structureel in stand houden van de
zich mee.
diek aanvoer van rivierwater problematisch
bestaande natuurwaarden en slechts in enke-
V E R H O G I N G V A N DE O V E R L A A T
blijven. Kans op vissterfte blijft vanwege het
le gevallen tot het oplossen van het vissterf-
betrekkelijk ondiepe en het zeer eutrofe ka-
teprobleem. In overleg met de begeleidings-
Een verhoging van de overlaat leidt tot een
rakter van de plas aanwezig. Desondanks
afnemende invloed van de rivier en een ver-
zullen watervogels mede vanwege de rust- en
natting van het gebied. Indien de overlaat
broedmogelijkheden op de hoge oeverzone
hoger is dan de rug tussen rivier en plas (ca.
langs de rivier dankbaar gebruik blijven ma-
\Sm + N.A.P.) zal dit leiden tot een verrui-
ken van de plas.
ming van de plas en zelfs tot inundatie van
Hetfeit dat de landbouwkundige functie van
graslanden en wateroverlast van landbouw-
de aanliggende gronden door de vernatting
gronden in Bouxweerd. Een toestand die
sterk zal worden aangetast, maakt de haal-
vroeger ook voorkwam (vergelijk de topografische kaart van 1975 in figuur 2). Daarbij
wordt de huidige waterafvoerende functie
van de Zwaarveldlossing beïnvloed. Na een
hoogwaterafvoer zal het overtollige stagnerende water in de Bouxweerd vooral ondergronds terugvloeien naar de rivier.
Deze oplossingsrichting biedt mogelijkheden
om de afwatering te geleiden in noordoostelijke richting, d.w.z. met de stromingsrichting
van de rivier mee. Dit biedt kansen voor het
creëren van ontsnappingsmogelijkheden
voor vis. O m een bepaalde afwatering voor
de Zwaarveldlossing behoudens hoge rivierpeilen in stand te houden kan een terugslagklep nodigzijn. D e kosten voorverhogingvan
de overlaat en aanpassing van de lossing kunnen worden geschat op minder dan een ton.
Overstromingen, en daarmee aanvoer van
slib, zullen minder vaak plaatsvinden dan in de
huidige situatie. Bij een overlaathoogte van
meer dan 15 m + N.A.P. neemt de wateroverlast in de graslanden zodanig toe dat het
landbouwkundig gebruik sterk onder druk
komt te staan. D e huidige slikplaten inunderen min of meer permanenten de aanwezige
wilgebosjes met ruigte sterven af D e levensmogelijkheden voor bosgebonden organismen nemen daardoor sterk af
D e bergingsfunctie w o r d t door verhoging
van de overlaat nauwelijks aangetast. Bovendien is in 1966 door Rijkswaterstaat vergunning verleend aan de eigenaresse voor ophoging van Bouxweerd tot N A P + 16 m. Kennelijk is het bergingsvermogen in het winterbed ter hoogte van Bouxweerd voldoende
groot.
Enerzijds neemt in deze oplossingsvariant de
rivierdynamiek in het gebied af; anderzijds
biedt de verhoging van de overlaat nieuwe
baarheid van verhoging van de overlaat vooralsnog gering. Weliswaar is of wordt Bouxweerd (exclusief de plas) aangeduid als natuurontwikkelingsgebied, maar grondverwerving zal op vrijwillige basis moeten geschieden.
WEERDVERLAGING
Laatstgenoemd aspect is ook aan de orde bij
toepassing van vormen van weerdverlaging in
de noordelijk van de plas gelegen gronden.
Weerdverlaging kan worden omschreven als
het toepassen van ondiepe ontgrondingen in
het winterbed van de Maas (in de weerden)
waarbij de overstromingsinvloed van de rivier wordt vergroot. Weerdverlaging betekent geen verbetering van de waterkwaliteit
of het oplossen van de vissterfte in de bestaande plas, maar kan wel nieuwe levensmogelijkheden bieden voor pioniersoorten en
de wetlandfunctie van het gebied versterken
door het creëren van één of meerdere nieuw e moerassige milieus. Een ontgronding
dient dan wel gericht te zijn op ondiepe vergravingen met flauwe oevers. Grote en diepe plassen komen immers al in ruime mate
voor in Midden-Limburg. Voor kleinschalige
ontgronding komt ontkleiing in het verscheidene meters dikke kleidekeerder in aanmerking dan ontgrinding. Oriënterend onderzoek van Grontmij heeft uitgewezen dat klei
met een geschiktheid voor economische toepassingen in het verleden ooital isgewonnen
(in Buggenum en Kesseleik zijn steenfabrieken gevestigd). D e bovenste twee meter in
het Bouxveld betreft onder meer gedumpte
specie uit de Maas aangezand bij de stuw. D e
economische haalbaarheid van een kleinschalige natuurgerichte ontgronding in Bouxweerd lijkt daarmee vooralsnog gering.
commissie van het proefproject is gekozen
om niet in te grijpen in het verlandingsproces van de plas. Verwacht wordt dat de plas
binnen vijf tot tien jaar zal zijn verland. Het
periodiek optreden van vissterfte is daarna
niet meer aan de orde. Zonodig zal het Zuiveringschap Limburg zorgdragen voor het
nemen van curatieve maatregelen nu er niet
voor preventieve maatregelen op korte termijn is gekozen. Een enkele 'natuurlijke' of
beter 'onvermijdelijke' vissterfte zal daarbij
geaccepteerd moeten worden.
Een ongestoorde ontwikkeling van Bouxweerd met verlanding, verruigingen verbossing draagt in belangrijke mate bij aan het ecologisch karakter van het Maasplassengebied.
Het behoud van rust en het achterwege laten van ingrepen als boskap of inscharing van
begroeide slikken voor intensieve beweiding
vormen daarbij belangrijke voorwaarden.
Plas en oeverlanden worden weliswaar na
elke overstroming van de rivier verontreinigd, maar niet alle natuurfuncties worden
daardoor extreem beïnvloed. H e t R E G I W A project Bouxweerd werd in 1992 afgesloten
met het besluit de ontwikkeling van het gebied vooralsnog spontaan te laten verlopen
en dit in te passen in de ontwikkeling van het
Maasdal zoals dat in het kader van het Structuurschema Groene Ruimte nog nader zal
worden uitgewerkt.
Er ligt hier een duidelijke relatie met de ontwikkeling van het gebied juist ten noorden
van de Bouxweerd waar een ontgrondingslokatie is gesitueerd. Met het oog op de toekomstige afwerking van de ontgrinding van
een plas van ca. 15 ha, tot een diepte van ca.
15 m, is er met alle betrokken partijen door
de grindwinner in 1993 uitgebreid overlegd
over de toekomstige inrichting van ditgebied
tussen de Bouxweerd en de bebouwde kom
van Neer. Er zijn vele scenario's de revue
gepasseerd, waarbij de voorkeur uit lijkt te
gaan naar het scheppen van een geïsoleerde,
recreatie-arme waterplas, naast de aanleg
van een hoogwatergeul van de Maas. D e plas
dient een brede moerasachtige oever/verlandingszone te krijgen in een extensief beheerd
153
MAANDBLAD
83-9 1994
landschap. De hoogwatergeul wordtzodanig
de van hetgebied nog kunnen verhogen. De
its depth considerably. After high water lev-
ingericht dat de rivierdynamiek slechts be-
actuele én potentiële betekenis van Boux-
els, mass mortality offish may occur, result-
perkt wordt toegelaten, d.w.z. een hogere
weerd verdient het, dat kansen voor ontwik-
ing from the inability of the fish to return to
instromingsdrempel dan bij de Bouxweerd
keling van natuur in dit gebied ten volle w o r -
the river and escape oxygen depletion due
het geval is. Tevens worden de aanwezige
den benut.
to algal blooms.
NATUURHISTORISCH
steilranden intact gelaten en maatregelen
The lake and its surounding wetland are of
genomen om bestaande kwelvensters in het
gebied te behouden. Bij dit ontwikkelingsperspectief is de Bouxweerd als referentie gehanteerd.
In aanvulling op een verdere, niet gestuurde
ontwikkeling van de Bouxweerd (metverlan-
special interest because of their vegetation
Verschillende
personen
of het becommentariëren
Brigit Schoenmakers,
Jos Rademakers,
miek) past de ontwikkeling van de hoogwa-
Smeets,
noordelijkgelegen ontgrondingslokatiegoed
zijn ons behulpzaam
door het leveren van gegevens, bij de
ding van de plas passend bij de rivierdynatergeul en de plas met moeraszone op de
and birdlife. This article presents the results
DANKWOORD
Martine
projeauitwerking
van de tekst Met dank
Eric vd Hoeven, jan van
Saskia Janssen,
de heer Manders
Frons Schepers,
geweest
Hans
lems ofthe area, as well as various solutions
and possibilities for the development of this
wetland, which has great potential. The
Jan
study was partly financed by a grant from
Roggel,
the R E G I W A (REGional Integral W A t e r
vd Valk,
van de gemeente
Ran Schols, Marjan
aan
Acker,
of a study ofthe characteristics and prob-
van de Heide
en
Lejeune.
management) fund.
in de visie op de ontwikkeling van een delta
voor de Neerbeek. Wensbeeld is een vrij
meanderende benedenloop van de N e e r beek die vrij uitmondt in de Maas; een beek
en rivier die wordt geflankeerd door natuurlijke tot halfnatuurlijke oeverlanden met inbegrip van die van Bouxweerd.
Verwerving van de gronden in Bouxweerd
voor een natuurgericht beheer begunstigt de
mogelijkheden voor ontwikkeling van met
het rivierbed samenhangende levensgemeenschappen. Het toepassen van natuurgerichte ontgrondingsvormen ten behoeve van
een moerassig milieu, een hoogwatergeul
tussen plas en rivier benedenstrooms waarin de bron van de huidige Zwaarveldlossing
afwatert, maar ook een gehele of gedeeltelijke verwijdering van de oeververdediging
langs de rivier (bijv. te beginnen boven de
waterlijn bij stuwpeil) zijn opties die de waar-
LITERATUUR
SUMMARY
B R O E K , J . M . M . V A N D E N , 1 9 6 6 . D e b o d e m van Limburg toelichting bi| blad 9 van de bodemkaart van Nederiand
BOUXWEERD: MORTUARY
FISH O R V I A B L E
FOR
WETLAND?
The Meuse valley includes many large and
small gravel pits. The excavation activities
have created lakes varying in depth from 5m
schaal
I
: 200 000. Stichting v o o r
Bodemkartering,
Wageningen.
B U R E A U S T R O M I N G , 1 9 9 1 . Toekomst v o o r een grindnvier
Studie Bureau Stroming / Provincie Limburg. Maastricht.
Provincie Limburg, Maastricht.
GRONTMIJ,
1 9 9 2 . B o u x w e e r d - REGIWA-proefproject.
Rapport in opdracht van Zuivenngschap Limburg Roerm o n d / Grontmij, Eindhoven,
to over 30m.
H O L , J . B . L . , 1 9 4 6 . Geomorfologie, In: Handboek der G e o -
The shallow Bouxweerd lake (I I ha) is ex-
grafie van Nederiand deel I (red, G J . A . Mulder). N V de
ceptional in that its maximum depth is less
than 2m, and in many parts it has only 0.5m
of water. Bouxmeer is situated in an inside
bend on the left bank of the river Meuse,
north-east ofthe village of Buggenum. The
lake used to be about 6m deep, but filling in
with topsoil and frequent inundations by
the river at high water levels have reduced
ei^en J J . Tyl. Z w o l l e , p. 263 - 280.
N O O R D E N , B . V A N , 1 9 9 2 . W a t e r v o g e l s en wetlands in
Limburg. Provincie Limburg, R I Z A en Bureau
Waardeo-
burg, Maastncht/Lelystad/Culemborg,
S T I B O K A , 1972. Bodemkaart van Nederiand blad 58 west
Roermond schaal I : 50 000. P U D O C . Wageningen.
S T U U R M A N , R . J . & U . P A K E S , 199 L Hydrologische Systeemanalyse N o o r d - en Midden-Limburg - toepassing bi] onderzoek naar de bepaling van kansrijkdom van kwelgebieden.
Rapport O S 9 1 -13-A T.N.O., Delft / Provincie Limburg,
Maastncht.
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
154
MAANDBLAD
DE HOGE FRONTEN:
RESTAURATIE, CONSOLIDATIE EN BEHEER
IN 1992 EN 1993
Bert Kruyntjens,
Paltsstraat
12, 6224
HR
Maastricht
Pal tegen de binnenstad van Maastricht liggen de overblijfselen
van de vestingwerl<en de Hoge Fronten. O m d a t het terrein aan
de menselijke planologie ontsnapte vinden w e hier een eiland
van natuur midden in de stad. H e t gebied herbergt een keur aan
zeldzame en/of beschermde dieren en planten.
E e n van de meest in het oog springende dieren is de Muurhagedis (Podarcis
muralis) die in Nederland alleen van nature
ren werd als nieuw gebouwd (zie figuur I).
