De schiltoont het verschil©

Commentaren

Transcriptie

De schiltoont het verschil©
BANANEN
De schil toont het verschil
©
K. Jooken en G. Maertens
Wie bananen een paar dagen wil bewaren,
moet er goed op toezien ongehavende
exemplaren te kopen. Wij gidsen u naar
de ideale aankoop en meten ook het
fungicidengehalte op de schil.
ETHIEK IN DE BANANENTEELT
Trek recht wat krom is!
Vooral de multinationals in
de bananenteelt hebben
een kwalijke reputatie wat
ethische aspecten betreft.
Komt er daarin verbetering
en hoe maakt het label Max
Havelaar precies het
verschil?
Uitbuiting van kleine boeren en producenten
in
ontwikkelingslanden,
milieuonvriendelijke productiemethoden, blind geldgewin. Met dergelijke
beschrijvingen haalde de grootschalige
bananenteelt in een recent verleden
10
geregeld de pers. De banaan werd symbool van de kloof tussen Noord en
Zuid. Dat precies in deze sector de eerste initiatieven inzake ethische consumptie het licht zagen, hoeft dus niet
te verbazen. Vandaag vindt de Belg
naast de bekende merken van de multinationals eveneens een banaan met
ethisch label, Max Havelaar. Het label
wordt toegekend door de overkoepelende organisatie Fair Trade Labelling
Organization (FLO).
Het hier beschreven onderzoek van
Test-Aankoop brengt in kaart in welke
mate de teelt van bananen tegenwoordig op een ethisch verantwoorde
manier georganiseerd is. Zowel milieu-
test-aankoop · nr. 473· februari 2004
aspecten, sociale aspecten als de transparantie van de bedrijven en organisaties worden beoordeeld.
Respect voor het milieu
In de bananenteelt werd en wordt veelvuldig gebruik gemaakt van pesticiden
en fungiciden. Indien dit niet op een
efficiënte manier gebeurt, dreigt
bodem- en watervervuiling. Ook voor
de mens kunnen deze stoffen toxisch
zijn. Grootschalige ontbossing kan dan
weer erosie en overstromingen teweegbrengen.
3 Milieubeleid. Max Havelaar en
4 internationale bedrijven halen een
FOCUS
I
n het eerste deel van dit artikel buigen we ons over de
uitwendige en inwendige kwaliteit van de bananen. Uw
visueel oordeelsvermogen speelt een grote rol bij de aankoop van een goede banaan.
In het tweede deel geven we tekst en uitleg bij een uitgebreidestudie die Test-Aankoop liet uitvoeren met betrekking tot
de ethische aspecten van de bananenteelt.
Wereldwijd een essentieel voedingsmiddel
De verschillende types en variëteiten van bananen vormen
wereldwijd een uiterst belangrijk voedingsmiddel, vooral in
ontwikkelingslanden. Meer dan 120 landen produceren
bananen, maar slechts 13 % van die wereldproductie is
bestemd voor de export. 87 % wordt ter plekke geconsumeerd.
Bananen zijn dan ook heel gezond en voedzaam. Ze bevatten
veel kalium, proteïnen, vezels, vitaminen en mineralen.
Van de 50 bestaande variëteiten wordt er slechts één op massale schaal geëxporteerd: de Cavendish dessertbanaan. In
8 op de 10 gevallen is die exportbanaan afkomstig van
Latijns-Amerika, uit landen als Ecuador, Colombia en Costa
Rica. En de bestemming ligt al even vaak (82 % van de gevallen) op het noordelijk halfrond, met als grootste markten
Noord-Amerika, de Europese Unie, Japan en landen van
Oost-Europa en de vroegere Sovjet-Unie.
Bekijken we alle fruit dat in België wordt geconsumeerd, dan
komt de banaan met 12 % op de derde plaats, na citrusvruchten (34 %) en appelen (22 %). Elke Belg at in 2001 gemiddeld
9,7 kg bananenvlees.
goede beoordeling op dit vlak. Ze hanteren terzake gedragscodes en leggen
die op aan al de plantages. Er zijn ook
regelmatig audits, zelfs jaarlijks voor
Max Havelaar-bananen.
