Civis Mundi

Commentaren

Transcriptie

Civis Mundi
Civis Mundi
Nieuwe spiritualiteit als derde weg tussen het materialistische
paradigma en kerkelijke dogmatiek
Hans Feddema*
Wat is het profiel van de nieuwe spiritualiteit? Geen gemakkelijke vraag Valt
bijvoorbeeld mythosofie er ook onder, waarvan zondag 7 oktober jl. in Amsterdam,
met Lisette 'tHooft als een der initiatiefnemers een Nederlandse groep van 60
mythosofen bijeen was? In een artikel 'Spiritualiteit lijkt terug' (onder meer
verschenen op openkerkleiden.nl en Zinweb.nl) noem ik spiritualiteit 'de beleving'
en de 'toepassing' van religie in de breedste zin. Je kunt spiritualiteit zien als de
'verhouding tot het Absolute, de Kracht die ons draagt, zo niet leidt in het leven',
waardoor er daarin veel meer synchroniciteit ('toeval') is dan we beseffen. In dat
licht kun je spiritualiteit vertalen als:
De tocht naar bewustwording, dat er heel wat meer tussen 'hemel en aarde' is
dan we denkend weten en dat die tocht in ons zelf (ons binnenste) begint.
Dit klinkt louter persoonlijk, maar het is de vraag of dit juist is. Emancipatie heeft
naast het persoonlijke ook altijd een politieke dimensie. Maar los daarvan, als je
liefde geeft aan je gewonde zelf, waardoor er een proces van (zelf)heling plaats
vindt, dan gaat dat een uitstralend effect hebben naar de wereld. Iets wat we
vandaag beter kunnen beseffen door de ontdekking van de kwantumfysica, dat
alles energie (plus bewustzijn en informatie) is en dat dit (dus niet materie) ook
de 'prime mover' is/was van alles. En dat daardoor via de kosmische Wet van
Aantrekking en het grote Veld om ons heen de kracht van je (glim)lach of de kracht
van je zijn vele malen groter is dan je mentale vingertje van 'zo moet het'. Hoe dan
ook, hierdoor hoeft de uitdrukking 'Verbeter de wereld en begin bij jezelf' vandaag
minder cynisme op te roepen dan voorheen. Kortom, in spiritualiteit is aandacht
voor de beleving van het transpersoonlijke van het eerste belang.
God als kern van het evolutionaire gebeuren
Spiritualiteit, die ons ook kan helpen bij het oplossen van emotionele blokkades, is
als beleving en als toepassing van religie overigens universeel, zoals ook de
pagina 1 van 9 - www.civismundi.nl
mystiek of de innerlijke respectievelijk de ervaringskant van religie iets universeels
is. De westerse Soefibeweging, ook die in Nederland, geeft die universele dimensie
het duidelijkst gestalte in haar erediensten door elke zondag teksten van zes
godsdiensten aan de Alwetende, zoals zij dat zeggen, op te dragen. In
verwondering en verbinding leven met je Bron is daarin de (mystieke) eenheid.
Daarnaast zijn in die religies natuurlijk wel onderling verschillende godsbeelden, die
voor het merendeel ook geheel anders zijn dan die van de nieuwe spiritualiteit,
waarin het beeld van 'een straffende/belonende Heer op afstand' of god als louter
straffende instantie op afstand, bepaald geen gemeengoed meer is. Het is meer
God in de mens en de mens in God of God als kern van het evolutionaire
gebeuren, dat zich voltrekt als wat we universum noemen, dus dat 'alles in alles is
te vinden', ook in dat wat ik ben. Kortom, dat er anders dan vaak is gedacht geen
kloof is tussen het goddelijke en de wereld, maar dat God niet apart benoemd hoeft
te worden, dat Hij of Zij bij wijze van spreken gewoon gebeurt op het Centraal
Station of aan de eigen keukentafel. En dat dit gebeuren ook geschiedt via mensen
die leven vanuit hun kern, via mensen die zich laten bezielen door dat goddelijke in
de wereld, via mensen die ontdekken dat ze spirituele wezens, (kairos-wezens)
zijn, die hier aardse/menselijke (chronos-) ervaringen opdoen in hun tijdelijk
lichaam. Naast ervaring en toepassing van religie is er in de spiritualiteit kortom
sprake van een ander gods- en mensbeeld, maar dat neemt niet weg dat hier
sprake is van authentieke religiositeit.