Deels was dit te wijten aan het gebrek aan
ervaring bij architect en metselaars met een
natuurvriendelijke aanpak van het werk,
deels vloeide dit voort uit het feit dat er geen
speciaal budget was om meerkosten voor
Muurhagedis-voorzieningen te dekken en
het werk regelmatig te doen begeleiden door
een deskundige.
v o o r k o m t in de Hoge en Lage Fronten. Maastricht is tevens de
De restauratie veroorzaakte een dramati-
meest noordelijke vindplaats van de Muurhagedis in Europa'.
sche terugloop van de Muurhagedis-popula-
O m d a t de Muurhagedis m e t uitsterven w e r d bedreigd (KRUYNTJENS, 1 9 8 8 ) heeft het ministerie van Landbouw,
Natuurbeheer
en Visserij de Hoge F r o n t e n begin 1 9 9 2 aangewezen t o t
Beschermd
Dit artikel gaat in op de muurrestauratie van 1 9 7 7 - 1 9 8 2 en de
van 1 9 9 2 - 1 9 9 3 en beschrijft de
getroffen Muurhagedis-specifieke
Dietvorst 56 adulten gevangen en gemerkt
(vangst-terugvangst-methode). Ook werden
er 3 subadulten en 3 juvenielen gezien. De
totale populatiegrootte die zo'n 2 5 % hoger
Natuurmonument.
muurrestauratie/consolidatie
tie. In 1978 werden door Bonnemayer en
beheersmaatregelen in 1 9 9 2
en 1 9 9 3 (zie ook DiENST PUBLIEKEWERKEN EN SPORT, 1 9 9 4 ) .
geschat werd, bestond destijds uit zo'n 78
Muurhagedissen. In 1980 werden nog maar 34
Muurhagedissen geteld
(KRUYNTJENS,
stelden Bonnemayer en ondergetekende in
oktober 1980 een aparte handleiding op voor
de nog te restaureren muren
DE R E S T A U R A T I E
1977-1982
IN
planten en hun natuurlijke leefmilieu in Europa (Verdrag van Bern) - werd het mogelijk
maatregelen tot behoud van het biotoop af te
In de jaren 1977-1982 zijn diverse muren van
dwingen.
de Hoge Fronten gerestaureerd^. Veel mu-
Helaas werden de adviezen van Bonnemayer
ren verkeerden in een slechte toestand zo-
en Dietvorst maar ten dele opgevolgd. W e l -
dat (vanuit bouwkundig oogpunt gezien) werd
iswaar werden hier en daar wat holletjes ge-
beslist deze te restaureren. In verband met het
spaard en richeltjes gecreëerd maar het
voorkomen van de Muurhagedis was het wen-
grootste gedeelte van de te restaureren mu-
selijk zó te restaureren dat er essentiële biotoopelementen zoals spleten, holletjes, richeltjes en muurplanten, aanwezig bleven.
In 1978 werd de populatie Muurhagedissen
geïnventariseerd en werden er adviezen ge-
FICUUR
I.
geven hoe te restaureren met behoud van de
Slecht
Muurhagedis en zijn leefgebied ( B O N N E -
restauratie
MAYER & DiETVORST,
I979a,b).
Het opvolgen van die adviezen was echter
geheel vrijblijvend. D e Muurhagedis is weliswaar sinds 1973 beschermd door de Natuurbeschermingswet maar zijn leefgebied was
destijds niet beschermd. Pas in 1983 - bij de
ratificatie door Nederland van het Verdrag
inzake de bescherming van wilde dieren en
voorbeeld
van
uit 1917:
alle holletjes,
richel-
tjes,
uitstekende
stenen
en
ties zijn
reerd
muurvegetaweggerestau-
met
keiharde
Portlandcement,
In de mergetplint
nergens
of
meer
zijn
holletjes
zonneptateautjes
aanwezig
(foto:
B.
Kruyntjens),
1988).
Naar aanleiding van deze alarmerende cijfers
(STUDIEGROEP
H O G E F R O N T E N , 1980). Regelmatig werden
de metselaars ter plekke geïnstrueerd. D e
adviezen werden gedeeltelijk in het werk
meegenomen met als resultaat dat sommige
muurdelen Muurhagedis-vriendelijk zijn gerestaureerd (zie figuur 2). Vanaf I 980 werden
de Muurhagedissen voorafgaand aan de
werkzaamheden weggevangen en op andere
muren binnen de Hoge Fronten uitgezet zo-
NATUURHISTORISCH
155
83-9 1994
MAANDBLAD
dat de dieren niet levend ingemetseld konden
worden. In 1982 werd het werk stilgelegd
vanwege gebrek aan financiën. Dit heeft de
Muurhagedis in staat gesteld even op adem
te komen. Mede dank zij twee beheersacties
(maaien van overvloedige vegetatie) ( H A N E KAMP & STUMPEL,
1983) en een aantal zonni-
ge seizoenen is de populatie aangegroeid tot
minstens 108 exemplaren in 1991
(MINISTERIE
V A N L A N D B O U W , N A T U U R B E H E E R & VISSERIJ,
1992c). O f het Kweekproject Hoge Fronten
(KRUYNTJENS & BIARD,
1991) ook een posi-
tieve invloed heeft gehad op de aantalstoename is onbekend omdat dit niet is onderzocht.
V o o r meer gedetailleerde informatie over
deze restauratie zij verwezen naar
TJENS
KRUYN-
(1981; 1982; 1983; 1984a; 1984b) en
PRICK & KRUYNTJENS
(1992).
DE R E S T A U R A T I E EN
C O N S O L I D A T I E IN
1 9 9 2 E N 1993
Het restaureren van muurwerk met behoud
van essentiële biotoopelementen van de
Muurhagedis is mogelijk mits dit ruim gefa-
FtGUUR
seerd gebeurd zodat de onherroepelijk op-
blootgelegd
om deze op t e k u n n e n metselen.
grootschalig
dat graafmachines
tredende verliezen onder de deelpopulaties
door de jaren heen gecompenseerd kunnen
worden door natuurlijke aanwas, migratie
3. Tijdens
maanlandschap
de consotidatie
(foto:
van bouwdeel
I moest
dit deel van de Hoge
Gemeente
de bovenrand
De grondontgraving
Fronten
van de muren
gebeurde
tijdelijk
worden
e c h t e r zó
omtoverden
tot
een
Maastricht).
van het muurwerk. D o o r dit gegeven
Gelukkigerwijze was het restauratie-budget
Stand
en/of dispersie. Uitgangspunt was dan ook
dusdaniggering dat slechts een klein deel van
kon akkoord worden gegaan met een duur
dat de restauratie over een periode van 10
de muren werd gerestaureerd en een groot
van de bouwwerkzaamheden van 18 maan-
jaar werd uitgesmeerd zodat de hagedissen
deel geconsolideerd. Voor de Muurhagedis
den (zie elders onder Fasering).
vanwege de kleinschalige aanpak niet gevan-
was dit minder negatief omdat consolideren
Opgemerkt moet worden dat het op termijn
gen en overgeplaatst hoefden te worden.
sneller gaat dan restaureren waardoor de
uitblijven van herstel van muren nadelig is
Een fasering over een periode van 10 jaar
verstoring korter van duur is en de gevangen
voor de Muurhagedis: muren storten in, ra-
bracht echter enorme meerkosten met zich
en overgeplaatste dieren zich binnen een re-
ken bedolven met aarde en worden vervol-
mee die geen van de partijen wilde of kon
delijke termijn weer over het hele terrein
gens overwoekerd door ruigtkruiden, struweel en bos. O p die plaatsen in de Hoge
dragen. Uitstel van restauratie was niet mo-
kunnen verspreiden. Consolidatie is boven-
gelijk vanwege de sterke lobby vanuit diver-
dien gunstiger voor de Muurhagedis omdat
Fronten zijn dan ook nooit Muurhagedissen
se hoeken.
deze gebaat is bij een enigszins vervallen toe-
waargenomen. Vroeg of laat moet er dus iets
aan de slechte toestand van de muren gedaan
worden: voor de cultuurhistorie ligt die termijn anders dan voor de Muurhagedis. Zoals
reeds gezegd, was de restauratie-lobby sterk
en was uitstel van de bouwwerkzaamheden
2.
FIGUUR
B e t e r voorbeeld
restauratie
van
uit
1979:
in de
mergelplint
werden
diverse
oude
mergelblokken
7'.'
een deel
van
de oude
winterholen
gespaard
werd. In het
bakstenen
deel
werden
hier en daar
voegen
open gelaten
en
planten
(foto:
gespaard
B.
Omdat de Muurhagedis en zijn leefgebied
wettelijke bescherming genieten, maar ook
omdat w e de laatste jaren in een hausse van
gehandhaafd
waardoor
niet mogelijk.
Kruyntjens).
positief natuur- en milieu-denken zitten, was
het gelukkig mogelijk om binnen de W e r k groep Hoge Fronten' een belangrijke plaats
in te ruimen voor de Muurhagedis. Uiteindelijk resultaat van alle besprekingen was dan
ook dat de hoofddoelstelling van het "Be-
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
156
MAANDBLAD
derzoeker. Doel van het onderzoek was na
te gaan wat het effect is van de restauratie/
consolidatie op de Muurhagedis.
D e populatie bestond in 1992 minstens uit 73
adulten, 14 subadulten en 45 juvenielen (totaal 132). T o t half augustus 1993 werden er
minstens 75 adulten, 28 subadulten en 16 juvenielen geteld (totaal I 19). Het grote aantal
subadulten in 1993 is een gevolg van het grote aantal in 1992 geboren jongen. Het aantal
volwassen dieren bleef vrijwel gelijk aan
1992, wat gezien de 14 subadulten van 1992
bevreemdend is. Theoretisch had het aantal
adulten in 1993 moeten toenemen. G e vreesd moet worden dat er Muurhagedissen
zijn gesneuveld. D e oorzaak daarvan moet
primair gezocht worden in de verstoringen
ten gevolge van herstelwerkzaamheden aan
4. Teneinde
FIGUUR
(foto:
W.A.
deze Wilde
marjolein
bij het voegen
te ontzien
is zij met vetkrijt
gemarkeerd
Evelein).
wellicht ook een oorzaak van deze verliezen.
BESCHERMINGSMAATR E G E L E N EN SPECIALE
MUURHAGEDISVOORZIENINGEN
BEGELEIDING
te voeren restauratie/consolidatie was het
nodig dat de werkzaamheden werden begeleid door een Muurhagedisdeskundige. Het
ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij en de gemeente Maastricht stelden
voor de aanstelling van die deskundige een
bedrag van ƒ 45.000,- beschikbaar.
V ó ó r de aanvang van de bouwactiviteiten
heeft ondergetekende op uitnodiging van het
architectenburo een dialezing gehouden
voor de bouwaannemer en de metselaars
waarbij werd getoond welke specifieke eisen
holletjes
worden
5. Met
satéstokjes
bij het voegen
(foto:
B.
is aangegeven
open gelaten
welke
moesten
Kruyntjens).
de Muurhagedis stelt aan zijn leefomgeving.
O o k kregen alle betrokkenen een overdruk
van
PRICK & KRUYNTJENS
(1992) waarin uit-
gebreid wordt ingegaan op Muurhagedis-resheersplan Beschermd Natuurmonument de
Hoge Fronten 1992 t/m 1994" luidde: behoud, herstel en verdere ontwikkeling van de
Muurhagedispopulatie.
Dit heeft een zware stempel gedrukt op dit
plan, waarbij facetten als cultuurhistorie en
recreatie vaak ondergeschikt werden aan na-
Het totaalcijfer voor 1993 werd ook beïnvloed door het lage geboortecijfer dat het gevolg was van het slechte weer (weinig zonne-uren en lage temperatuur) in dat jaar. Het
Muurhagedissen-seizoen dat in 1993 liep van
24 februari tot en met I I november (ca. 9
Vanwege het specifieke karakter van de uit
FIGUUR
de muren. Secundair is het noodgedwongen
vangen en overplaatsen van Muurhagedissen
tauratieprojecten van elders en waarin aanbevelingen worden gedaan voor Muurhagedisvriendelijke restauratie en consolidatie.
D o o r de metselaars in een later stadium te
betrekken bij het vangen van Muurhagedissen en Hazelwormen (Anguis fragilis) veranderde hun scepticisme in enthousiasme.
maanden) telde maar liefst 6 voor de Muurhagedis slechte maanden. T e r vergelijking:
1989, 1990, 1991 en 1992 hadden respectievelijk maar 1, 2, 3 en 2 slechte maanden.
Het sterke vermoeden bestaat dat de populatiegrootte vanaf half augustus 1993 verder
is afgenomen als gevolg van de drastisch toegenomen consolidatiewerkzaamheden (onder druk van de naderende opleveringsdatum).
O p veel plaatsen werden in korte tijd hagedissen verjaagd waardoor het - gezien de gebruikte directe census-methode - nauwelijks
mogelijk was tellingen te doen (gevaar voor
dubbeltellingen). Pas in 1994, als de rust is
weergekeerd, kan na inventarisatie een definitievere uitspraak gedaan worden over de
populatiegrootte en de verspreiding van de
Muurhagedis in de Hoge Fronten. W e l kan nu
al gesteld worden dat er genoeg exemplaren
aanwezig zijn om de populatie in stand te
houden.
Behalve Muurhagedissen werden ook Hazelwormen en Wijngaardslakken (Helix pomatia) gevangen en overgeplaatst. Een groot
tuurwaarden.
Ondanks dat betekende het hele restauratie-
BEHEERSRELEVANT
ONDERZOEK
en consolidatie-gebeuren een grove versto-
MUURHAGEDIS
ring van het leefgebied. Gedreven door eco-
Door het ministerie van Landbouw, Natuur-
nomische motieven werden graafmachines,
beheer en Visserij en de gemeente Maastricht
vrachtauto's, kranen en dergelijke ingezet.
werd een geldbedrag van ƒ 30.000,- beschik-
Het resultaat daarvan is zichtbaar in figuur 3.
baar gesteld voor de aanstelling van een on-
deel van de Hazelwormen werd door grootschalige grondontgravingen in bouwdeel I en
2 aan de oppervlakte gehaald (zie figuur 10).
O p aandringen van ondergetekende w e r d
bouwdeel 3 kleinschalig ontgraven om verdere verstoring te beperken. In totaal wer-
NATUURHISTORISCH
MAANDBLAD
den 39 Hazelwormen en meer dan 200 W i j n gaardslakken gevangen en overgeplaatst.
F/GUUR
6.
V o e g e n w e r d e n hier en
daar open gelaten
er werden
Daar waar bestaande uitgespoelde voegen
der over
deerd
markeerd met vetkrijt. In het muurwerk
verdelen
groeiende planten zoals Muurleeuwebek
{Cymbalaria
muralis),
Muurpeper (Sedum
acre). Tripmadam (Sedum reflexum).
Door
deze
voorzieningen
moesten worden gehandhaafd werd dit ge-
en
holletjes
geboord.
MARKERING
157
83-9 1994
her en
geconsoli-
muurwerk
zijn
stones
te
stepping-
gecreëerd
(foto:
B.
Kruyntjens).