3 Gebruik van pesticiden/fungiciden.
Fyffes voert terzake het beste beleid.
Pesticiden mogen enkel worden
gebruikt als andere methodes hebben
gefaald. Als ze worden gebruikt, dan
moet het absolute minimum worden
ingezet. Ook Max Havelaar, Chiquita
(Chiquita en Consul) en Dole besteden de nodige aandacht aan de beperking van het gebruik van pesticiden en
fungiciden.
3 Andere maatregelen i.v.m. milieu. Een
A betekent hier dat de firma of organisatie zich ertoe verbindt strikte criteria na
te leven inzake het behoud van waterreserves, het behoud van de bodem en ecologisch verantwoord beheer.
3 Verificatie en certificatie. Dit criterium evalueert in welke mate het
Reizen en rijpen
De exportbanaan legt een lange weg af vooraleer de consument ze in handen krijgt. Het is dan ook noodzakelijk dat ze
groen, dus volledig onrijp, is wanneer ze wordt ingescheept
in het land van oorsprong. Ongeacht de origine van de banaan legt de EU strenge controles op, zowel vóór het laden in
het land van oorsprong als tijdens het lossen in het land van
aankomst. Naast hun onrijpe karakter moeten in Europa
ingevoerde bananen overigens nog aan een hele resem andere kwaliteitseisen voldoen. Zo bestaan er technische normen
met betrekking tot de kwaliteit (bv. geen tekenen van ziekten
of beschadiging van de schil), de grootte, de presentatie en de
etikettering. Afhankelijk van de kwaliteitscategorie waarbinnen de banaan zal worden gecommercialiseerd, worden in
min of meer beperkte mate afwijkingen op die normen getolereerd.
Tijdens het transport wordt het rijpingsproces van de banaan
onder controle gehouden door de temperatuur voldoende
koel te houden. Eenmaal ter bestemming verhuizen de onrijpe bananen naar grote rijpingskamers, die doorgaans dichtbij
de distributiecentra gelegen zijn. Naargelang van de behoeften wordt kunstmatig het startsein van de rijping gegeven.
Dat is mogelijk omdat de banaan op een heel typische manier
rijpt. In normale omstandigheden begint een onrijpe banaan
op een bepaald ogenblik ethyleen te produceren. De emissie
van dit gas veroorzaakt een biologische reactie die ervoor zorgt
dat de banaan plots in hogere mate ademt. Dat is het startschot voor de rijping. Het aanwezige zetmeel wordt omgevormd tot suikers, de weefsels worden zacht, het chlorofyl in
de schil wordt vernietigd en de banaan wordt geel.
beleid ook werkelijk wordt gecontroleerd door een extern organisme.
Chiquita (Chiquita en Consul) en
Dole behalen een goede score omdat
ze betrokken zijn in strenge certificatieprogramma's. Max Havelaar krijgt
ook een A vermits verificatie tot de
standaardtaken behoort van de FLO,
METHODOLOGIE
In opdracht van Test-Aankoop en andere consumentenorganisaties die deel uitmaken
van ICRT (International Consumer Research and Testing) organiseerde de firma Stock
at Stake (het Belgische onderzoeksbureau voor het Ethibellabel) een uitgebreide inzameling van gegevens over de verschillende spelers op de bananenmarkt.
Aan alle bedrijven en aan de organisatie die labels uitreikt, werd gevraagd een enquête
in te vullen, waarin voornamelijk werd gepeild naar sociale en milieuaspecten van de
bananenteelt. Daarbij werd gemeld dat de resultaten zouden worden gepubliceerd in de
tijdschriften van de consumentenverenigingen.
Tegelijk werden ook de websites van deze bedrijven en organisaties aan een onderzoek
onderworpen en werd nagegaan hoe ze over zichzelf rapporteren.
De antwoorden van de bedrijven en organisaties werden getoetst aan informatie die via
alle mogelijke kanalen werd vergaard: pers, websites, publicaties, gegevensbanken, enz.