Ontdekt door schrijvers, journalisten, godsdienstsociologen en psychologen
Mede doordat het 'discours' - als zou het gaan om de tegenstelling 'geloof' versus
atheistisch of agnostisch denken, je kunt ook zeggen het materialistische
paradigma versus de kerkelijke dogmatiek -, nogal dominant was (is), duurde het
lang voordat de 'derde weg' van de spiritualiteit 'boven tafel' kwam. Het waren niet
direct theologen, maar vooral schrijvers, journalisten, godsdienstsociologen en
psychologen, die het ontdekten of het mede ook zelf verwoordden dan wel
anderszins gestalte gaven.
Opvallende exponenten van deze derde weg
Ik noem hier ter oriëntatie en informatie een aantal opvallende exponenten van die
derde weg:
Carl Gustav Jung (baanbrekende voorloper en meer dan dat); Joseph Campbell
(mythe-expert en bijna even baanbrekend als Jung); William James; Oscar Wilde,
pagina 2 van 9 - www.civismundi.nl
Joseph Conrad; Wayne Dyer (zeer invloedrijk spiritueel non-fictie schrijver en
recent maker van de film De Verschuiving, gericht op de omschakeling van
Ambitieus naar Zinvol leven); Thomas Moore; Deepak Chopra (een fenomenale
schrijver en denker en uit een India afkomstige Amerikaan); Paul Ferrini (schreef
veel boeken over de Liefde); Paul Heelas (hoogleraar godsdienstsociologie, vooral
bekend door zijn boek Spiritual Revolution, gebaseerd op onderzoek in WestEngeland, waarin naast de teruggang van de kerken daarentegen de spiritualiteit
erg blijkt op te komen in vooral het bedrijfsleven, het onderwijs, de zorg,
maatschappelijk werk en ook binnen de muren van de kerk, zij het daar nog vaak
zonder erkenning); Marianne Williamson (overbekend door haar boeken en
lezingen vanuit de Course of Miracles en als eenmalige tekstschrijver voor
Mandela); Gary Zukav (vooral bekend door z'n boek Zetel van de ziel); Sanaya
Roman (het grote belang van in vreugde leven); Eileen Caddy (nog steeds
invloedrijke Findhorn Beweging in Schotland, ook na haar dood), Eckhart Tolle
(beroemd door Kracht van het Nu); Eugene Drewermann; Anselm Grün; Willigis
Jäger (een der groten, ik lees z'n boeken met rode oortjes, is nog steeds lid v.d.
