Tijd van ontdekkers en hervormers (1500

Commentaren

Transcriptie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Onderzoeksvraag: hoe veranderde de renaissance en het humanisme de uitgangspunten van wetenschappers en kunstenaars?
Europa rond 1500
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Kenmerkende aspecten:
• Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
• De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Inleiding
Langzaam veranderde vanaf de 14e eeuw de mentaliteit van mensen in Italië waarna deze nieuwe denkwijze zich in de 15e en 16e eeuw geleidelijk over de rest van Europa verspreidde.
Verklaringen:
1.
2.
3.
4.
5.
In Noord‐Italië waren o.a. door de handel en de kruistochten rijke stadstaten ontstaan waar een bovenlaag van zelfbewuste burgers de kunst en architectuur stimuleerden door opdrachten te geven voor schilderijen en gebouwen. De rijke burgerij in Italië voelde zich verwant met de oude Romeinse stadscultuur, en dit stimuleerde
de belangstelling voor de klassieke oudheid.
Veel teksten van klassieke schrijvers, waarvan men dacht dat die verloren waren gegaan, kwamen weer beschikbaar. De kruistochten en de contacten met de Arabische wereld waren hiervoor belangrijk. De Arabieren hadden veel onbekende Griekse teksten uit de oudheid vertaald en deze werden nu weer terugvertaald. Verder speelde ook de val van Constantinopel (hoofdstad Oost‐Romeinse Rijk) in 1453 een rol. Toen de Turken de stad veroverden en er een einde kwam aan het Byzantijnse Rijk vluchten veel burgers
naar Italië en zij namen de klassieke idealen en denkbeelden mee.
Door de uitvinding van de boekdrukkunst rond 1450 konden de nieuwe denkbeelden zich snel
verspreiden over West‐Europa.
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. In de middeleeuwen (maar ook nog in latere tijden) beheerste het christelijk geloof vaak het denken van kunstenaars en wetenschappers. Kennis van b.v. Griekse geleerden die niet overeenkwam met de leer van de kerk was verboden en dus niet in de bibliotheken te vinden. De Index librorum prohibitorum
(lijst van verboden boeken) voor katholieken 1559‐1966
1
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Door
hernieuwd
contact
met
Arabische
wetenschappers (en via hen met oude voor het
westen onbekende Griekse geschriften) bloeide
echter de belangstelling voor andere verklaringen.
Men wilde net als in de oudheid met verstand de
verschijnselen in de wereld verklaren.
Deze nieuwe kritische manier van denken (1400‐
1600) die zich richtte op de studie van de klassieke
oudheid werd het humanisme genoemd.
Humanisten waren zelfstandige denkers die op een
rationele manier de maatschappij probeerden te
verklaren.
Hoewel klassieke ideeën de basis vormden, werden ze niet kritiekloos gevolgd.
Voorbeeld:
Copernicus (1473 ‐ 1543) (VOGGP: persoon)
komt met zijn heliocentrisch wereldbeeld.
De heliocentrische theorie of heliocentrisme stelt dat de zon het middelpunt van het universum is, of op zʹn minst het middelpunt van het zonnestelsel. (VOGGP: gedachte)
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Dit wereldbeeld ging in tegen de opvattingen van de kerk maar ook dat van de Griekse wetenschapper Ptolemaeus .
Zij gingen uit van het
geocentrische wereldbeeld.
Prediker 1:5:
Ook rijst de zon op, en de zon gaat onder, en zij hijgt
naar haar plaats, waar zij oprees.
Jozua 10:12-13:
Toen sprak Jozua tot den HEERE, ten dage als de
HEERE de Amorieten voor het aangezicht de kinderen
Israëls overgaf, en zeide voor de ogen der Israëlieten:
Zon, sta stil te Gibeon, en gij, maan, in het dal van
Ajalon! En de zon stond stil, en de maan bleef staan,
totdat zich het volk aan zijn vijanden gewroken had.
Het geocentrisme is de leer dat de aarde het centrum van het zonnestelsel en/of universum is.