De resultaten werden geconfronteerd met onderzoeken van organisaties die los staan
van de bedrijven in kwestie (NGO's, vakbondsorganisaties, academici die deze problematiek hebben bestudeerd, enz.).
Het onderzoek is dus geen audit en er werd evenmin veldwerk verricht. Onze beoordelingen zijn gebaseerd op een zo groot mogelijk aantal interne en externe informatiebronnen.
In de tabel betekent A dat de firma of organisatie volledig beantwoordt aan onze eisen,
B dat ze ten dele beantwoordt aan de eisen en C dat ze er niet aan beantwoordt.
februari 2004 · nr. 473 · test-aankoop
11
Wil men de rijping kunstmatig op gang brengen, dan stuurt
men dus ethyleen doorheen de rijpingskamers en verhoogt
men er de temperatuur.
Fungiciden: dipsaus voor bananen?
Het gebruik van fungiciden (schimmelwerende middelen) in de
bananenteelt en het bananentransport kan vrijwel niet worden
vermeden. Bij de import mogen immers geen ziektes aanwezig
zijn. Elk spoor van schimmel op de schil is verboden. Daarom worden de bananentrossen vóór ze worden ingescheept in fungiciden
gedipt.
In 4 landen van de Conseurgroep (België, Italië, Portugal en
Spanje) kochten wij van elk merk dat we op de markt
vonden 4 stalen, die we analyseerden volgens de Europese wetgeving, die de MRL (maximale residulimieten) voor de meeste
fungiciden bepaalt. Deze MRL houden rekening met de risico's
voor de gezondheid van de consument. Alle analyses gebeurden
zowel op de schil als op het vlees van de banaan, zoals bepaald
door de wetgeving.
De Belgische stalen bevatten enkel de fungiciden thiabendazol
en imazalil. Voor geen enkel Belgisch staal overstegen de gevonden waarden op de schil de Europese MRL-normen. De biologische bananen bevatten geen sporen van fungiciden.
Ook blijft de migratie van de schil naar het vlees in de Belgische
stalen erg beperkt. Ze vindt enkel in minieme mate plaats voor
thiabendazol, maar de hoeveelheid in het vruchtvlees is dermate
klein dat ze zelfs niet te kwantificeren is. Er dreigt dus zeker geen
gevaar voor de gezondheid.
Overigens zorgt ook de olie of de was die soms op bananen wordt
aangebracht ervoor dat de transfer van schil naar mensenhuid
binnen de perken blijft. Niettemin raden wij aan steeds de handen
te wassen na aanraking met een bananenschil en een banaan bijvoorbeeld niet bij de boterhammen in een boterhammendoos te
bewaren.
Met het oog op een goede bewaring
U kunt natuurlijk een banaan kopen voor onmiddellijke consumptie, maar meestal zult u met een tros naar huis gaan die
in de loop van de daaropvolgende dagen geleidelijk wordt
geconsumeerd. Dat was dan ook ons uitgangspunt bij de evaluatie van de kwaliteit van de bananen.
Wij bezochten 17 winkels, zowel supermarkten, speciaalzaken als kleine kruideniers, en kochten er alle "merken" die
in die verkooppunten werden aangeboden: in totaal 22 stalen. Ieder staal bestond uit ongeveer 10 trossen (ook handen
genoemd) met elk ongeveer 6 bananen. In de steekproef zijn
verschillende internationale merken vertegenwoordigd:
Chiquita, Bonita, Dole, Fyffes, Tropical Eden, Consul, Boni
en Turbana. Daarnaast kochten wij twee merkloze producten
en een staal biologische bananen, die ook het label Max
Havelaar droegen. De Max Havelaar banaan is niet noodzakelijkerwijze een biologische banaan, maar in onze steekproef was dat dus wel het geval.
De merkloze producten zijn het goedkoopst (€ 1,09 per kg),
de biologische bananen het duurst (€ 2,45 per kg). De
gemiddelde prijs van de andere merken ligt daar tussenin:
€ 1,71 per kg.