Brede
ereprijs (Veronica austriaca subsp. teucrium),
W i l d e marjolein (Origanum vulgare). G r o t e
zandkool (Diplotaxus teriuifolia) en Echte tijm
(Thymus vulgaris) werden eveneens met vetkrijt gemarkeerd (zie figuur 4). Naast muurplanten werden bestaande mossen en korst-
FIGUUR
mossen zoveel mogelijk behouden. Een
Ms compromis
groot aantal bestaande holletjes werd voor-
la.
architect
beschermer
natuurwerd in een
zien van satéstokjes als teken voor de voe-
deel van de
gers dat deze niet dichtgevoegd mochten
reerde
worden (zie figuur 5).
tussen
en
gerestau-
muren
patroon
een
van
voegen
schaduw-
aangebracht.
O p het talud van een te restaureren muur
Deze garanderen
een
groeide een groot aantal exemplaren Brede
goede
van
ereprijs. O m deze van de grondontgravingen
afwatering
hemelwater
fungeren
en
als
(margina-
te redden zijn ze uitgestoken en overgeplant
le) zonnebankjes
in bloembakken met potgrond en Dolocal
Muurhagedissen.
(gemalen kalksteen). Helaas zijn alle planten
Bovendien
wordt
kolonisatie
door
dood gegaan omdat ze in de verkeerde pe-
muurplanten
riode zijn overgeplant.
(foto:
EXTRA
voor
de
bevorderd
B.
Kruyntjens).
MUURHAGEDIS-
VOORZIENINGEN
Behalve dat bieren daar bestaande holletjes,
25
30
25
30
spleten en dergelijke gehandhaafd bleven,
tN
werden ook extra voorzieningen gecreëerd.
Voor het boren van holletjes en het aanbren-
30
gen van zogenoemde schaduwvoegen (zie figuur 6 en 7a,b) was door het ministerie van
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en de
gemeente Maastricht ƒ 80.000,- beschikbaar
gesteld. Omdat vrijwel alle bestaande winterholen en zonneplateautjes in de mergelplint
werden gehandhaafd hoefden deze voorzieningen alleen in het bakstenen deel van de
FIGUUR
van
schaduwvoegen:
om
de 25 cm werd
schaduwvoeg
cm lang
25
25
30
25
30
een
van 30
aangebracht
(tekening:
B.
30
m
7b.
Patroon
25
30
25
30
25
Kruyntjens).
muren aangebracht te worden. Het formaat
van de geboorde holletjes is 30 cm diep en
20 mm in doorsnede.
in meer vervallen muren (ditfluctueerde tus-
noord-muren hier en daar muurplanten be-
sen I holletje per m^ en I holletje per 2 m';
houden blijven (o.a. het beschermde Gras-
Deze functioneren als vluchtholletje, slaap-
gemiddeld werd er 1,45 holletje per m^ ge-
klokje ((Lampanula
holletje of als schaduwholletje (i.v.m. ther-
boord). In totaal zijn er in geconsolideerd
rotundifolia)).
moregulatie) en zijn net groot genoeg voor
muurwerk 1655 holletjes geboord. In geres-
SPECIALE
de hagedissen om zich er in om te draaien.
taureerde muren werden 2 holletjes per m^
Bouwtechnisch gezien is het gebruik van een
Opmerkelijk was de acceptatie: sommige
geboord hetgeen overeenkomt met een to-
kalkmortel te prefereren boven Portlandce-
holletjes en voegen werden al op de dag dat
taal van 564 stuks. Opgemerkt moet worden
ment omdat deze in het muurwerk optre-
ze werden aangebracht door de Muurhage-
MORTELSAMENSTELLING
dissen gebruikt.
dat in noord-muren nergens Muurhagedis-
dende spanningen opvangt. Cultuurhisto-
voorzieningen werden aangebracht omdat
risch is kalkmortel de enige juiste keuze. D u
Het grootste deel van de muren werd gecon-
deze nooit door Muurhagedissen gebruikt
solideerd. In muren die redelijk gaaf waren
worden. Dankzij de consolidatie en de niet
werden meer holletjes per m^ geboord dan
te netjes uitgevoerde restauratie konden op
MOUUN
(1773) geeft een duidelijke beschrij-
ving van de samenstelling onder de kop "van
het maeken van den Mortel" in het bestek van
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
158
de Hoge Fronten (zie ool< P R I C K
&
KRUYN-
KE,
1983; E H R L & W O L F ,
1987).
Een mengsel van zand en kalk
Uit het feit dat Muurhagedissen in de Hoge
werkt favoriserend op de kolonisatie door
Fronten op steeds wisselende plaatsen w e r -
nisbewonende fauna ( F R I T Z ,
TJENS,
1992).
MAANDBLAD
dis i.v.m. voedselaanbod (insekten), thermoregulatie en beschutting tegen vijanden.
1 9 8 7 ) . In de
den gezien waar ze anders nooit zijn waarge-
KLEINSCHALIGE
Hoge Fronten zullen soorten als Metselwes-
nomen, moet geconcludeerd worden dat
Alhoewel het grondwerk van bouwdeel I en
pen en Behangersbijen hiervan profiteren.
deze dieren aan het zwerven waren. Opmer-
2 niet bepaald kleinschalig werd uitgevoerd
O o k de vestiging van muurplanten w o r d t
kelijk was de aanwezigheid van Muurhagedis-
(zie figuur 3) was de uitvoering van het werk
vergemakkelijkt door het gebruik van kalk-
sen aan de rand van de Hoge Fronten: een
aan de muren zelf kleinschalig opgezet. Met
mortel
aantal dieren heeft zijn domicilie gevestigd in
een rijdende steiger werden telkens muurde-
een rotstuintje bij particulieren. Enkele over-
len van zo'n 5 meter afgewerkt.
SERIJ,
(MINISTERIE V A N L A N D B O U W E N VIS-
1988).
AANPAK
D e volgens het bouwbestek ( A R C H I T E K T E N -
geplaatste Muurhagedissen keerden binnen
Hierdoor hebben hagedissen, die zich niet lie-
gebruik-
enkele dagen weer terug naar hun oorspron-
ten vangen en nog op hun oorspronkelijke
te mortelsamenstelling voor baksteen is als
kelijke muur. Deze dieren werden noodge-
muren aanwezig waren, kunnen overleven.
volgt ( I deel = 1 0 liter):
dwongen opnieuw gevangen en weer ver-
Uitzondering was een c5 dat een gebroken
G R O E P M E R T E N S B V H E E R L E N , 1991)
- I deel hooghydraulische traskalkmortel
plaatst.
ruggegraat opliep door een vallende bak-
In de loop van de bouwactiviteiten van 1992
steen.
zijn diverse muren spontaan herbevolkt.
(Firma Tubag, nr. 8 7 5 )
- 3 delen grof gewassen bergzandgrind 0,4
mm
- I kleine troffel Portland cement
Omdat de werkzaamheden aan die muren
TOEGEVOEGD
grotendeels waren voltooid konden die die-
Nadat het werk was opgeleverd en de door
ren daar blijven zitten. O o k bleef een aantal
de grond bedolven mergelplinten waren
SUBSTRAAT
Muurhagedissen op hun oorspronkelijke
blootgelegd (zie onder Beheersmaatregelen)
• Omdat de toevoeging van Portlandcement
muur zitten omdat het niet lukte deze te van-
zijn langs de plinten van een aantal muren klei-
het voegwerk wit deed uitslaan is deze vanaf
gen: sommige individuen laten namelijk niet
ne hoeveelheden bouwpuin gedeponeerd.
mei 1992 niet meer toegevoegd.
toe dat je een stropje om hun nek schuift en
Voor de verwerking of reparatie van mergel-
subadulten hebben niet zo'n geprononceer-
blokken werd de volgende samenstelling ge-
de kop zodat ze vaak uit het stropje schieten.
bruikt:
In 1992 en 1993 werden er in totaal 5 3 Muurhagedissen gevangen en overgeplaatst. D e
- I deel hooghydraulische traskalkmortel
overgeplaatste Muurhagedissen zijn na beëindiging van de bouwwerkzaamheden niet naar
(Firma Tubag, nr. 8 7 5 )
- 4 delen fijn gewassen bergzandgrind 0,1
mm
cies bekend waar de Maastrichtse Muurhagedissen normaliter hun eieren afzetten.
Waarschijnlijk worden deze aan de voet van
de muur of in de bovenrand van de muur gelegd.
hun oorspronkelijke vangplaats terugge-
Een andere mogelijkheid - in aarde op uitste-
bracht omdat dit een herhaling van de stress-
kende stenen - is plaatselijk vervallen omdat
situatie zou betekenen.
- I deel gemalen mergel
Dit toegevoegde substraat is vooral bedoeld
voor het leggen van eieren. Het is niet pre-
muren schoon zijn gemaakt met handborstels en perslucht. Helaas is dat schoonmaken ook negatief voor bijvoorbeeld graaf- en
VANGEN EN OVERPLAATSEN
F A S E R I N G
O m te voorkomen dat Muurhagedissen zou-
Ter bescherming van de Muurhagedis werd
metselwespen die gebaat zijn bij de aanwe-
den worden verstoord of levend ingemet-
het werk opgedeeld in drie bouwdelen annex
zigheid van aarde en verweringsmateriaal op
seld, werden ze weggevangen en overge-
tijdsfasen. Hierdoorwerd voorkomen dat de
uitstekende stenen. D e tand des tijds zal op
plaatst naar andere muren binnen de Hoge
werkzaamheden zich in tijd en plaats in één
termijn echter wel weer het een en ander
Fronten. Vangen en overplaatsen is natuur-
keer zouden concentreren over het hele ter-
goedmaken.
lijk ook verstorend maar het is de beste keu-
rein. Bovendien werd vastgelegd welke mu-
ze uit twee kwaden. Een andere oplossing,
ren expliciet in het koude en welke expliciet
het houden van de dieren in een buitenterra-
in het warme jaargetijde mochten worden
rium is ook niet ideaal: bij een project in
gerestaureerd/geconsolideerd. D e fasering
Duitsland vertoonden w e e r
uitgezette
was zó opgezet dat er genoeg tijd was om de
Muurhagedissen in het vrije veld een minder
hagedissen vóór de werkzaamheden te van-
uitgesproken jacht- en vluchtgedrag
gen en over te plaatsen. Het was de bedoe-
WOLF,
(EHRL&
ling om Muurhagedissen die uit het te conso-
1987).
Vangen en overplaatsen veroorzaakt stress
omdat de dieren uit hun vertrouwde omge-
lideren bouwdeel 3 gevangen zouden w o r den, in het reeds geconsolideerde bouwdeel
Behalve als eiafzetplaats voor de Muurhagedis zijn de aan de voet van de muren gedeponeerde stenen en mergelbrokken ook gunstig voor de Hazelworm en amfibieën. Zij vinden er geschikte schuilplaatsen.
BEHEERSMAATREGELEN
ving worden verwijderd en in nieuw, onbe-
I uitte zetten.
Vrijwel gelijktijdig met de aanwijzing tot B e -
kend terrein worden uitgezet. Bovendien zijn
Deze opzet is niet geslaagd omdat de droge
schermd Natuurmonument zijn de Hoge
in dat nieuwe terrein vaak al Muurhagedissen
grachten in bouwdeel I kaal waren als gevolg
Fronten in eigendom overgegaan van de
aanwezig met elk hun eigen territorium waar-
van de consolidatiewerkzaamheden. Boven-
Dienst der Domeinen naar de gemeente
door indringers niet of moeilijk getolereerd
dien duurde het nogal lang voordat ze weer
Maastricht. Ondergetekende (werkzaam bij
worden. O o k andere auteurs melden stress
begroeid raakten. Dit w e r d veroorzaakt
de gemeente Maastricht) heeft het beheers-
alsgevolg van door muurrestauraties veroor-
door het zeer droge voorjaar van 1993. B e -
plan vertaald in een bestek
zaakte verplaatsingen
groeiing is noodzakelijk voor de Muurhage-
W E R K E N E N S P O R T , 1992)
(DEICHSEL & RUTSCH-
(DIENST PUBLIEKE
zodat precies werd
NATUURHISTORISCH
159
83-9 1994
MAANDBLAD
RESTAURATIE
Afgebrokkelde delen aan de bovenzijde
van de muur zijn nieuw opgemetseld en
afgedekt met speciale rubberfolie,
cordonblokken en een aarden talud.
O m de muur op te metselen moesten de
daar aanwezige aarde en planten worden
weggegraven. W a a r mogelijk werden
muurplanten ontzien. Daar waar in het
oude baksteenwerk stenen ontbraken
zijn geen nieuwe aangebracht
(zie figuur 8c).
Zowel het oude als het nieuwe
baksteenwerk is platvol gevoegd maar in
de lintvoegen zijn patroonsgewijs
FIGUUR
(foto:
8a. Muur
B.
vóór de
schaduwvoegen (45°) (zie figuur 7a,b)
restauratie
Kruyntjens).
aangebracht. Per m^ zijn twee holletjes
geboord met een diepte van 30 cm en
een doorsnede van 20 mm. D e achterkant van nieuw metselwerk is opgevuld
met betonblokken en volgestort met
trasmortel.
Slechts incidenteel zijn mergelblokken in
de plint door nieuwe vervangen.
D e voegen tussen de mergelblokken zijn
niet of slechts gedeeltelijk gevoegd zodat
de orginele winterholen toegankelijk zijn
gebleven.
FtGUUR
Sb. Muur
(foto: B.
FIGUUR
Door
8c. Detail
restauratie
van figuur
ontbrekende
nieuwe
bakstenen
te vervangen
voor muurplanten
Muurhagedissen
(foto:
ná de
Kruyntjens).
B.
zijn er
8b.
niet
door
groeiplaatsen
en zonnebankjes
behouden
Kruyntjens).
gebleven
voor
^
160
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
MAANDBLAD
CONSOLIDATIE
Aarde, verweringsmateriaaL loszittende
stenen en schadelijke begroeiingen
zoals Dauwbraam (Rubus caesius) en
Klimop (Hederá helix) zijn verwijderd en
de bovenrand van de muren is gemiddeld ca. 50 cm met nieuwe bakstenen
opgemetseld. Dit nieuwe werk is platvol
gevoegd.