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. In 1616 veroordelen de Kardinalen het model van Copernicus als “ketters” en als een “geloofsdwaling”. Ook Galileo Galileï die bewijzen aanleverde dat Copernicus gelijk had moest zijn dwalingen en ketterijen in 1633 nog publiekelijk afzweren en wordt daarna voor onbepaalde tijd gevangengezet. 2
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Hoewel klassieke ideeën de basis vormden werden ze niet kritiekloos gevolgd.
Voorbeeld 2: Vesalius
Hij bestudeerde het werk van de Grieks‐Romeinse arts Galenus, maar ontdekte dat deze foute conclusies had getrokken en ging zelf op onderzoek uit door lijken te ontleden, hij werd hiermee de grondlegger van de anatomie.
Zie fragmenten Wij Europa deel 1.
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Hoewel klassieke ideeën de basis vormden werden ze niet kritiekloos gevolgd.
Voorbeeld 3: Erasmus
Hij beheerste Latijn, Grieks en Hebreeuws en wilde een wetenschappelijk verantwoorde Bijbelvertaling maken.
De Latijnse vertaling van Grieks en Hebreeuwse teksten (de Vulgaat) die de katholieke kerk gebruikte bevatte (zo bewees Erasmus), talloze vertaalfouten!
Dus klopten sommige kerkelijke regels niet…en hiermee zette hij eigenlijk de eerste stap naar de kerkhervorming!
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Erasmus legde met zijn Griekse uitgave van het Nieuwe
Testament een grondslag van de Hervorming van Luther.
Luther gebruikte de door Erasmus bewerkte en uitgegeven
Griekse tekst van het Nieuwe Testament (en niet het Latijnse
Vulgaat) voor zijn vertaling van de Bijbel naar het Duits.
In deze nieuwe vertaling zijn dingen soms heel anders geworden.
In de Vulgaat stond bijvoorbeeld dat mensen boete moesten doen, in de vertaling van Erasmus staat dat ze berouw (spijt) moeten hebben.
3
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Leuk om te weten;
Voorbeeld van een foute vertaling in
het Christelijke geloof.
Een tekst over Mozes met het woord
‘coronatus’ (gekroond) werd begrepen
als ‘cornutus’ (met hoorntjes). Daarom
werd Mozes regelmatig met hoorntjes
afgebeeld.
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Leuk om te weten; een voorbeeld van een foute vertaling in het Christelijke geloof.
In de Oudheid werden de verhalen uit het Oude Testament van het Hebreeuws naar het Grieks, de
gangbare taal, vertaald. Het woord voor ‘jonge vrouw’ werd daarbij slordig vertaald in een Grieks woord
dat ook als ‘maagd’ is op te vatten.
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
•
•
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het veranderende mens‐ en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling.
De hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid. Uitvinding boekdrukkunst; (VOGGP; gebeurtenis)
Het propageren van Erasmusʹ ideeën door heel Europa werd aanzienlijk versneld door een opmerkelijke uitvinding die rond 1447 was gedaan. Dit was de boekdrukkunst, De Duitse drukker Johannes Gutenberg, die dit systeem heeft uitgevonden, begon boeken te drukken waarvan de woorden gevormd werden uit afzonderlijke houten of metalen letters die steeds opnieuw gebruikt konden worden. Voor het eerst kwamen gedrukte exemplaren van filosofische en theologische werken op grote schaal ter beschikking. De uitvinding van de boekdrukkunst speelde een belangrijke rol bij het verspreiden van de Renaissance‐
gedachte en ‐cultuur door Europa.
4
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
De renaissance (letterlijk: wedergeboorte) is een periode in de Europese cultuurgeschiedenis die volgde op de middeleeuwen. De renaissance begon in Italië (daar waren natuurlijk ook de meeste resten uit de oudheid te vinden) al in de 13e eeuw en verspreidde zich in de volgende eeuwen over de rest van Europa. (VOGGP; ontwikkeling)
De geboorte van Venus (Botticelli 1483)
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
De Italiaanse humanisten die de term renaissance introduceerden, meenden dat na een periode van verval, de middeleeuwen, een nieuwe gouden eeuw was aangebroken, die niets minder was dan een ʹwedergeboorteʹ van de verworvenheden van de klassieke oudheid. In de architectuur, beeldhouwkunst en schilderkunst werden klassieke idealen opnieuw toegepast. (VOGGP, verschijnsel = b.v. beeldhouw‐ schilderkunst of architectuur)
Griekse zuilen
Timpaan
De dom van de Sint‐Pieter (1590)
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
In de architectuur, beeldhouwkunst werden klassieke idealen opnieuw toegepast, maar er waren ook verschillen.