Kleur, hardheid, externe gebreken
Om de algemene externe kwaliteit te beoordelen gebruikten
wij de volgende parameters: kleur, hardheid van het vruchtvlees en zichtbare externe gebreken (kneuzingen, beschadi-
die het label toekent.
Totaal milieu
Fyffes, Bonita en Turbana slagen niet.
De score C is steeds limitatief: een
bedrijf dat een C behaalt, voor eender
welk criterium, kan in het totaal of in
de eindbeoordeling nooit meer halen
dan een C.
BANANEN: EVALUATIE ETHISCHE ASPECTEN
Andere maatregelen ivm milieu
Verificatie en certificatie
Totaal milieu
Beleid inzake arbeidsnormen
Monitoring arbeidsnormen
Bijdrage samenlevingsopbouw
Verificatie en certificatie
Totaal sociale criteria
Medewerking aan het onderzoek
Vrijwillige rapportering (via
websites,...)
Totaal transparantie
EINDBEOORDELING
TRANSPARANTIE
Gebruik van pesticiden/fungiciden
MERK, BEDRIJF OF OVERKOEPELENDE
ORGANISATIE
SOCIALE CRITERIA
Milieubeleid
MILIEU
A
A
A
A
B
B
A
A
B
A
C
B
A
A
B
B
C
B
A
A
A
C
C
C
A
A
A
C
C
C
A
A
A
A
C
C
B
B
B
B
C
(1)
B
B
B
B
C
A
B
B
C
C
C
C
B
B
C
C
C
C
B
B
A
A
B
C
A
A
A
C
C
B
B
B
A
C
C
C
B
B
C
C
C
C
A
A
A
A
A
A
A
A
A
A
A
A
A
A
Internationale bedrijven
CHIQUITA
CONSUL (CHIQUITA)
DOLE
FYFFES
BONITA (Exportadora Bananera Noboa)
TURBANA (UNIBAN)
Fair trade labelling
MAX HAVELAAR (FLO)
(1): wij ontvingen onvoldoende relevante informatie
A: beantwoordt volledig aan onze eisen; B: beantwoordt ten dele aan onze eisen;
C: beantwoordt niet aan onze eisen.
12
test-aankoop · nr. 473· februari 2004
Sociale aspecten
Ons richtsnoer bij de beoordeling van
de sociale aspecten zijn de 8 conventies
van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO). Die slaan onder meer
op het verbod op kinderarbeid, het verbod op dwangarbeid, de vrijheid van
vereniging, de erkenning van het recht
op collectief overleg, de afschaffing van
discriminatie op basis van geslacht,
religie en cultuur, een gelijk salaris voor
mannen en vrouwen. Daaraan voegden wij nog toe dat er een gegarandeerd
minimumsalaris moet bestaan over-
ging van de nek, beschadiging of ziektes van de schil,…). Alle
metingen gebeurden tweemaal: de eerste keer de dag na de
aankoop, de tweede keer 5 dagen na de aankoop.
3 De kleur van de schil is een goede indicator voor de graad
van rijpheid. Bij de aankoop moet de banaan bij voorkeur al
meer geel zijn dan groen. Met een speciale kleurmeter onderzochten wij een tiental bananen per staal. Op basis daarvan
kreeg elk staal een beoordeling.
3 Hardheid. Onrijpe bananen zijn zeer hard. Tijdens de rijping veranderen de celwandeigenschappen van het vruchtvlees waardoor de banaan zachter wordt. Ook voor dit criterium deden wij metingen op 10 bananen per staal en kreeg
elk staal een beoordeling.
3 De externe gebreken wogen het zwaarst door in de beoordeling. Om een banaan een aantal dagen goed te conserveren,
moet het product er bij de aankoop immers goed uitzien en
geen of zo weinig mogelijk externe gebreken vertonen. Elk
staal werd daarop gecontroleerd door een expert.