Het oorspronkelijke reliëf van het oude
baksteenwerk is gehandhaafd en voor
een deel platvol gevoegd om te
voorkomen dat de muur verder
afbrokkelt. Muurplanten zijn zoveel
mogelijk gehandhaafd. De mergelplinten
zijn in hun oude toestand gehandhaafd
FtGUUR
en in het bakstenen gedeelte zijn
(foto: B.
9a. Geconsolideerde
muur
Kruyntjens).
afhankelijk van de toestand van de muur
I holletje per m^ tot I holletje per 2 m^
geboord. Daar waar muurdelen nogal
gaaf waren zijn bestaande open voegen
gehandhaafd (zie figuur 6).
D e bovenkant van de muren is afgedekt
met Brunssumse klei om inwatering
door hemelwater te voorkomen. D e
klei is afgedekt met een aarden talud dat
is ingezaaid met een grasmengsel om
afschuiving van grond te voorkomen.
FIGUUR
9b. Detail
Hagedisbolletjes
geboord
waar
stenen
vóór het holletje
(foto: B.
vastgelegd hoe en wanneer de diverse beheersmaatregelen zouden worden uitgevoerd.
Hieronder worden de beheersmaatregelen
MUURHAGEDISSPECIFIEKE
BEHEERSMAATREGELEN
van f i g u u r 9a.
werden
zo veel
ontbraken.
mogelijk
Hierdoor
e e n zonneplateautje
is e r
aanwezig
Kruyntjens).
getatiebeheer zal een deel van de verruigde
graslanden en beboste percelen op termijn
een bloemrijk, grazig karakter krijgen.
VEGETATIEBEHEER
opgesomd die in 1992 en 1993 zijn uitge-
Omdat het vestingterrein decennia lang door
Door extensief te werk te gaan zal deze vege-
voerd en die direct met natuurontwikkeling
de mens min of meer met rust is gelaten, kon
tatie aligewisseld worden met bomen, struiken
te maken hebben. Natuurlijk houdt het be-
de vegetatiesuccessie zijn gang gaan. Vooral
en ruigtkruiden. Het vegetatiebeheer kan in
heer daarmee niet op. Structureel beheer
de ongestoorde groei van houtachtige be-
vier onderdelen opgesplitst worden:
w o r d t gewaarborgd door fondsen van de
groeiingen was een bedreiging voor de muur-
- machinaal maaibeheer
gemeente Maastricht en subsidie van het mi-
planten, ruigtkruiden, bijzondere kruidachtige plantesoorten en warmteminnende dier-
- hakhoutbeheer
nisterie van Landbouw, Natuurbeheer en
Visserij. Dank zij deze gelden is het mogelijk
soorten. Daarnaast werd ook het muurwerk
een vaste beheerder aan te stellen.
ernstig aangetast. D o o r een verschralend ve-
- periodieke schapenbegrazing
- handmatige verwijdering van voor muurwerk schadelijke begroeiing.
NATUURHISTORISCH
FIGUUR
MAANDBLAD
holletjes in de baksteen zijn 30 cm diep, die
10.
G r o n d v e r z e t was
noodzakelijk
mheden.
Hazelwormen
op deze muren aanwezige Muurhagedissen
werden
het
noodgedwongen vrijwel alleen op de mergel-
slachtof-
fer. Vanwege
koude
In 1991 werd geconstateerd dat de weinige
op de
bou wwerkzaa
hiervan
in de mergelplint 60 cm.
als
voorbereiding
plinten aan de voet van de muren voorkwa-
het
weer
werden
geredde
dieren
in een
terrarium
de
men
tijdelijk
(MINISTERIE V A N L A N D B O U W , N A T U U R -
B E H E E R E N VISSERIJ,
1992c).
In 1993 werd al meteen duidelijk dat de ha-
gehouden
(foto: B.
161
83-9 1994
gedissen de aangeboden structuren accep-
Kruyntjens).
teerden: op de dag dat ze aangebracht werden, waren er al zonnende hagedissen op te
zien! (zie figuur 12).
HET V R I J G R A V E N V A N DE
MERGELPLINTEN
F/GUUR //.
een balt
verruiging
en
er op termijn
voor de plinten omdat hier grote, diepe win-
Dit
terholen en riante zonneplateautjes aanwe-
Muurhagedis
betere
kansen
leiden
tot
en zal
zig zijn. Bovendien is hier voldoende vegeta-
een
van
en thermoftele
en
dissen hebben een opmerkelijke voorkeur
met
ontstaan.
toename
gedeelte van muren voorkwamen. De hage-
graslanden
afgewisseld
de
sen vaak noodgedwongen op het bakstenen
zullen
korte,
bloemrijke
ruigten
door aarde bedolven zodat de Muurhagedis-
worden
toegeroepen
biedt
Een groot deel van de mergelplinten was
ichapenbegra-
Door
zing zal de
tie aanwezig om voedsel te zoeken, te ther-
xerofiele
moreguleren ofte vluchten bij gevaar. D o o r
flora
fauna
(foto: B.
de plinten uit te graven (zie figuur 13) en de
Kruyntjens).
aarde uit oude winterholen en zonneplateautjes te krabben, zijn ze weer voor de Muurhagedis beschikbaar geworden. D o o r deze
maatregel is het aantal m^ potentieel leefge-
Machinaal maaibeheer is voorafgaand aan de
begrazing uitgevoerd in die percelen waar de
begroeiing erg ruig was. Hakhoutbeheer
vindt plaats in de historische houtwal. D o o r
de schapenbegrazing (zie figuur I I) ontstaat
op termijn een grotere ruimtelijke variatie in
bodem- en vegetatiestructuur als gevolg van
plaatselijke verschillen in graas- en betredingsintensiteit. Een kleinschalige afwisseling
van open en gesloten vegetaties is in het algemeen gunstig voor de aanwezigheid van
reptielen, amfibieën en een soortenrijke ongewerveldenfauna.
Door het vegetatiebeheer worden er betere
levensomstandigheden voor de Muurhagedis
kan worden, heeft dit onderzoek een directe relatie tot het vegetatiebeheer. Aan de
beheer eventueel bijgesteld worden. Het
VERWIJDEREN SCHADELIJKE VEGE-
vegetatiebeheer is primair op de Muurhage-
TATIES EN G R O N D O P M U R E N
dis gericht. Vanaf 1993 wordt elk jaar een al-
Omdat er niet genoeg geld beschikbaar was
gemene vegetatiebeschrijving van acht per-
om alle muren te restaureren/consolideren
celen gemaakt. Tevens worden die percelen
bleef een aantal muren in oude staatgehand-
jaarlijks gefotografeerd. Vanaf 1992 worden
haafd. O m d a t veel van die muren ernstig
jaarlijks tien permanente quadraten bemon-
overwoekerd waren zijn deze van schadelij-
sterd volgens de Frans-Zwitserse School
ke vegetatie vrij gemaakt. O o k zijn hier en
voor Plantensociologie ( B R A U N - B L A N Q U E T ,
daar door grond bedolven muren vrij gegra-
1964).
ven. D o o r deze maatregelen zijn deze muren
(behalve noord-muren) weer geschikt voor
HET W E E R GESCHIKT M A K E N
VAN
I N 1977-1982 G E R E S T A U R E E R D E
door het opheffen van een teveel aan bescha-
MUREN
duwing worden eilegsels beter opgewarmd, er
Zoals uit het hoofdstuk over de restauratie
ontstaan betere migratiemogelijkheden en
van 1977-1982 blijkt, zijn veel muren destijds
een toename van insektenaantallen en -soor-
té goed gerestaureerd. O m deze muren voor
ten komt ook de Muurhagedis ten goede.
de hagedissen wat meer geschikt te maken
zijn hier - in het kader van het "Beheersplan
ONDERZOEK
Fronten 1992 t/m
Alhoewel de bestudering van de vegetatie niet
L A N D B O U W , N A T U U R B E H E E R E N VISSERIJ,
cifieke beheersmaatregelen" gerangschikt
de Muurhagedis. D e toekomst moet uitwijzen of deze muren gekoloniseerd worden.
Grond en puinhellinkjes op uitstekende stenen werden in het kader van het beheer niet
verwijderd omdat deze van belang zijn als
mogelijke eiafzetplaats voor de Muurhagedis.
Dit substraat wordt bijvoorbeeld ook door de
Zandbijen van het geslacht Andreno gebruikt.
Beschermd Natuurmonument de Hoge
VEGETATIE
direct onder de noemer "Muurhagedis-spe-
ker worden.
hand van de verzamelde gegevens kan het
gecreëerd. Er zijn meer muren beschikbaar,
BEHEERSRELEVANT
bied toegenomen en zal migratie gemakkelij-
1994"
(MINISTERIE V A N
1992a)
ZONERING
RECREATIEF
MEDEGEBRUIK
- in 1993 holletjes, winterholen, zonnepla-
Het vestingterrein is door het plaatsen van
teautjes en open voegen aangebracht. D e
schapenrasters opgedeeld in drie zones
NATUURHISTORISCH
83-9 1994
162
FIGUUR
12.
Om té
rigoreus
gerestaureerde
1977-
1982 (zie figuur
voor de
weer
gaal gestort. Behalve dat dit visueel storend
muren
uit de periode
I)
Muurhagedis
enigszins
te maken
geschikt
werden
holletjes,
open
winterholen
MAANDBLAD
voegen,
en
is, heeft dit een eutrofiërende werking op de
vegetatie. Veel rommel is langs de rand van
het terrein gestort. Hier groeiden dan ook
stikstofminnende soorten als G r o t e brandnetel (Unica dioica) en Kleefkruid (Galium
aparine). Het grootste deel van het afval is
afgevoerd naar het stort.
zonneplateautjes
gecreëerd
(foto: B.
Kruyntjens).
G R O N D W E R K TEN BEHOEVE
VAN
CULTUURHISTORIE
O p enkele plaatsen werden traversen in de
grachten teruggebracht en taluds hersteld.
INRICHTING TEN BEHOEVE
EXTENSIEVE
VAN
RECREATIE
Er werden enkele banken en afvalbakken geFIGUUR
Door
13.
het
van de
uitgraven
mergelplinten
zijn er weer
muur
vele m2
beschikbaar
geworden
voor
de
Muurhagedis
(foto:
B.
Kruyntjens).
plaatst. O m rondwandelingen mogelijk te
maken werden zelfsluitende klaphekken in
het schapenraster aangebracht. Voorts werd
het terrein wat toegankelijker gemaakt door
het aanleggen van snipperpaden en het maken van houten trapjes. Behalve de bekende
groene bordjes "beschermd natuurmonument" werden er ook drie informatieborden
aan de rand van het terrein geplaatst. In een
kazemat werd een bezoekerscentrum ingericht. Hier zijn negen grote borden aangebracht die de bezoekers informatie geven
over de natuur en cultuur van het vestingwerk"*.
waarvan een zone gedurende de maanden
Hoge Fronten nauwelijks amfibieën waarge-
maart - half november afgesloten is voor pu-
nomen. In 1993 werden een Bruine kikker
bliek. Dit reservaat is gecreëerd om de Muur-
(Rono temporaria)
hagedis rust te gunnen. Als de dieren name-
(Rono esculenta complex) gezien. O o k werden
lijk constant in hun thermoregulatie worden
er (uitgezette) kikkervisjes in een van de poe-
Muurhagedissen in 1994 werd in het voorjaar
verstoord door mensen of loslopende hon-
len waargenomen (soortdeterminatie ont-
een plotselinge dramatische afname van de
den w o r d t de voortplanting in gevaar ge-
breekt). Vlak bij de Hoge Fronten komt een
populatie geconstateerd. Uit vrijwel elke
bracht. D e Muurhagedis heeft het in zijn
uitgezette populatie Vroedmeesterpadden
deelpopulatie waren hagedissen verdwenen.
noordelijkste vindplaats zonder deze nega-
(Alytes obstetricans) voor, doch een zeer druk-
Er zijn sterke aanwijzigingen dat dit een ge-
tieve invloeden al moeilijk genoeg: in jaren
ke verkeersweg staat migratie in de weg. In
volg is van wegvangst door kinderen. Twee
met weinigzonne-uren mislukt de voortplan-
1994 werden in een poel paddesnoeren aan-
maal werd een groepje jongens staande ge-
ting. Zelfs in goede jaren worden niet echt
getroffen (soortdeterminatie ontbreekt).
en een G r o e n e kikker
veel juvenielen geboren. Het record was in
1992 toen er minstens 45 juvenielen werden
geteld. O p een aantal van ca. 30 tot 35
99
(die niet allemaal reproduktief zijn) Is dit een
laag gemiddelde.
AANPLANT VAN
DOORNHAGEN
Ten behoeve van het cultuurhistorische aspect
is veel jonge opslag van bomen in het terrein
te soorten als Meidoorn en Sleedoorn zijn zo
veel mogelijkgehandhaafd (o.a. van belangvoor
AANLEG VAN
Tijdens de hernieuwde inventansatie van de
houden in het afgesloten gebied dat speciale
interesse toonde voor de Muurhagedissen.
gekapt. Grotere bomen en begrazingsresisten-
ALGEMENE BEHEERSMAATREGELEN
NASCHRIFT
vogels en vleermuizen). Ter compensatie van
gekapte opslag zijn er doornhagen aangeplant
bij de droge gracht van bastion Saxen.