Klassieke Griekse beelden waren vaak streng en ernstig (weinig
emotie).
5
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
De David van Donatello is een bronzen standbeeld uit ca. 1440, gemaakt door de Italiaanse renaissance‐
beeldhouwer Donatello. Renaissance beeldhouwkunst straalt emotie en sensualiteit uit en had vaak duidelijk individuele trekjes. Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Middeleeuwse schilderkunst versus schilderkunst in de Renaissance
(VOGGP, verschijnsel = schilderkunst)
•
•
•
•
Middeleeuwse kunstenaars ging het alleen om het godsdienstige onderwerp, de kunst diende de kerk.
Aandacht voor diepte en de anatomie van het lichaam vond men niet belangrijk.
De naam van de schilder was eigenlijk niet belangrijk ( werd gezien als een ambachtsman). Het ging niet om de persoon van de maker, maar om wat hij had afgebeeld. Men had geen tijdsbesef, de middeleeuwse kunstenaar plaatste alle voorstellingen uit de Bijbel in zijn eigen tijd.
Simone Martini 1325, De Kruisdraging
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Middeleeuwse schilderkunst versus schilderkunst in de Renaissance
•
•
•
•
•
Naast godsdienstige onderwerpen ook aandacht voor wereldlijke alledaagse thema’s en portretten.
Grotere aandacht voor het perspectief en de anatomie.
Het individu is belangrijk dus ook de naam van de schilder, vaak zie je de kunstenaar zelf terug in zijn schilderstuk.
Men probeerde de voorstellingen zo natuurgetrouw af te beelden. De personen zijn realistisch geschilderd en hun gezichten hebben expressie en vertonen emoties.
6
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Kunstenaar wil niet anoniem blijven en
toont ook zichzelf!
Plato
Aristoteles
School van Athene, fresco van Rafaël. De fresco werd geschilderd tussen 1509 en 1510 voor de appartementen van paus Julius II in het Apostolisch Paleis in het Vaticaan.
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Het ideaal voor de mens in de renaissance was om een Uomo universale (Italiaans: universele mens, ook vaak in het Latijn homo universalis) te zijn. Het is een uitdrukking waarmee een persoon wordt bedoeld die al zijn faculteiten en vaardigheden ontwikkelt, dus bijvoorbeeld een goed ontwikkeld atletisch lichaam, maar ook een scherp verstand en bekwaamheden op veel gebieden, bevoordeeld in de schilder‐ en beeldhouwkunst, architectuur en wetenschap. Voorbeelden: Michelangelo en Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci (1452‐1519)
Michelangelo (1475‐1564)
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Leonardo Da Vinci
7
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Michelangelo
Sixtijnse kapel (virtueel)
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Sixtijnse Kapel (Rome), 1534‐41 (Michelangelo)
Fresco van het laatste oordeel
We zien de apostel Bartholomeus die een menselijke huid vasthoudt die zijn martelaarschap verbeeldt. Het hoofd van deze huid is een zelfportret van Michelangelo
Kunstenaar wil niet anoniem blijven
en toont ook zichzelf!
Michelangelo
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Noordelijke renaissance naast religieuze motieven ook aandacht voor alledaagse taferelen.
Lucas van Leyden (NL.)
Noordelijke Renaissance schilder (1494‐1533)
Pieter Aertsen (NL.)
Noordelijke Renaissance schilder (1508‐1575)
8
2‐2‐2015
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Giovanni Arnolfini and His Wife
Jan Van Eyck (1434)
Kunstenaar wil niet anoniem blijven
en toont ook zichzelf!
Tijd van ontdekkers en hervormers (1500‐1600)
5.2 Een nieuw mens en wereldbeeld.
Massys
The Moneylender & his Wife (1514)
Kunstenaar wil niet
anoniem blijven en toont
ook zichzelf!
9
2‐2‐2015
10