De helft slecht na 5 dagen
De metingen die de dag na de aankoop plaatsvonden, gaven
de volgende beoordelingen voor de algemene externe kwaliteit. 8 stalen van de 22 kregen een goede tot zeer goede beoordeling; 7 een redelijke en de resterende 7 een slechte tot zeer
slechte. De slechte beoordelingen waren voornamelijk te wijten aan een te groot aantal kneuzingen of suikervlekken (d.i.
de bruine vlekjes die tijdens de rijping ontstaan in de schil).
Na 5 dagen bewaring op kamertemperatuur (20°C) deden
wij opnieuw metingen. Voor de beoordeling stelden we ons
nu natuurlijk iets minder streng op. De banaan is een levend
product en evolueert snel eenmaal de rijping op gang
gebracht is. Nog steeds werden 8 stalen goed tot zeer goed
eenkomstig de basisbehoeften van de
bevolking in het land van productie.
3 Sociaal beleid. Een A betekent dat de
firma of organisatie zich ertoe verbindt
alle conventies van de IAO na te leven
en een gegarandeerd minimumsalaris
te betalen. C betekent dat het engagement veel minder ver reikt.
3 Monitoring arbeidsnormen. Worden
de IAO-conventies aan alle productiesites opgelegd? De beoordeling B betekent dat her en der bepaalde geschillen
bestaan over collectieve arbeidsovereenkomsten of dat de vrijheid van vereniging op sites in sommige landen
beperkt blijft. Bonita is het vaakst
betrokken in dergelijke klachten en
veroordelingen (over collectieve overeenkomsten, vrijheid van vereniging en
kinderarbeid), gevolgd door Dole.
3 Bijdrage samenlevingsopbouw. In 1987
stichtte Turbana de 'Uniban Social
Foundation'. Deze stichting is actief op
verschillende domeinen: cultuur,
Bij deze banaan is de
nek gebroken. Een te
mijden gebrek.
Het vruchtvlees van
dit exemplaar is sterk
gekneusd. De zwarte
vlek verraadt dat
onmiddellijk en
natuurlijk kan men
zich er ook op de tast
van vergewissen.
Het goede voorbeeld: de schil is onbeschadigd en de bananen
zien nog een beetje groen aan de uiteinden.
sport, vorming, infrastructuur. Bonita
heeft geen enkel programma van
samenlevingsopbouw opgezet.
3 Verificatie en certificatie. Max
Havelaar krijgt een A; de organisatie die
het label toekent (FLO), zorgt zelf
immers ook voor de verificatie op het
terrein. Chiquita en Consul zijn eveneens een engagement aangegaan in certificeringsprogramma's.
Totaal sociale aspecten
Vooral op dit vlak maakt Max Havelaar
het verschil. De FLO controleert actief
de eerbiediging van de 8 conventies van
de IAO en eist dat de verschillende coöperatieven initiatieven nemen inzake
sociale, economische en culturele ontwikkeling van de gemeenschappen. De
producenten krijgen een prijs die 40 tot
80 % hoger ligt dan de prijs op de
wereldmarkt. Ook de boeren en arbeiders krijgen een eerlijker prijs voor hun
producten. Alle leveranciers in de keten
van de eerlijke handel moeten een
februari 2004 · nr. 473 · test-aankoop
13
bevonden. Maar het aantal tegenvallers steeg. 11 stalen kregen een slechte tot zeer slechte beoordeling voor de algemene
externe kwaliteit. De bananen die na dag 1 slecht scoorden
voor het criterium externe gebreken, krijgen nu een zeer
slechte beoordeling voor dat criterium. 3 stalen die nog vrij
onrijp waren de dag na de aankoop, kregen een zeer goede
beoordeling na 5 dagen.
Kwaliteit niet merkgebonden
Er bestaat een duidelijk verband tussen de uitwendige kwaliteit van een banaan en de mate waarin ze gedurende enkele
dagen kan worden bewaard. Ziet een banaan er al niet te best
uit bij de aankoop (kneuzingen, vlekken, beschadigde schil
of nek,…) dan is ze na een paar dagen zeker niet meer
geschikt voor consumptie.
Uit onze smaakproef kon geen relatie worden vastgesteld tussen de algemene externe kwaliteit en de smaak van de banaan. Een perfect uitziende banaan smaakt dus niet noodzakelijk beter dan een banaan met visuele gebreken en omgekeerd.