POELEN
Ten behoeve van de schapen zijn er in het
OPSCHONING
terrein acht kleine betonnen drinkpoelen
Door de jaren heen zijn er enorme hoeveel-
aangelegd. D o o r de jaren heen zijn er in de
heden puin, afval, tuinafval en dergelijke ille-
Een jongeman die in het afgesloten gebied op
heterdaad werd betrapt bij het bouwen van
een hut liet zich ontvallen dat iemand ƒ 20,per gevangen Muurhagedis zou bieden. Naspeuringen door de politie bleven echter
zonder resultaat zodat gevreesd moet w o r den dat de gevangen dieren als verloren beschouwd moeten worden. O m herhaling te
voorkomen is het toezicht opgevoerd (assistentie van de A.I.D., politie en gemeentelijke
stadswachten). Omdat de populatiegrootte
eind 1993 niet kon worden vastgesteld, is
moeilijk te zeggen hoeveel Muurhagedissen
NATUURHISTORISCH
83-9
MAANDBLAD
zijn ontvreemd. Aan het eind van het seizoen
SUMMARY
DEICHSEL
RESTORATION,
maar 34 exemplaren voor. Vanuit dit geringe
TION
aantal heeft de populatie zich in de jaren daar-
THE
na toch w e t e n uit te breiden. Gevaar v o o r
AND
HOGE
CONSOLIDA-
MANAGEMENT
FRONTEN
IN
1992-1993
D I E N S T P U B U E K E W E R K E N E N S P O R T , 1994. D e Hoge Fron-
T h e remains of the fortifications of Maastricht called the 'Hoge Fronten' are situat-
bewijst eens te meer hoe kwetsbaar ons zeld-
ed close to the city c e n t r e . T h e y
zaamste Nederlandse repdel is.
many rare plant and animal species, the
house
most interesting of which is the W a l l Lizard (Podarcis muralis), whose distribution
woord van dank gaat uit naar de
sulentschap
en voormalige
medewerkers
Bos, Landschap
Natuur,
burg w.o. Raymond
Prick, Torben
ven,
en Maarten
Ton Wanders
inzet van het consulentschap
gewezen
tot beschermd
goed onderbouwd
en Fauna in Lim-
Mulder,
ik hier Dick
natuurmonument
van de Pol en Jim Evelein
heeft een zeer gedetailleerde
mogelijk
vertaling van het
in de vorm van een bestek
ven van het gemeentelijke
de basis vormde
Tot slot bedank
de
voor het schrijven
Dick
beheers-
waardoor
het
Jim
bij het schrij-
1992/1993
van dit
lang en soms meerdere
heeft moeten
aanhoren
dat
artikel.
keren
this reason that the H o g e F r o n t e n w a s
granted the status of protected nature r e -
toration w o r k done on the walls and the
wil
dan
per dag
over mijn
stok-
Muurhagedis.
accompanying management measures tak-
F R I T Z , K . , 1987. D i e Bedeutung anthropogener Standorte
als Lebensraum für die Mauereidechse (Podarcis muralis)
(red.). D i e Amphibien und Reptilien Baden-Württembergs,
Karisnjhe: Beih. Veröff. Naturschutz Landschaftspflege Bad.-
H A N E K A M P , G . & A . H . P . S T U M P E L 1983. Verslag van e e n
natuurbeheersactie
voor
d e Muurhagedis.
Werkgroep
Amfibieën e n Reptielen Nederland, Rijksinstituut
voor
Natuurbeheer. A r n h e m .
K R U Y N T J E N S , B . , 1981. Mededeling o v e r d e Muurhagedis
t e Maastncht. Natuuriiist Maandbl. 70 (4): 80.
KRUYNTJENS,
B . , 1982. D e Muurhagedis t e Maastncht
Natuurtiist Maandbl. 71 ( I ) : 19.
K R U Y N T J E N S , B . , 1983. D e Muurhagedis t e Maastncht in
1982. Natuurhist Maandbl. 72 (3): 62-63.
During the previous restoration, carried
K R U Y N T J E N S , B . , I 984A. D e Muurhagedis (Podoros muralis
o u t o v e r t h e p e r i o d 1977-1982, insufficient
a t t e n t i o n was paid t o the W a l l
Lizard.
H e n c e , measures w e r e taken during the
1992-1993 restoration t o safeguard the
survival of the W a l l Lizard population. O n e
muralis) in Maastricht Lacerta 42 (6): 102-1 12.
K R U Y N T J E N S , B . , I 984B. Muurhagedis e n H a z e l w o r m t e
Maastncht in 1983. Natuurtiist. Maandbl- 73 (4): 73-74.
K R U Y N T J E N S , B . & H . B I A R D , 1991. K w e k e n draagt steentje
bij aan het herstel van d e Maastnchtse
Muurhagedis-
populatie (Podarcis muralis). Lacerta 49 (5): 122-134.
M I N I S T E R I E V A N D ^ N D B O U W E N V I S S E R I J , 1988. Handleiding
of these measures was the provision of
voor
m o r e basking and sheltering places f o r
Gravenhage.
de beschenning van bedreigde muurplanten. 's-
MINISTERIE V A N L A N D B O U W ,
N A T U U R B E H E E R & VISSERIJ,
I 992A. Beheersplan v o o r het beschermde natuurmonument
•'DeHogeFminten" 1992 t/m 1994 (januan 1992). Consulent-
NOTEN
schap N a t u u r Bos. Landschap e n Fauna. R o e n n o n d .
I . Weliswaar
komen er n(X)rdelijker ook Muurhagedissen
voor zoals in Utrecht of Osnabrück (Duitsland)
doch deze
M I N I S T E R I E V A N L J ^ N D B O U W , N A T U U R B E H E E R & VISSERIJ,
I 992B. Beheersvisie v o o r het beschermde natuurmonument
L I T E R A T U U R
" D e H o g e Fronten" 1992 - 2002 (januari 1992). Consulent-
dieren zijn daar door de mens geïntroduceerd
1. In 1983 werd ook nog een muur van een kazemat
A R C H I T E K T E N G R O E P M E R T E N S B V H E E R L E N , 1991. Restau-
gerestaureerd, moor deze werkzaamheden
stonden los von de
ratie vestingweri<en H o g e Fronten Maastnchit. Bestek e n
restauratie van 1977-1982. Deze muur werd volledig met
v o o r w a a r d e n d d . 20 september 1991. Mertens, Hamers
Portlandcementdichtgerestaureerd(KRURNTLENS.
en Voorveit: architekten B N A {nagekomen: eerste nota
1984b). Over-
winterende Muurhagedissen werden uit het muurwerk gebro-
van wijzigingen 25 oktober 1991),
ken. Het biotoop IS voorgoed ongeschikt voor Muurhagedissen.
BONNEMAYER, J.J.A.M.
o.a. door de aanleg van bestrating en aanplant van coniferen
Muurtiagedis (Lacerta m. muralis) in Maastncht E e n auto-
3. D e Werkgroep
ecologisch onderzoek naar d e essentiële entena v o o r zijn
Hoge Fronten bestond uit de gemeente
het ministene von Landbouw. Natuurbeheer
Visserij, de Rijksdienst voor de Monumentenzorg,
Maastncht
Landkreis Heilbronn (ongepubliceerd).
en to protect the W a l l Lizards in this area.
these animals.
Maastncht
1987. Z u r Wiedenansiedlung v o n
Mauereidechsen im G e w a n n Ranzenberg in W e i n s b e r g
W ü r t t . 4 1 : 427-462.
gemeen-
ik ook mijn vrouw Petra die meer
een decennium
mijn verhalen
verstagover
this lizard can be found.
almost extinct in the Netherlands. It was for
te werken.
voor zijn assistentie
the northernmost place in Europe w h e r e
serve in 1992. This paper describes the res-
Speciaal
EHRL, A .& M . W O L F ,
dargestellt a m Beispiel des südlichen Obemhein- und des
Werken
noemen.
was tot op de cm' nauwkeurig
ben ik zeer erkentelijk
paardje
van de
bedanken.
Maastncht afdeling Groenvoorzieningen (maart 1994).
westlichen Hochrheintals. In: Hölzinger, j , & G . Schmid
A t one time, the W a l l Lizard had become
ontwikkeld.
hagedis/bouwkundige activiteiten, onderzcjek flora. Gemeente
and Lage Fronten in Maastricht. This is also
de
aan-
ten, begeleiding terreininnchting, onderzoek relatie muur-
in the Netherlands is restricted to the Hoge
Ne-
en is een
van de dienst Publieke
wil ik van harte
plan gemaakt
Dankzij
zijn de Hoge Fronten
en Sport, afdeling Groenvoorzieningen
te Maastricht
Marjan
Helmich.
beheersplan
Ook de medewerkers
diverse
van het con-
D I E N S T P U B L I E K E W E R K E N E N S P O R T , 1992. Bestek Bnjsselse poort, H o g e Fronten, zone 1, 2 en 3, Uitgave: januan
ten. Onderzoek recreatie, tsegeleidmg bouwkundige activitei-
maar na alle inspanningen van de afgelopen
medewerkers
in Tübingen 1982
(ongepubliceerd).
voorzieningen (met bijbehorende tekening P 1734 A G ) ,
jaren is het gebeurde erg triest. Dit voorval
Een speciaal
1983. Bericht über die
v o n Mauereidechsen
1992, fasen I . 2 e n 3, G e m e e n t e Maastncht afd. G r o e n -
AREA,
uitsterven w o r d t dan ook zeer gering geacht,
DANKWOORD
G . & J . RUTSCHKE,
Umsiedlung
1994 zal moeten blijken hoeveel Muurhagedissen nog resten. In 1980 kwamen er nog
163
1994
en
de Stichting
Vestingstad, het Natuurhistonsch Genootschap in
Limburg en de Aktiegroep Wèmeke Ongerept
Het beheers-
&
P.J.M.
DiETVORST. 1979. D e
bescherming. Flapport no. 160, Afd, Dieroecologie. Kath.
Univ. Nijmegen.
BONNEMAYER, J.J.A.M.
&
P.J.M.
DiETVORST, 1979. D e
H o g e Fronten. Landschapsoecologisch onderzoek in de
Fronten t e n behoeve van h e t behoud van de
schap Natuur. Bos. Landschap e n Fauna. R o e r m o n d .
M I N I S T E R I E V A N LANDBOUW,
N A T U U R B E H E E R & VISSERIJ,
1992c. D e Muurhagedis in de H o g e Fronten in Maastricht
in 1991. Onderzoeksresultaten o v e r de muurhagedis in de
H o g e Fronten t e Maastricht
in 1991. Consulentschap
N a t u u r Bos. Landschap e n Fauna, R o e r m o n d .
M O U U N , C D . D U , 1773. Detail van het buijtenste gedeelte
van het nieuwe t e maakene hooge front d e r Bui|tenw e r k e n bestaande in Couvre-face, lunettes, b e d e c k t e w e e gen, glacyen e n geleegen tussen de Bastions W a l d e c k e n
Holsteijn v o o r ende buijten de Brusselse poort tot Maastricht (Rijksarchief in Limburg, Maastncht),
PRICK, R. & B. K R U Y N T J E N S ,
1992. D e Muurhagedis en
plan Hoge Fronten is een compromis tussen notuur, cultuur en
Hoge
recreatie waarbij de natuur prionteit heeft boven cultuur en
Muurhagedis. Rapport no. 167, Afd. Dieroecologie. Kath.
recreatie
Univ. Nijmegen.
4. Voor rondleidingen kunt u contact opnemen met de auteur
B R A U N - B L A N Q U E T , J . . 1964. Pflanzensoziologie. 3e Auflage.
S T U D I E G R O E P H O G E F R O N T E N , 1980. O n t w e r p face, flank
van dit artikel
Spnngen W i e n , N e w York,
en courtine bastion Erfprins (ongepubliceerd).
restauratie: konflikt of kompromis? Natuurhist. Maandbl. 81
(2): 23-38,
N A T U U R H I S T O R I S C H MAANDBLAD
83-9 1994
164
DE KORENWÔÔF, CRICETUS CRICETUS
\. EEN EERSTE V E R K E N N I N G
Ed.J. Gubbels, jos.E
Eijkerstraat
42, 6269
Gubbels, Sonja LM. Gubbels-Broers & Leo. A.M. Backbier,
BN
Margraten
In de loop van 1 9 9 1 constateerden leden v a n de Z o o g d i e r e n w e r k g r o e p v a n
het Natuurhistorisch G e n o o t s c h a p dat e r nog m a a r weinig w a a r n e m i n g e n
van H a m s t e r s (Cricetus cricetus L . ) w e r d e n g e m e l d . G e z i e n de
achteruitgang v a n de populatie die al e e r d e r door LENDERS & PELZERS
( 1 9 8 6 ) w a s geconstateerd, m o e s t v o o r e e n inkrimping v a n het areaal en
een v e r d e r e verlaging v a n de dichtheden w o r d e n gevreesd. V a n d a a r d a t
w e r d besloten o m e e n grootschalige Hamster-inventarisatie in gang t e
zetten.
V o o r u i t l o p e n d daarop bezochten de auteurs in juli en augustus v a n 1 9 9 2 ,
na de graanoogst, steekproefsgewijs een aantal akkers in h e t gebied
Mergelland-West. H e t accent v a n dit veldonderzoek lag in de streek rond
het kerkdorp M a r g r a t e n . E r w e r d geen enkele H a m s t e r b u r c h t gevonden.
In de z o m e r v a n 1 9 9 3 w e r d opnieuw gezocht. Hierbij w e r d e n , op I
augustus, t e n noorden van M a r g r a t e n de eerste burchten gevonden.
N a dit positieve resultaat w e r d besloten de strategie t e wijzigen en alle
energie t e besteden aan het nauwgezet inventariseren v a n het gebied rond
de betreffende akker. V o o r zover dat binnen de beschikbare tijd haalbaar
was, w e r d e n alle graanakkers, direct na de oogst, in banen v a n vijf a tien
m e t e r b r e e d t e afgelopen op zoek naar burchten. O p ongeveer de helft v a n
de geïnventariseerde akkers w a s na de oogst het stro op rollen blijven
liggen. D a a r d o o r w e r d e e n deel van het bodemoppervlak aan het zicht
o n t t r o k k e n . H e t is aan t e n e m e n dat hierdoor e e n deel v a n de aanwezige
burchten niet w e r d gezien.