R.Kath kerk, hoewel in ongenade gevallen in Rome door z'n integratie van
zenboeddhisme en christendom tot een moderne spiritualiteit, die niettemin elk jaar
150.000 bezoekers in z'n centrum krijgt); Frederic Lenoir ('Handleiding voor een
evenwichtige geest en een kalm gemoed. Bestaan is een feit, leven een kunst'
2010). En in ons land Hans Stolp, Karl Douven Annemarie Postma, (is/was op 3
nov.2012 'key note speaker' op het lustrumsymposium van magazine Volzin); Hein
Stufkens (bekend door z'n boek Een Ketterse Catechismus en z'n centrum in
Zeeland, maar vooral een der eersten in Nederland, die de nieuwe spiritualiteit
serieus nam getuige z'n boek 'Heimwee naar God, opkomst van een nieuw
religieus paradigma' uit 1991); Stef Aupers, (socioloog Erasmusuniversiteit, die de
spiritualiteit mede verbindt met moderniteit, inclusief de computertechnologie en het
proces van individualisering), Roger Rundquist; voorts filosofen als Hans Gerding;
Gerard Visser (evenals Gerding hoogleraar te Leiden en kenner van de mysticus
Meister Eckhart); Jan Bor; de journalist Maarten Meester, die ook de filosofie van
de levenskunst (Joep Dohmen) en de Keltische of Druidische spiritualiteit noemt als
een zij het zeer klein onderdeel van de 'post-christelijke spiritualiteit', overigens een
term van Ojas de Ronde (in Nijmegen afgestudeerd theoloog en nu voorzitter van
de Vrije Gemeente in Amsterdam en ook werkend voor de web-tv De Nieuwe Mens
van Willem de Ridder); Joep de Hart (medewerker Sociaal Cultureel Planbureau en
sinds 2011 bijzonder hoogleraar theologie, die zijn 'Zwevende Gelovigen, Oude
Religie en Nieuwe Spiritualiteit net als voorheen Paul Heelas met statistische
gegevens onderbouwt, wat in de media daardoor extra aandacht kreeg); last but not
pagina 3 van 9 - www.civismundi.nl
least schrijver-journalist Tijn Touber, die samen met zijn vrouw het initiatief nam tot
de huiskamergroeps-meditatie, overal in het land ten behoeve van de betreffende
stad onder de noemer Stadsverlichting.nl
Nieuwe spiritualiteit: gnostische dimensie en samenhang met
postmodernisme
De term 'post-christelijk' van Ojas wil ik overigens graag meteen nuanceren, omdat
in de nieuwe spiritualiteit een belangrijk stuk gnostiek zit, ook wel het meest
authentieke christendom genoemd. Door de ontdekking van de Nag Hammadigeschriften in 1945 in Noord-Egypte wordt daar immers nogal eens naar verwezen,
vooral naar het toen gevonden evangelie van Thomas, denk aan logon 77: 'Ik ben
alles. Uit mij kwam alles voort en naar mij strekte alles zich uit. Klief een stuk
hout en daar ben ik, til een steen op en daar zul je me vinden'. Een citaat dat
het nieuwe godsbesef of godsbeeld weergeeft. Maar de gnostiek was in die tijd zeer
divers en tegelijk universeel: er waren in steden als Alexandrië behalve Helleense
en joodse ook oosterse of boeddhistische invloeden, alles te vergelijken met de
huidige tijd van culturele globalisering. Die gnostiek is door de eeuwenlange
afsluiting van het oosten en door het sacraliseren van het dogmatische christendom
ondergronds moeten gaan. Katharen, Bogomielen, Vrijmetselaars, Rozenkruisers,
Theosofen en Antroposofen bleven het in het verborgene wel levend houden, maar
nu lijkt dat weer boven water te komen, min of meer als postmodernisme.
'Postmoderne spiritualiteit' lijkt me dan ook een betere term dan 'postchristelijk', ook
al voel ik ook wel iets voor de term 'moderne spiritualiteit', modern in de zin van
hedendaags modernisme.
Via 'trial and error' putten uit eigen bron.
De VU-theoloog G.D.J. Dingemans onderscheidt drie verschillende cultuurlagen:
1) de 'traditie-laag' met de traditie als ijkpunt, dus vragend 'hoe deden onze
voorouders het';
2) de 'principe-laag' met een ethisch of religieus principe als ijk- of uitgangspunt en
3) de cultuur-laag van het postmodernisme, waarbij het 'ik weet het niet' een
belangrijk ijk- of uitgangspunt lijkt.