Uit onze analyses blijkt bovendien dat het externe kwaliteitsverschil niet merkgebonden is. Het gaat dus niet op te zeggen
dat bepaalde merken in België er in het algemeen beter uitzien dan andere. Het is evenmin waar dat voorverpakte
bananen er in het algemeen beter uitzien dan in
bulk verkochte bananen.
•
reeks sociale criteria respecteren vooraleer ze aanspraak kunnen maken op
het label.
Transparantie
3 Medewerking aan het onderzoek.
Turbana krijgt een C, want ondanks
herhaald aandringen stuurde dit
bedrijf het enquêteformulier niet ingevuld terug.
3 Vrijwillige rapportering. Hier wordt
de communicatie van het bedrijf met
de buitenwereld geëvalueerd. Wat staat
er op de website te lezen? Wordt er op
aanvraag informatie verstuurd?
Totaal transparantie
Dole en Max Havelaar hebben de beste
beoordeling.
3 Een banaan voor onmiddellijke consumptie is
idealiter overal helgeel. Wilt u ze binnen een paar
dagen consumeren, koop dan bananen die aan de
uiteinden nog groen zijn.
3 Koop geen vruchten met kneuzingen of met een
te groot aantal suikervlekken. Beschadigde bananen
kunnen onmogelijk een aantal dagen worden
bewaard.
3 Is een gedeelte van de schil zwart, koop de banaan dan niet. Vertoont het vlees van de banaan een
zwarte vlek, eet dat gedeelte dan niet op, want de
vlek is het resultaat van oxidatie. Oxidatie gaat
gepaard met de vorming van vrije radicalen, die
slecht zijn voor de gezondheid.
3 Stop bananen nooit in de koelkast. Dat remt hun
rijpingsproces weer af en zorgt voor beschadigingen: de schil zal zwart worden.
3 Wilt u dat een banaan sneller rijpt, stop ze dan in
een papieren zak, eventueel samen met een rijpe
appel of tomaat. Die vruchten en/of groenten stimuleren dan elkaars rijping.
3 Vermits de kwaliteitsverschillen niet merkgebonden zijn, is de prijs een belangrijk criterium. Bij
een gelijke externe kwaliteit, kunt u gerust kiezen
voor de laagste prijs. Tenzij u natuurlijk absoluut
ethisch wenst te consumeren. In dat geval is Max
Havelaar de meest verantwoorde keuze.
ETHISCH VERANTWOORD CONSUMEREN
Op dit moment voldoen alleen de bananen van Max Havelaar volledig aan de
vereisten van een ethische consumptie.
Een aantal internationale bedrijven, die vroeger op ethisch vlak een erg slechte reputatie hadden, zijn aan een inhaalbeweging bezig. Het gaat om Chiquita
(merken Chiquita en Consul) en in mindere mate Dole, dat qua verificatie en
certificatie inzake sociale aspecten toch nog erg achterblijft. Deze multinationals zijn op de goede weg, maar hebben nog veel werk te verrichten vooraleer
alle ethische doelstellingen op al de sites zullen zijn bereikt. Die positieve evolutie is ongetwijfeld ook te danken aan de consumenten, die hoe langer hoe
meer begaan zijn met ethisch verantwoorde productiemethoden.
Max Havelaar bananen zijn in België een stuk duurder dan andere bananen.
Normaal, zullen velen opmerken, want boeren en lokale producenten krijgen
nu eenmaal een betere vergoeding voor hun werk. Toch klopt die redenering
slechts ten dele. In 2000 werden in Europa 20 000 ton ethische bananen verkocht, waarvan de helft in Zwitserland. In dat land is de prijs van het ethische
product identiek met die van de andere bananen. Wat houdt de Belgische distributeurs tegen om het Zwitserse voorbeeld te volgen en om de ethische consumptie een extra duw in de rug te geven?
K. Jooken en M. Piraux
14
AANKOOP- EN BEWAARTIPS
test-aankoop · nr. 473· februari 2004