HAMSTERBURCHTEN
waarvoor een hoop naar buiten gewerkte
in Oost-Slowakije. Hij geeft tevens een over-
aarde ligt, en één of twee verticale gangen (de
zicht van 1 4 burchten uit het Bezirk Halle in
valpijpen), die zichtbaar zijn als een rond gat
de voormalige D D R die door
Hamsters leven solitair. Bij het maken van
in de grond. D e diameter van de pijpen be-
( 1 9 2 8 ) werden beschreven.
een burcht beginnen ze met het graven van
draagt zes tot tien centimeter, afhankelijk van
G R U L I C H (1981)
een pijp die schuin, onder een hoek van o n -
de leeftijd (de grootte) van de Hamster en
ten voortdurend in bewerking zijn. Het dier
geveer 4 5 graden, de grond in gaat. Zodra het
van de mate waarin de pijp is gebruikt.
zontale zijgangen en een nestkamer. Vanuit
In de literatuur vinden we uitvoerige versla-
de zijgangen worden één of meer pijpen lood-
gen van onderzoek naar de omvang en de
recht omhoog gegraven. D e vrijkomende
structuur van de Hamsterburchten ( E l S E N -
grond wordt via de schuine gang naar buiten
TRAUT,
afgevoerd.
1959; G R U L I C H , 1981).
D e meest eenvoudige burchten bestaan uit
een schuin aflopende gang (een looppijp).
leerde overzicht geeft
laatzien dat Hamsterburch-
begint met het maken van een looppijp. Deze
kan enige tijd als vluchtpijp in gebruik blijven,
dier op voldoende diepte zit maakt het hori-
1928; K R A M E R ,
EISENTRAUT
voordat er een " e c h t e " burcht van wordt
gemaakt met een nestkamer en één of meer
valpijpen.
al,
Naarmate de burcht langer in gebruik is,
Het meest gedetail-
wordt ze verder uitgebouwd. Er ontstaan
1956; H A M A R , et
die
nieuwe gangen, valpijpen, nestkamers en
6 0 burchten heeft uitgegraven en opgemeten
voorraadkamers. Er wordt niet bij elke graaf-
G R U L I C H (1981),
NATUURHISTORISCH
FIGUUR
I. Verdeling
van Margraten.
MAANDBLAD
van de gevonden
Kadastrale
kaart
Hamsterburcbten
1:5000
165
83-9 1994
(0)
in h e t gebied
ten
noorden
(verkleind).
activiteit grond naar buiten gewerl<t. Er vin-
vluchtpijp, het begin van een burcht, die om
methodiek van het rooien het bij voorbaat
den ool< " i n t e r n e " verbouwingen plaats
wat voor reden dan ook nooit werd afge-
zinloos maakt om na de oogst nog burchten
waarbij nieuwe gangen worden gegraven en
maakt. Het kan ook een verder ontwikkelde
te zoeken.
met de vrijkomende grond oude gangen en
burcht zijn waarvan de valpijpen onvindbaar
kamers worden opgevuld.
zijn geworden.
In de literatuur wordt melding gemaakt van
D e eerste Hamsterburchten werden gevonden op een perceel van twee-en-een-halve
burchten met twee of meer looppijpen. Soms
hectare groot waarop, naar later bleek, in
zal het gaan om van oorsprong afzonderlijke
totaal 13 burchten voorkwamen. Dit perceel
burchten die in de loop van de jaren "aan elkaar
RESULTATEN
vast zijn gegroeid". Het kan echter ook om één
burcht gaan waarvan de bewoner om enigerlei
reden een nieuwe insteek heeft gekozen.
Bij de inventarisatie van half juli tot eind september 1993 werd ongeveer vijfenzeventig
hectare graanakker onderzocht. Het was in
Tijdens veldinventarisaties vinden w e niet
die periode niet mogelijk om percelen met
altijd het volledige beeld van de burcht.
aardappelen, bieten en maïs te bekijken om-
Doordat de looppijp in onbruik en vervallen
dat de planten de bodem volledig bedekten
is geraakt, of doordat ze tijdens de oogst
en de percelen niet toegankelijk waren zon-
door de landbouwmachines werd dichtge-
der al te grote schade toe te brengen aan het
schoven, kan het gebeuren dat w e uitsluitend
gewas.
valpijpen vinden. Indien de kleur van de uit-
Later in het jaar waren de velden te nat. In de
geworpen aarde afwijkt van de kleur van de
bovengrond, kunnen w e vaak nog herkennen
waar zich de looppijp ongeveer bevond.
Het komt ook voor dat w e alleen maar een
looppijp vinden. Soms gaat het om een
("het Hamsterveld") werd tot centrum voor
verdere inventarisatie-inspanningen geko-
maïspercelen werden alle sporen van dierlijk
leven uitgewist door de zware oogstmachi-
zen. Er werd besloten om alle daarvoor in
aanmerking komende percelen rond het betreffende veld nader te bekijken.
Omdat de graanoogst nog in volle gang was
moesten telkens nieuwe prioriteiten worden
gesteld. Per dag w e r d bepaald welke de
dichtstbijzijnde akkers waren die voor inventarisatie in aanmerking kwamen. O p deze
wijze werd een cirkelvormig gebied met een
straal van anderhalf ä twee kilometer bekeken. D e intensiteit nam daarbij van binnen
naar buiten af
nes die de bovengrond volledig tot bagger
In totaal werden 30 burchten gevonden (zie
bewerkten. De percelen met bieten en aard-
figuur I) waarvan er 23 duidelijke sporen van
appelen werden niet meer bekeken omdat de
bewoning (gebruik) vertoonden. D e verde-
83-9 1994
166
TABEL /. Aantallen
loop- en valpijpen
de op 5 centimeter
Burcht
nr.
afgeronde
van de
30
35
40
burchten dieper dan I meter buiten beschou-
valpijpen.
45
MAANDBLAD
pen en 1 , 1 8 valpijpen. Laten w e w e e r de
en
wing dan wordt dit 1,07 looppijpen en 0 , 7 2
A a n t a l v a l p i j p e n ( d i e p t e in c m )
Aantal
looppijpen
diepten
per burcht
NATUURHISTORISCH
50
55
Totaal
60
65
Loop
Val
Som
valpijpen.
Dit lage gemiddelde aantal valpijpen per
burcht kan te maken hebben met de dicht-
I
2
heid van de populatie. Zowel Grulich als Ei-
3
sentraut, wiens resultaten door GRULICH
4
( 1 9 8 1 ) werden verwerkt, deden hun onder-
S
zoek in populaties met een aanzienlijk hoge-
6
7
re dichtheid dan waar wij mee te maken heb-
8
ben. Daardoor kan het aantal "in aanbouw
9
zijnde" burchten aanzienlijk hoger geweest
10
zijn dan bij ons.
II
12
13
14
3
IS
I
CONCLUSIES
DISCUSSIE
I
EN
16
17
Voor wie veldinventarisaties naar Hamster-
13
burchten uitvoert komt onvermijdelijk de
19
20
vraag of een tweetal pijpen wèl of niet tot
dezelfde burcht behoort.
21
22
23
I
GRULICH
(1981)
geeft ons hier een aanwijzing. Bij de 7 4 uitge-
I
graven en door hem beschreven burchten
24
kwam het vier maal voor dat de grootste af-
25
stand tussen twee pijpen meer dan vier me26
ter bedroeg ( 4 , 1 0 m; 4 , 3 0 m; 5,40 m; 6 , 3 0 m).
27
In allegevallen was deze grootste afstand tus-
28
sen pijpen in ons materiaal vier meter of min-
29
30
Totaal
I
der. D e kleinste afstand tussen twee aldus
36
13
66
gedefinieerde burchten bedroeg twintig meter of meer.
Ondanks dat kunnen er gerede twijfels zijn
over bijvoorbeeld de "burcht" die uit slechts
ling van de burchten over het landschap was,
W e kunnen hier een vergelijking maken met
twee looppijpen bestond met een tussenaf-
zoals uit de kaart moge blijken, in het geheel
de resultaten van
stand van vier meter precies. Er werden rond
niet "toevallig". Als we voor het gehele inven-
de de maximale diepte van de uitgegraven
tarisatie-gebied een schatting moeten maken
burchten. V o o r het totaal van 7 4 burchten
het is zeer wel denkbaar dat het om twee af-
GRULICH
(1981). Hij bepaal-
deze pijpen nergens valpijpen gevonden en
lijkt het redelijk om te stellen dat er hooguit
kwam
op een gemiddelde
zonderlijke burchten of vluchtpijpen gaat.
4 burchten per vierkante kilometer (100 hec-
diepte van 8 0 centimeter. Hierbij moet w o r -
Voor het totaalbeeld maakt dit echter niets
tare) voorkomen. V o o r het "Hamsterveld"
den aangetekend dat een twintigtal burchten
uit. Het primaire doel van de inventarisatie
stellen w e een dichtheid vast van 5 burchten
dieper was dan I meter en daarmee op indi-
was het opsporen van activiteiten van Ham-
per hectare.
catie van
sters.
In tabel I wordt een overzicht gegeven van de
"winterburchten" moet worden gerekend.
GRUUCH
(1981)
LENDERS (1981)
tot de categorie
karakteristieken van de gevonden Hamster-
Laten w e deze buiten beschouwing dan res-
O p grond van de diepte-maten van de gevon-
burchten. D e diepte van de valpijpen werd
teren er 5 4 burchten met een gemiddelde
den burchten moeten w e vaststellen dat het
met een rolmaat bepaald. Elke meting werd
diepte van 5 5 centimeter. Onder de aanna-
hier onverkort om "zomerburchten" gaat. In
tenminste eenmaal herhaald en er werd zorg-
me dat valpijpen op elk willekeurig diepte-
de literatuur (onder andere
vuldig op toegezien datergeen overschattin-
niveau in de burcht kunnen beginnen, stellen
wordt aangegeven dat de Hamster 's winters
gen van de diepte plaatsvonden door het bui-
we vast dat onze resultaten in lijn zijn met de
een diepere burcht maakt onder zijn zomer-
gen van het metalen meetlint. De diepte van
bevindingen van
de valpijpen, zoals die hier werd bepaald, be-
W e kunnen ook nog naar de gemiddelde aan-
diepte van twee meter of meer gaan terwijl
staat uit de echte pijpdiepte plus de hoogte
tallen loop- en valpijpen per burcht kijken. In
zomerburchten tot een diepte van hooguit
van de gang waar de pijp in uit komt.
ons onderzoek bedroegen deze aantallen
één meter onder het maaiveld komen.
D e gemiddelde valpijpdiepte bedraagt in ons
respectievelijk
LICH
onderzoek ruim 4 0 centimeter.
scoorde per uitgegraven burcht 0 , 9 7 looppij-
GRULICH
1,00
en
burcht. Deze winterburchten zouden tot een
(1981).
1,20. G R U L I C H
P E T Z S C H , 1950)
(1981)
GRU-
(1981) beschrijft een aantal van deze die-
pe burchten.
MAANDBLAD
83-9 1994
167
In de Nederlandse literatuur zijn, tot nu toe,
Het ligt voor de hand om te veronderstellen
searched for burrows in 75 hectares of bar-
geen winterburchten gemeld.
dat de dieren die deze burchten bewonen het
ley and wheat fields, after the crops had
been harvested.
NATUURHISTORISCH
V A N
MOURIK
(1962) neemt aan dat ze in Nederland, van-
komende ploegseizoen ongeschonden zullen
wege het milde klimaat, niet voorkomen en
overleven. Daarmee zijn noggeen uitspraken
Some characteristics ofthe burrows were
ook
gedaan over de overlevingskansen voor de
compared with the findings published by
LENDERS
(1981) is deze opvatting toege-
daan.
andere Hamsters op het perceel. Verder
Grulich (1981). Special attention was paid
D e hier gepresenteerde resultaten geven
onderzoek zal ons moeten leren hoe de K o -
to the distribution of the burrows within
renwöóf er tot nu toe in is geslaagd het mo-
the area. O n e field ofl'h
derne grondgebruik te overleven.
had born a crop of winter barley, yielded 13
geen aanleiding deze conclusies ter discussie
te stellen. Blijft wèl de vraag, in hoeverre onze
hectares, which
zomerwaarnemingen enig uitsluitsel zouden
burrows, while the whole of the remaining
kunnen geven omtrent de burchttypen die 's
area searched showed only 17 burrows.
winters worden gebruikt.
Het meest boeiende resultaat van deze inventarisatie is de merkwaardige verdeling van
de burchten in het landschap. In het kader van
een effectieve bescherming van de Hamster
zouden w e willen weten welke de ecologi-
For the time being, w e have to accept that
DANKWOORD
W/j zijn de familie R.Franssen-Sproncl<
erkentelijl<. voor hun enthousiaste
zigheid van de Korenwöóf
dankbaar
w e are unable to come up with clear anuit Sibbe
in hun percelen
gebruik van de toestemming
kelingen op hun "Hamsterveld"
zeer
reactie op de aanween
maken
om de ontwik-
op de voet te volgen.
sche factoren zijn die ertoe bijgedragen hebben dat de dichtheid aan burchten op dat ene
perceel zo hoog kon worden.
Vooralsnog kunnen w e slechts speculeren.
Het betrof een perceel wintergerst dat werd
ingezaaid in oktober 1992, na het oogsten van
de zomertarwe. H e t gaat daarbij om een
vruchtopvolging die ook op andere percelen
in het onderzochte gebied wordt toegepast.
Wellicht dat de iets geringere ploegdiepte of
het gebruik van stalmest in plaats van drijfmest bepalend waren. Mogelijk speelt de aanwezigheid van aangrenzende weilanden en
ruigten een doorslaggevende rol. W e kunnen
er slechts naar raden.
swers to the questions to be posed.
LITERATUUR
E I S E N T R A U T , l^.,l928.ÜberdieBaueunddenWinterschlaf
des
SUMMARY
THE C O M M O N
Hamsters
(Cncetus
cricelus
L).
Zeitschrift
für
Säugetierkunde. Bd. Ill : 172-208.
G R U U C H , I., 1981. Die Baue des Hamsters (Cncetus cncetus).
HAMSTER
Folia Zoologica 30 : 99-1 16.
H A M A R , M . , F E L I C I A T H E I S S & D . M A R I N , 1959. Recherches
sur l'air géographique,
I. A P R E L I M I N A R Y
EXPLORATION
Based on the limited number of observations ofthe Common Hamster, Cricetus cricetus (Linnaeus 1758), it had recently been
supposed that a further substantial decline
of the species is in progress. Therefore, an
l'écologie et la lutte contre
Hamster (Cncclus cricetus
populaire
Roumaine.