Veel katholieken zitten nog in de eerste cultuur-laag met het verleden als landkaart,
de protestanten meer in de tweede laag met een vast en zo objectief mogelijk
principe als kompas, bijvoorbeeld het Woord of de ratio en vele marxisten idem met
pagina 4 van 9 - www.civismundi.nl
bijvoorbeeld de klassenstrijd of een ander ideologisch axioma als kompas, terwijl er
vandaag voor velen niet zo'n vast punt lijkt te zijn en bij hen zeker de grote verhalen
ontbreken. We zijn 'radarmensen' geworden zonder een duidelijk vastliggend punt
of kompas buiten ons, maar zoekend en tastend naar de begaanbare weg met alle
leerervaringen, die we daarbij opdoen. Het is, zoals Harm Knoop het noemt, via
trial and error dat de moderne mens leert te putten uit eigen bron. (Harm Knoop,
een aan de VU afgestudeerde theoloog, coach, pastor bij de NPB en thans
Jungiaan, is schrijver van Leef je eigen mythe. Over religie, mythen en onszelf,
2012, een relevant zeer recent boek inzake spiritualiteit. Hij noemt religie
mythologie en juist daarom belangrijk.) Hoe dan ook, tradities en principes hebben
zeker hun waarde, maar als ze geheel de plaats gaan innemen van eigen
ervaringen en eigen toetsing vanuit de (via de innerlijke stem of intuïtie op de grote
Bron aangesloten) eigen bron, is er naar blijkt verstarring en geen echt leven. Er
lijkt kortom een samenhang tussen de nieuwe spiritualiteit en het 'postmodernisme'.
Kracht van de geest, de kracht van de gedachte
De 'ongebonden spirituelen' - volgens onderzoeken ruim 4 miljoen Nederlanders,
geen gering aantal dus - zouden in een dialoog dus wel eens ongevoelig kunnen
zijn voor dogmatisch overkomende vaste of vastliggende principes of voor sterk aan
de traditie gerelateerde argumenten, tenzij zij via trial and error ontdekken, dat de
'gulden regel', de weg van de liefde, de weg van de geweldloosheid of de weg van
het mededogen in het omgaan met elkaar, praktisch beter werkt dan 'terugslaan' of
'met gelijke munt betalen'. Ook in de omgang met de natuur. En tevens via reflectie
op de Kracht van de geest in het leven via meditatie, affirmatie, het reciteren van
mantra's en via eventuele andere rituelen, waarbij men veel kan leren van de
nieuwe spiritualiteit, ook qua scheppingskracht. 'Als je gedachten denkt, die
overeenkomen met de oorspronkelijke Geest, heb je dezelfde krachten als de
oorspronkelijke Geest', zei Thomas Troward. Ons ego ziet zo'n uitspraak niet
zitten, wat logisch is, omdat het ego dan de macht over ons verliest, maar er zijn of
waren niettemin feiten en ervaringen, die aangeven, dat de kracht van de geest en
de kracht van de gedachte geen onzin is. Ook Jezus was daarvan 2000 jaar terug
een voorbeeld. Hij voelde zich EEN met (waarvoor hij toen de term Vader
hanteerde) het goddelijke in het leven en kreeg daardoor grote innerlijke kracht. Hij
was bij uitstek bezield, iets wat bij ons wel eens ontbreekt. Voor zo'n uitspraak van
Troward, zal de 'nieuwe spiritualiteit' in elk geval ontvankelijk zijn. Het meer leven
vanuit de geest impliceert, dat we niet langer kiezen voor 'controle'/'beheersing' als
(hoofd)ijkpunt , maar voor vertrouwen, vertrouwen in de wijsheid van onze Bron,
dus ook in het Zelf en zo vanuit eenheidsbewustzijn, respect voor het leven,
mildheid
pagina 5 van 9 - www.civismundi.nl
en compassie opereren.
Waar kan men terecht voor deze nieuwe spiritualiteit?
Spiritualiteit is primair een nieuw bewustzijn of nieuw denken en niet een 'instituut'
of 'geoliede organisatie'. Toch zijn er wel namen van groepen te noemen. Voor
Nederland (en Duitsland en Engeland) zeker. Ik noemde al enkele en tevens
schrijvers of denkers, om welke zich vaak grote aantallen mensen hebben
gegroepeerd. In Nederland noemde ik Hans Stolp en nu voeg ik toe Margarete van
den Brink (schrijfster en kenner van de kwantumfysica) , beide te benaderen via de
Stichting voor geestelijke bewustwording de Heraut (stichtingdeheraut.nl). Hen
uitnodigen voor een spreekbeurt lijkt functioneel. Lezingen van Stolp trekken in
kerken en zalen steeds 200 tot 300 mensen, weet ik uit eigen ervaring en de
stichting heeft ook plaatselijke gesprek- en gebedsgroepen. Vanuit Duitsland
adviseer ik Willigis Jaeger te benaderen of zijn vertegenwoordiger Brigitte van
Baren in Nederland (resp. Benediktushof D-97292 Holzkirchen, www.willigisjaeger.de en postbus 10 1250 AA te Laren, www.innersense.nl.)
Rondom het gedachtegoed van Jung zijn er meerdere organisaties in NL, zoals de
Jungiaanse Vereniging (breed en landelijk) en het Jungiaanse Instituut (Nijmegen).
Ze hebben beide prima denkers en sprekers, waarbij ik naast Kees Aaldijk vooral
denk aan Tjeu vd Berk (schrijver van o.m. Mystagogie), waarbij tevens gedacht kan
worden aan (de echtgenote van) Herman Wijffels. Bij het aan de Jungianen
verwante Psychosynthese (workshops in het hele land en een centrum in
Amersfoort) gaat het om het transpersoonlijke/bovenbewuste, dus het vermogen
van elk mens om door ontwikkeling, psychologische groei en heling het ego te
overstijgen, met Piero Ferruci ('Kracht van de vriendelijkheid') als de huidige
inspirerende voorman. Er zijn voorts in de hele wereld gespreksgroepen rondom
het gedachtegoed van Jung en Campbell. Ook in Nederland, ik denk aan de
regionale bij de Jungvereniging aangesloten groepen. Groepen over het
gedachtegoed over Campbell zijn er in Nederland minder, nl. twee: in Amsterdam
en Doesburg. (Voor de laatste hield ik in 2011 op verzoek een lezing).
Voorts zijn er op vele plekken de 'satsangs', ook vlakbij me in Noordwijkerhout bij
Nairopa, een eind dertiger, aan huis bij zijn gezin, ook al heeft hij zijn satsangs op
meerdere plekken. Hij werkt op een kantoor, was enkele jaren in een spirituele
leerschool in het buitenland en spreekt nu met zijn gehoor over het goddelijke in het
leven, over spiritualiteit kortom, zoals bij wijze van spreken Boeddha, Paulus,
Franciscus wel deden. (Mogelijk Jezus al rondtrekkende ook).Van vrienden en
pagina 6 van 9 - www.civismundi.nl
andere bronnen weet ik dat er in Amsterdam meerdere 'satsangs zijn en ook in
andere plaatsen, o.m. in Delfgauw en Hillegom. Bij Nairopa, die zich zeer door het
Thomasevangelie laat inspireren, er zelfs een kenner van is, wat ook in zijn website
tot uitdrukking komt, was ik 3 of 4 keer. Ik vond dat spiritueel en ook antropologisch
belangwekkend, gezien het feit dat ik in m'n laatste jaren aan de universiteit
onderzoek deed en publiceerde op het terrein van de Religieuze Antropologie en
toen, via de VU een korte film maakte over demonen-uitdrijving in naam van
Boeddha. Ik zag hoe dan ook bij Nairopa dan steeds ruim 25 mensen, die om hem
heen zaten in een vloeiend, levendig en blijmoedig flitsende dialoog. En dan niet
steeds met dezelfde mensen, maar in een gevarieerde aanwezigheid. Ook