Analele
de
Cercitan
K R A M E R , F., 1956. Ü b e r die W i n t e r b a u e des
Hamsters
(C/icetus cncetus
L.) auf zwei getrennten
L E N D E R S , A . , 1981. D e H a m s t e r een nieuwe emigrant m
de Roerstreek Roerstreek '8 I. Jaarboek H.V.R. 13:33-51.
LENDERS,
A. &
E. P E L Z E R S ,
the ecological characteristics of this species
MouRIK,
den w e er twee in de ruigte op de perceels-
This paper describes 30 hamster burrows
grens, met looppijpen die schuin in de rich-
located to the north of the village of Mar-
ting van het aangrenzende weiland gingen.
graten. W i t h i n an area of ca. 10 km^ w e
Luzemeschlägen.
W i s s . Univ, Halle Math.-Nat R 5 : 673-682
c o m m o n hamster (Cricetus
in the province of Limburg.
Institutului
Agronowice. sena C 27 : 199-212.
extensive study was started to determine
Van de dertien burchten op dat ene veld von-
le
L. ( 1758)) dans la République
1986. Distribution
cricetus
of
the
L.) in the Netheriands.
Zeitschnft für Säugetiericunde 51 : 90-96.
W.R. VAN,
1962. D e H a m s t e r Cncetus cncetus
(L) in Nederiand. Rijksinstituut v o o r Veldbiologisch Onderzoek
ten
behoeve
van
bet
Natuurbehoud.
Bilthoven.
Nederiand. 56 pp. plus bijlagen.
P E T Z S C H , H A N S , 1950 (2de druk 1952). D e r Hamster. D i e
neue Brehm-Bücherei N n 2 1 . Leipzig 56 pp.
KORTE MEDEDELINGEN
NME-PRIJS 1993
j.l. in de gebouwen van D e Limburger te Maast-
geschikte kandidaten één aan te wijzen. Alle
richt werd de prijs voor 1993 uitgereikt aan
aangemelde kandidaten voor de prijzen 1991,
Voor de derde maal is de Natuur en Milieu
Jan Hermans uit Linne voor zijn vele en ver-
1992 en 1993 zullen elk jaar opnieuw bij de
Edukatie Prijs uitgereikt. Deze prijs wordt elk
dienstelijke werk. D e heer Hermans was
overwegingen van de jury betrokken w o r -
jaar uitgereikt aan mensen, zowel individueel
blij verrast en in zijn dankwoord benadrukte
den, zodat deze mensen of groepen niet elk
als samenwerkend als groep, die zich vrijwil-
hij het grote belang dat hijzelf hecht aan het
jaar weer aangemeld hoeven te worden.
lig hebben ingezet voor natuur en milieu-
zo vroeg mogelijk betrekken van jongeren bij
Maar nieuwe aanmeldingen worden graag
edukatie in de provincie Limburg. D e prijs
het werken voor en in de natuur. O o k de
ontvangen, immers de jury kan ook niet alles
wordt uitgegeven door het Dagblad De Limbur-
heer Kockelkorn van de Universiteit T w e n -
weten. Aanmeldingen kunnen altijd gedaan
ger en het IVN Limburg en bedraagt ƒ 2500,-.
te, die de bij de prijsuitreiking horende lezing
verzorgde gaf duidelijk aan hoe belangrijk dit
worden bij de directie van De Limburger te
De prijs is reeds uitgereikt aan de heren Douw e Tasma en Jo Beisman, beiden al jarenlang
werk is. Zijn betoog was waterdichten werd
werkzaam binnen het natuur en milieu gebeu-
door de aanwezigen met aandacht gevolgd.
ren en meer speciaal in kringen van het IVN.
D e juryvoorzitter deelde mee dat het voor
In een stijlvolle plechtigheid op vrijdag 29 april
de jury elk jaar een karwei is om uit de vele
Maastricht. Vermeldt dan w e l NME-prijs
1994 op de enveloppe en stuur de aanmelding naar het Dagblad D e Limburger, t.a.v. de
heer N. W o l f s , postbus 1056, 6201 M K
Maastricht.
83-9 1994
168
ZWERFKEI V O O R
IR. D.C. V A N S C H A Ï K
NATUURHISTORISCH
MAANDBLAD
berg. Daarbij mocht het echter niet bij een
standaard naambordje blijven, zo die er ooit
zou komen. Deze erkenning van het baanbre-
O p 7 april 1992 werd door de Gemeenteraad
kend werk van Van Schailc, een naam die on-
van Maastricht een veel gebruikte wandelweg
verbrekelijk verbonden is aan de Sint-Pie-
op de Sint-Pietersberg (tussen de Luikerweg
tersberg, diende in de vorm van een straat-
en de Popelmondeweg) vernoemd naar de
naam meer aandacht te krijgen.
nestor onder de "grottenlopers", ir. D.C. van
Het idee van de Studiegroep Onderaardse
Schaïk (1889-1973): een posthuum eerbe-
Kalksteengroeven ( S O K ) werd op initiatief
toon aan de pionier van het Sint-Pietersberg-
van Bart Graatsma door de Stichting O u d
onderzoek.
Sint Pieter overgenomen en uitgewerkt tot
Ofschoon de veel gebruikte wandelweg op
een officiële gedenksteen op de Sint-Pieters-
de westrand van het plateau al ruim twee jaar
berg. Met medewerking van E N C I Nederland
de naam van ir. Van Schalk draagt, werd een
bv werd op de hoek van de Van Schaïkweg
straatnaambordje niet geplaatst, zodat bijna
met de Luikerweg een grote zwerfkei, afkom-
niemand, die van de weggebruik maakte, op
stig van de Sint-Pietersberg-lokatie, geplaatst
hoogte was van zijn naam.
en vervolgens gedurende drie dagen door
T o t vrijdag 24 juni j.l. was de Van Schaikweg
een ambachtelijke steenkapper uit Eben (B)
v o o r wandelaars volkomen naamloos, zij
geheel handmatig bewerkt.
bestond slechts op papier en dat dreigde ook
Tijdens een feestelijke bijeenkomst "op loka-
zo te blijven, ware het niet dat tijdens een
t i e " w e r d het alternatieve straatnaam-
SOK-ledenavond het idee ontstond om, in
bord(je) c.q. monument(je) op vrijdagmiddag
De letterlijke tekst in de zwerfkei luidt:
relatie tot die wandelweg, te komen tot een
24 juni door de heren W . van Schaïk namens
VAN
duidelijk herkenbare verwijzing naar de naam
de familie en M. Poesen namens de E N C I
IR. D. C . V A N S C H A Ï K 1888-1972 P I O N I E R V A N H E T
van ir. D.C. van Schaïk op "zijn" Sint-Pieters-
onthuld (zie foto).
ST. P I E T E R S B E R G O N D E R Z O E K
EN
c o m p l e e t actueel en g o e d leesbaar overzicht o v e r d e
niet - in h e t a l g e m e e n w e i n i g d o e n a a n h e t aanleggen,
HOUT-
r e s u l t a t e n v a n h e t v e l e o n d e r z o e k v a n d e laatste ja-
b e h e r e n en o n d e r h o u d e n van kleine begroeiingsele-
( f o t o : B.
Graatsma)
SCHAÏKWEG
BOEKBESPREKING
HOUTWALLEN, HEGGEN
SINGELS. LIJNVORMIGE
O P S T A N D E N IN
NEDERLAND
Stichting Landelijk Overleg Natuur- en Landschapsbeheer (LONL); 88 bIz., vele foto's en tekeningen, literatuurlijst. Het boek kan besteld worden door ƒ14,- overte maken (ƒ I O,- voor
het boek ƒ 4,- verzend- en administratiekosten) op
giro 4252780 t.n.v. Stichting LONL, Utrecht, o.v.v.
"houtwallen".
SCHMITZ
, H . , 1993.
r e n naar de ecologische betekenis van kleine o p g a a n -
menten.
de begroeiingselementen.
V o o r h e t b e h o u d e r v a n is e e n a n d e r g e m e e n t e l i j k i n -
H e t h o o f d s t u k o v e r d e relaties m e t l a n d b o u w k u n d i -
s t r u m e n t - het bestemmingsplan buitengebied - vaak
g e a c t i v i t e i t e n in d e o m g e v i n g is e c h t e r o o k z e k e r d e
n o g w e l e f f e c t i e f als d e g e m e e n t e d e h a n d h a v i n g enig
m o e i t e w a a r d : h e t t o o n t u i t v o e r i g aan d a t d e n a d e l e n
g e w i c h t t o e k e n t . H e t bestemmingsplan buitengebied
v a n h o u t w a l l e n v o o r d e a g r a r i s c h e p r o d u k t i e in h e t
w o r d t e c h t e r in h e t b o e k n i e t b e s p r o k e n .
a l g e m e e n o p zijn m i n s t g e c o m p e n s e e r d e n v a a k
E e n a n d e r steeds belangrijker w o r d e n d i n s t r u m e n t -
overtroffen w o r d e n d o o r de voordelen ervan v o o r
d e R e g e l i n g B e h e e r s o v e r e e n k o m s t e n of/vel R e l a t i e -
de landbouw.
nota-regeling - w o r d t in d e allerlaatste alinea v a n h e t
H e t hoofdstuk o v e r beheer en o n t w e r p had wellicht
b o e k k o r t aangestipt. D e z e regeling had e v e n e e n s
efficiënter o p g e z e t k u n n e n w o r d e n . In d e huidige o p -
m e e r aandacht verdiend, o n d e r m e e r o m d a t die r e -
V o l g e n s h e t p e r s b e r i c h t g e v o e g d bij h e t r e c e n s i e -
zet w o r d t e e n reeks lijnvormige t y p e n van e l e m e n t e n
geling in d e t o e k o m s t w e l l i c h t d e S t i c h t i n g e n v o o r
e x e m p l a a r w a r e n m e t n a m e d e gewijzigde i n z i c h t e n
t w e e k e e r b e s p r o k e n : eerst vanuit het gezichtspunt
L a n d s c h a p s b e h e e r v e e l w e r k uit h a n d e n zal gaan n e -
t e n aanzien v a n h e t b e h e e r e n aanleg e n h e t t o e g e n o -
v a n d e b e h e e r d e r e n v e r v o l g e n s gezien d o o r d e bril
m e n . D e o v e r h e i d w i l in t o e n e m e n d e m a t e o n d e r -
m e n inzicht in h e t e c o l o g i s c h f u n c t i o n e r e n d e a a n l e i -
van d e o n t w e r p e r .
h o u d s - o v e r e e n k o m s t e n afsluiten m e t a g r a r i ë r s d i e
ding o m e e n e e r d e r e publicatie v a n d e S t i c h t i n g N a -
H e t h o o f d s t u k o v e r o v e r h e i d s b e l e i d t e n s l o t t e is e e n
d a a r i n t e r e s s e v o o r h e b b e n . E e n v o o r d e e l d a a r v a n Is
t u u r e n M i l i e u o v e r h o u t w a l l e n ( " H o u t w a l l e n in h e t
vrij v r i e n d e l i j k s t u k . N e r g e n s v a l t e e n o n v e r t o g e n
d a t d i e b o e r e n d a n t o c h v o o r e e n d e e l v a n d e tijd
b o e r e n l a n d " , 1980. e i n d r e d a c t i e W . F . A l l e i j n ) g e h e e l
w o o r d o v e r h e t t o c h in h e t a l g e m e e n zuinige e n w e i -
o v e r s t a p p e n naar natuur- e n landschapsbeheer e n
t e h e r z i e n . D a a r die publicatie mij niet b e k e n d is kan
nig d o o r t a s t e n d e o v e r h e i d s b e l e i d m e t b e t r e k k i n g
n i e t p r o b e r e n h e t i n k o m e n o p peil t e h o u d e n m e t
ik g e e n vergelijking m a k e n . U i t d e a c h t e r i n h e t n i e u -
t o t kleine landschapselementen.
p r o d u k t i e v e r g r o t i n g m e t alle n a d e l e n v a n d i e n v o o r
w e b o e k o p g e n o m e n literatuurlijst blijkt e c h t e r d a t
O p m e r k e l i j k is d a t d e a u t e u r , d i e als p r o j e c t c o ö r d i -
n a t u u r e n landschap.
e r i n d e r d a a d v r i j w e l uitsluitend literatuur v a n na
n a t o r bij d e S t i c h t i n g I n s t a n d h o u d i n g K l e i n e L a n d -
H e t nu v e r s c h e n e n b o e k dient dan o o k ruim v e r -
1980 g e b r u i k t is é n dat e r h e e l w a t l i t e r a t u u r na 1980
schapselementen Limburg (en secretaris van het
spreid t e w o r d e n o n d e r die b o e r e n - b e h e e r d e r s (en
v e r s c h e n e n is o v e r k l e i n e l a n d s c h a p s e l e m e n t e n e n
N H G L - b e s t u u r ! ) het klappen van de z w e e p t o c h
a n d e r e n ) , i m m e r s h e t z o u j a m m e r zijn als d e e c o l o g i -
m e t n a m e o v e r h e t ecologisch belang van kleine land-
echt w e l kent, het gemeentelijk landschapsbeleids-
s c h e kennis d i e n u z o l a n g z a m e r h a n d bij d e S t i c h t i n -
schapselementen.
plan h e t belangrijkste g e m e e n t e l i j k e i n s t r u m e n t
g e n v o o r L a n d s c h a p s b e h e e r is o p g e b o u w d w e e r m e t
V o o r d e l e z e r s v a n d i t m a a n d b l a d is h e t h o o f d s t u k
n o e m t v o o r b e h o u d en herstel van kleine land-
evenveel moeite vergaard m o e t w o r d e n d o o r nieu-
o v e r p l a n t e n e n d i e r e n in h o u t w a l l e n e n singels d a n
s c h a p s e l e m e n t e n . D e p r a k t i j k is veelal d a t g e m e e n -
w e - agrarische - beheerders!
o o k z o n d e r m e e r i n t e r e s s a n t h e t geeft e e n redelijk
t e n - of z e n u e e n landschapsbeleidsplan h e b b e n o f
Torben Mulder
S O K MEDEDELINGEN
22
Onlangs verscheen a l w e e r de 22e aflevering van S O K - m e dedelingen, het periodiek van de Studiegroep O n d e r a a r d -
¡1
-Jim
///f
se K a l k s t e e n g r o e v e n . Z o a l s gewoonlijk is het een geva-
7;
VI
O
rieerd n u m m e r g e w o r d e n , m e t een zestal artikelen v e r deeld o v e r 43 pagina's.
Julien Dahlen en P i e r r e Olefs beschrijven een tweetal klei-
Si.
n e r e g r o e v e n bij Sluizen - T o n g e r e n .
a
H a n B o c h m a n gaat vervolgens in op een in 1992 gedane
muntvondst bij Z i e h e n .
10
P.H. K e l d e r m a n n e e m t de oudste gedeelten van de G e m e e n t e g r o e v e t e Valkenburg o n d e r de loep, waarbij veel
aandacht w o r d t besteed aan de verschillende ontginningsfasen.
Een kort, maar zeer lezenswaardig artikel van Jacques Maes
geeft een o o r l o g s m e m o i r e w e e r die betrekking heeft op
de Sint-Pietersberg.
Deze aflevering van SOK-mededelingen is te bestellen door
f 12,50 (inclusief verzendkosten) over te maken op
postrekening 429851 van het Publicatiebureau
In een volgende bijdrage gaat Arjan V e n m a n s in o p een
o n d e r z o e k naar de gesteentemechanische stabiliteit van
Natuurhistorisch Genootschap te Melick,
onder vermelding von het gewenste.
Het Belgische rekeningnummer is
de Zuidlimburgse gangenstelsels.
000-1616562-57,
u betaalt
dan Bfr. 240.
T e n s l o t t e schreef E.E.F. Stevenhagen een artikel o v e r de
D ö l k e s b e r g en de R o o t h e r g r o e v e , waarbij o u d kaartma-
Het is ook mogelijk een abonnement te nemen,
de kosten bedragen dan slechts
teriaal e e n belangrijke rol speelt.
ƒ 7,50 of Bfr. 140 per nummer.
NATUURHISTORISCH
A G E N D A
GENOOTSCHAP
V A N
IN
LIMBURG
A C T I V I T E I T E N
H E R P E T O L O G I S C H E
S T U D I E G R O E P
Secretaris: G. Janssen
Tuinstraat 1, 5 8 0 2 A D V e n r a y .
Telefoon 04780-12475
D O N D E R D A G I S E P T E M B E R is e r w e e r een bijeenkomst van de K r i n g M a a s t r i c h t . T r a d i t i e g e t r o u w is deze eerste
P L A N T E N S T U D I E G R O E P
Kringavond na het " z o m e r r e c e s " een zgn. varia-avond w a a r o p allerlei interessante danwel opmerkelijke v e l d w a a r n e -
Secretaris: E.N. Blink
mingen van het zomerseizoen bediscussieerd w o r d e n alsmede de d o o r leden meegebrachte naturalia en dia's bekeken
Pius X I I straat 20, 6 2 4 7 A W
kunnen w o r d e n . D e avond begint o m 20 uur in het Natuurhistorisch Museum te M a a s t r i c h t
Z A T E R D A G 3 S E P T E M B E R strijkt de P l a n t e n s t u d i e g r o e p neer o p de Sint-Pietersberg, w a a r o n d e r leiding van de
h e e r H . Hillegers een aantal botanische bijzonderheden o n d e r de loep w o r d e n genomen. M e n m o e t , als men m e e wil, of
o m 9.40 uur achter het NS-station Maastricht (aan de M e e r s s e n e r w e g ) aanwezig zijn of is o m IO uur o p het plateau van
de Sint-Pietersberg achter F o r t Sint-Pieter.
V R I J D A G 9 S E P T E M B E R organiseert de H e r p e t o l o g i s c h e s t u d i e g r o e p een lezing o v e r de Heidsche Peel, een gebied
Gronsveld
S P I N N E N W E R K G R O E P
L I M B U R G
Inlichtingen: J.H.G. Peeters
Telefoon overdag: 043-293064
S T U D I E G R O E P
O N D E R A A R D S E
K A L K S T E E N G R O E V E N
w a a r Staatsbosbeheer in samenwerking met het W a t e r s c h a p Peel en Maasvallei een anti-verdrogingsproject uitvoert.
Secretaris: Ed Rousseau
D e effecten van het w a t e r b e h e e r o p de amfibieën zullen de k o m e n d e jaren w o r d e n nagegaan. Plaats: PIOV, B a e x e m e r -
P a p e n w e g I 16, 6 2 1 2 C J M a a s t r i c h t
w e g I, tussen B a e x e m en H o r n . Aanvang 20 uur. Alle belangstellenden zijn van harte w e l k o m .
Z A T E R D A G IO S E P T E M B E R struint de P l a n t e n s t u d i e g r o e p o.l.v. de h e e r E. Blink langs de o e v e r s van de Maas. H e t
v e r t r e k is o m 9.30 uur vanaf N S - s u t i o n Beek-Elsloo.
M A A N D A G 1 2 S E P T E M B E R is de e e r s t e bijeenkomst van K r i n g H e e r l e n na de vakantie. Z o a l s gebruikelijk staat de
jaarlijkse Varia-avond op het programma, waarbij meegebrachte naturalia getoond kunnen w o r d e n . G e ï n t e r e s s e e r d e n
zijn w e l k o m vanaf 20 uur in de zaal van de Sdchting Botanische Tuin, St. Hubertuslaan 71 Ce T e r w i n s e l e n (KerkradeWest).
W O E N S D A G 14 S E P T E M B E R verzorgen leden van de P l a n t e n s t u d i e g r o e p w e e r een invoeravond. Hierbij w o r d e n
V L I N D E R S T U D I E G R O E P
Secretaris: J.Queis
S p a a n s e singel 2. 6191 G K B e e k
Z O O G D I E R E N W E R K G R O E P
Secretaris: L. Backbier
V a n G a l e n s t r a a t 64, 6 1 6 3 X W
Geleen
K E V E R S T U D I E G R O E P
gegevens van streeplijsten, schrijflijsten en waarnemingskaarten via Inventar in de centrale G e n o o t s c h a p s c o m p u t e r vast-
Secretaris: G.J.M. van Buren
gelegd. Eenieder die zin heeft o m m e e te helpen is van harte w e l k o m vanaf 20 uur in het Natuurhistorisch Museum
H a n d v o r m 9,6372 D K Schaesberg
Maastricht.
D O N D E R D A G 15 S E P T E M B E R houden de leden van de M o s s e n s t u d i e g r o e p een bijeenkomst in het N a t u u r h i s t o risch M u s e u m te Maastricht. Begin 20 uur.
V R I J D A G 16 S E P T E M B E R is de laatste vleermuisexcursie van d e Z o o g d l e r e n w e r k g r o e p . D e z e w o r d t gehouden in de
omgeving van Sc. Odiliënberg en begint o m 19.15 uur bij de kerk van St. Odiliënberg. Informatie en opgave bij Ludy Verheggen, 046-742357.
P A D D E S T O E L E N S T U D I E G R O E P
Inlichtingen: P.H. Kelderman
H e r k e n b r o e k e n A / e g 23, 6301 E G V a l k e n b u r g
V I S S E N W E R K G R O E P
Inlichtingen: R. Akkermans
Wilhelminalaan 47, 6042 EL R o e r m o n d
Z A T E R D A G 17 S E P T E M B E R is e r een w e r k d a g van de W e r k g r o e p D e M e i n w e g , waarbij dikke Amerikaanse eiken in
weipalen gezaagd zullen w o r d e n . D e bijeenkomst begint o m 10 uur tegenover de Rijkspolitie aan de Keulse Baan ( R o e r mond-Herkenbosch) bij de picknickplaats.
Z A T E R D A G 17 S E P T E M B E R w o r d t e r een A d d e r o n d e r z o e k o p de M e i n w e g gedaan d o o r de H e r p e t o l o g i s c h e s t u d i e g r o e p . Verzamelplek: parkeerplaats D e Kievit nabij V l o d r o p .
Z A T E R D A G 17 S E P T E M B E R w o r d e n inheemse boom- en struiken bekeken in het Geuldal bij H o u t h e m en bij StokhemW i j l r é . D e heer B e r t Maes zal leden van de P l a n t e n s t u d i e g r o e p en andere belangstellenden langs de interessantste
plekjes v o e r e n . Aanvang 9.45 uur v o o r NS-station Valkenburg a/d G e u l .
V R I J D A G 23 S E P T E M B E R organiseert de S t u d i e g r o e p O n d e r a a r d s e K a l k s t e e n g r o e v e n een ledenavond w a a r o p
S P R I N K H A N E N S T U D I E G R O E P
Contactpersoon: W . Jansen
K o r h o e n s t r a a t 12, 6 0 7 5 B N H e r k e n b o s c h
V O G E L S T U D I E G R O E P
Voorzitter: H. Guissen
S c h u t t e n d a a l 23, 6 2 2 8 K C l^aastncht
W E R K G R O E P
B O S S E N
E N
B E H O U D S C H I N V E L D S E
B R U N S S U M M E R H E I D E
de ondergrondse belevenissen van de voorbije vakantiemaanden centraal staan. D i v e r s e binnen- en buitenlandse w e -
Inlichtingen: W . Bult
tenswaardigheden zullen de revue passeren. D e avond begint stipt o m 19.30 uur in het Natuurhistorisch Museum te
T r e u b s t r a a t 6, 6 4 1 5 E P H e e r l e n
Maastricht.
Z A T E R D A G 24 S E P T E M B E R w o r d e n een aantal natuurgebieden in de omgeving van Epen geïnventariseerd d o o r de
S p r i n k h a n e n s t u d i e g r o e p . V e r t r e k o m 10.30 uur bij de kerk van Epen.
M O S S E N S T U D I E G R O E P
Inlichtingen: J. Hermans
Hertestraat 2 1 , 6067 E R Linne
V R I J D A G 30 S E P T E M B E R houden de leden van de Z o o g d i e r e n w e r k g r o e p een bijeenkomst in het Natuurhistorisch
Museum, M a a s t r i c h t E r is ditmaal gekozen v o o r een varia-avond waarbij eenieder die zich geroepen voelt zijn/haar z o o g dierbelevenissen en/of vondsten m e d e te delen, hiertoe volop de gelegenheid heeft. Aanvang 20 uur.
V R I J D A G 30 S E P T E M B E R is e r w e e r e e n bijeenkomst van de V o g e l s t u d i e g r o e p in de O r a n j e r i e te R o e r m o n d , aan-
W E R K G R O E P
M E I N W E G
Inlichtingen: S. & W.Jansen
K o r h o e n s t r a a t 12, 6 0 7 5 B N H e r k e n b o s c h
vang 20 uur. N a het huishoudelijk gedeelte volgen t w e e interessante lezingen. Frans Schepers behandelt de in het L i m -
S T U D I E G R O E P
burgse Maasdal o v e r w i n t e r e n d e Aalscholvers en hun slaapplaatsen, terwijl A r e n d van Dijk ingaat o p het broedvogelon-
Contactpersoon: L. Hensels
derzoek van S O V O N . Reden genoeg dus v o o r een even hoge o p k o m t als de vorige keer.
B L O E M E N
E N
B I J E N
T r a m s t r a a t 9, 6 0 8 8 E A Roggel
D O N D E R D A G 6 O K T O B E R k o m e n de leden van K r i n g M a a s t r i c h t w e e r bij elkaar in het Natuurhistorisch Museum
te M a a s t r i c h t Aanvang 20 uur.
M A A N D A G IO O K T O B E R heeft K r i n g H e e r l e n dhr. Gijs Kurstjens uitgenodigd v o o r e e n v o o r d r a c h t o v e r ' D e G r e n s maas, een natuurontwikkelingsproject'. Belangstellenden kunnen h i e r v o o r t e r e c h t in de zaal van de Stichdng Botanische
Tuin, St. Hubertuslaan 71 te T e r w i n s e l e n ( K e r k r a d e - W e s t ) . Aanvang 20 uur.
D O N D E R D A G 13 O K T O B E R is e r w e e r een treffen van de leden van de M o s s e n s t u d i e g r o e p in het Natuurhistorisch
Museum in Maastricht en de bijeenkomst begint o m 20 uur.
Z A T E R D A G 22 O K T O B E R w o r d t d o o r de H e r p e t o l o g i s c h e S t u d i e g r o e p een poel opgeschoond ergens in N o o r d Limburg. N a d e r e informatie te verkrijgen bij het secretariaat van de Herptelogische studiegroep (zie elders op de a c h teromslag).
Z O N D A G 30 O K T O B E R w o r d t o.l.v. dhr. L e o S p o o r m a k e r s v o o r K r i n g H e e r l e n een paddestoelenexcursie g e h o u den naar de Schinveldse Bossen. Samenkomst o m 13.45 uur o p de parkeerplaats achter het NS-station aan de S p o o r s i n gel te H e e r l e n of o m ca. 14.45 uur op het kruispunt van de W a u b a c h e r w e g en de Heringbosch te Brunssum.
'i
K R I N G
M A A S T R I C H T
Voorzitter (a.i.): D.Th. de Graaf
K l o k b e k e r s t r a a t 20, 6 2 1 6 T R M a a s t r i c h t
K R I N G
H E E R L E N
Secretaris: P. Spreuwenberg
A a n d e S l a g b o o m 2, 6 3 7 2 K W S c h a e s b e r g
K R I N G
V E N L O
Voorzitter: J. Eenshuistra
L. v a n B e i e r e n s t r a a t 1,5913 V I ^ V e n I o
K R I N G
R O E R M O N D
Secretaris: H. Schmitz
V i n k e n b e r g 6, 6 0 7 4 D L [Reliek
K R I N G
Aankondigingen voor deze rubriek dienen uiterlijk de 15e van de maand voorafgaande aan die waarin de
aaiviteiten plaatsvinden schriftelijk bij de redactie bekend te zijn.
V E N R A Y
Secretaris: H. Heijligers
V e r m e e r s t r a a t 16, 5961 L X H o r s t