'zoekende' buren kwamen wel langs. Ik participeer tevens in een Soefigespreksgroep in Katwijk, maar dat is van een andere orde, meer zoals kerken
gespreksgroepen hebben. De Universele Soefi-beweging is al 80 of 90 jaar oud en
heeft immers in meerdere plaatsten in het land erediensten en ook centra. De
Bahai-huiskamerbijeenkomsten in diverse plaatsen in het land, ook door mij wel
bijgewoond in Leiden en Oegstgeest, dragen wat meer het karakter van satsangs ,
zij het dat het hier om de mystiek van een in Iran vervolgde religie gaat met een
islam-achtergrond. Ze hebben ook een centraal adres. Er zijn voorts ook diverse
Hindoe groepen in het land, vaak met een diepe mystiek. Yoga-groepen of
trainingen zijn er overal in het land en thans redelijk ingeburgerd. De Indiase of
Hindoe achtergrond lijkt vergeten. Ze lijken nu net als het chakra's-fenomeen
opgenomen in de brede spiritualiteit in Nederland. Vooral de Kundalini-yoga is bij
uitstek mystiek, weet ik uit ervaring.
Boeddhistische en esoterische spiritualiteit
Er zijn voorts tevens vele boeddhistische groepen in het land, niet in de laatste
plaats die van mindfulness rond de ikoon Thich Nhat Hanh, de meer dan 80-jarige
Vietnamese monnik, die ten zuiden van Parijs een geweldig centrum heeft onder de
naam Plum-Village, dat duizenden mensen trekt. Zijn spiritualiteit is modern en
universeel, met ook christelijke elementen, maar heeft een boeddhistische en
tevens Gandhi-achtige geweldloze achtergrond. In Leiden komen ze elke
donderdag avond in 'Verbum Dei' bijeen als sangha met gemiddelde zo'n 40
personen, meest mensen die het in de kerk niet meer kunnen vinden. De
spiritualiteit van de jezuiet Karl Douven, die al in de vorige eeuw christendom en
reincarnatie met elkaar verbond, heeft in het noord westen van Noord-Brabant nog
steeds uitstraling, niet alleen in de omgeving, dus in Haeren bij Oisterwijk (onder
meer door het centrum Het Bergkristal) maar ook in delen van Eindhoven en voorts
ook journalistiek via de spirituele journalist Aat Lambert de Kwant, - uit die streek
pagina 7 van 9 - www.civismundi.nl
afkomstig -, die mede een rol speelde bij het tot stand doen komen van Netsamen,
een landelijke organisatie die spirituele groepen en individuen en het contact tussen
hen coördineert via ontmoeting, dansen en dating en ook via een digitaal magazine
over spiritualiteit. De Kwant doet dit tevens enigermate via het magazine Reflectie
van de Vrije Katholieke Kerk, waarvan vooral Johan Pameijer een bekende publicist
is. Deze esoterische kerk heeft in 10 steden gemeenten en een episcopaat en
centraal kerkbestuur in Ruinen (Dr.). Vanuit het Brabantse Moorveld is er ook een
sterk uitstralende activiteit gaande via het Centrum voor Attitudinal Healing met
talloze workshops in het hele land, allen vanuit het gecombineerde gedachtengoed
van Familie-Opstellingen, Byron Katie en The Course of Miracles. Els Thissen
is de centrale figuur van dit centrum, dat tevens het aansprekende magazine ...'van
hart tot hart'.. uitgeeft ( www.vanharttothart.org). Tevens noem ik hier het
succesvolle werk van www.deugdenproject.nl om in gezinnen, scholen en bedrijven
de mensen te helpen leven naar hun hoogste waarden en het wezenlijke van jezelf
en anderen te ontdekken door in je leven en communicatie te werken met waarden
als verdraagzaamheid, geduld, zachtmoedigheid, mededogen, moed en
rechtvaardigheid.
Franciscaanse en andere spiritualiteit
Ook de Franciscaanse spiritualiteit is belangrijk in dit geheel, denken we alleen
maar aan de rol die Hein Stufkens met een Franciscaanse achtergrond speelde om
de nieuwe spiritualiteit boven water te brengen. De secularisering gaat ook aan
Franciscaanse kloosters en centra niet voorbij, maar hun Beweging blijft zich
niettemin nog redelijk handhaven met een goed maandblad, met gespreksgroepen,
wandeltochten, milieu-projekten, jongerenwerk en een hoofdcentrum in Den Bosch.
Hun reflectiegroepen zijn er zowel landelijk als lokaal; ook in Leiden is zo'n groep.
In Amsterdam en omgeving is vooral bekend La Verna (Derkinderenstraat 82), het
zeer goed lopende Franciscaanse Centrum voor Spirituele Ontwikkeling, zoals zij
het noemen en waarin de nieuwe spiritualiteit in workshops en lezingen alle ruimte
krijgt. Dat is trouwens ook het geval in collega-centra als bijvoorbeeld De Boskant in
Den Haag, De Zwanenhof (ex-klooster) te Zenderen, centrum 'De Nieuwe Liefde' te
Amsterdam en De Hooge Berkt (een dicht bij elkaar wonende spirituele
gemeenschap) in Bergeyk. En ik denk hier ook aan het bezielde gastencentrum op
kasteel Slangenburg bij Doetinchem. Behalve de al genoemde 'stadsverlichtings'meditatie bijeenkomsten (honderden in aantal, dus van mensen die spontaan hun
huiskamer er voor openstellen) van de ook in mainstreambladen serieus genomen
jonge schrijver-journalist Tijn Touber, de 'business-spiritualiteit' van de bij Nijerode
werkzame Paul de Blot; de CSR Academy, gericht op bedrijven helpen duurzaam te
pagina 8 van 9 - www.civismundi.nl
functioneren en zingeving aan te reiken voor werknemers (ww.csr-academy.com);
de Vrije Gemeente te Amsterdam, waarin de nieuw spiritualiteit in lezingen en
workshops, gespreksgroepen al jaren een podium heeft, de vereniging Osiris,
(www.osirisonline.nl), die naast ontmoeting, gesprek en bezinning ook veel doet
aan digitaal verspreiden van spirituele artikelen en reflecties, noem ik tenslotte nog
De Nieuwe Mens met webtv's en vele 'fanclubs' in allerlei steden, uitgaande van de
Spiegelogie van Willem de Ridder (willemderidder.nl).
Spiegelbeeld e.a.
Helemaal tenslotte vermeld ik dan nog de tijdschriften Spiegelbeeld (voorgekomen
uit de beweging rond de recent op hoge leeftijd overleden Meilly Uyldert), PRANA,
ONKRUID, Koorddanser , Volzin en de Religie&Filosofie- pagina van Trouw, welke
beiden evenals, zij het in iets mindere mate, ook het magazine Het Goede Leven
(verbonden met Friesch Dagblad) de laatste decennia een behoorlijke evolutie door
maakten, en last but not least het 'glossy' maandblad Happinez, dat ondanks - of
moet ik zeggen dankzij - haar over het generaal gesproken hoog nieuw niveau van
spirituele artikelen in korte tijd tot verbazing van velen een enorm succes bleek in
het Nederlandse tijdschriftenwereldje. Journalist Lisette 'tHooft, die veel ervaring
opdeed in Volzin, is thans verbonden aan Happinez.
* Dr Hans Feddema is antropoloog, oud-docent van de VU, publicist, vredesactivist,
actief in De Linker Wang en voorzitter van de Beweging voor Geweldloze Kracht
pagina 9 van 9 - www.civismundi.nl